Keshe Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde Premer-Mınıstr Kárim Másimov bastaǵan birqatar Úkimet músheleri baspasóz máslıhatyn ótkizdi. Onda teńgeniń erkin aınalymǵa shyqqany jáne osyǵan oraı Úkimette qabyldanǵan sheshimder men tıisti memlekettik organdarǵa júktelgen tapsyrmalar áńgime ózegine aınaldy. Úkimet basshysy men Ulttyq banktiń tóraǵasy jáne sala mınıstrleri jýrnalısterdi tolǵantqan suraqtarǵa egjeı-tegjeıli jaýap berdi.
Qazaqstannyń ekonomıkalyq saıasaty ózgerip, jańa baǵytqa túskenin jáne Úkimettiń jaǵdaıǵa oraı búgin qabyldaǵan sheshimderi men tıisti organdarǵa berilgen tapsyrmalar jóninde aıtqan Premer-Mınıstr, bul sharalardy Úkimet pen Ulttyq bank birige otyryp qolǵa alǵanyn jetkizdi. Sóıtip, baspasóz máslıhatynda jýrnalısterdi jáne qoǵamdy oılandyryp, jaýap izdegen suraqtar men týyndaıtyn máseleler jóninde ashyq áńgime bolatynyn bildirdi. Sondaı-aq, qazirgi oryn alǵan jaǵdaı túsinikti bolýy úshin Qazaqstan endigide qandaı baǵytpen damıtynyn ashyq aıtamyz dedi. «Sońǵy 14-15 jylda biz molshylyqta ómir súrýge, munaı, metall baǵasynyń turaqty ósimine úırenip aldyq. О́kinishke qaraı, endi mundaı kezeń aıaqtaldy. Al aldaǵy ýaqytqa kóz tastasaq, taıaý bolashaqta, ıaǵnı 5-7 jyl, múmkin budan sál uzaǵyraq merzimde múlde bólek ekonomıkalyq jaǵdaıda ómir súretin bolamyz. Atap aıtqanda, qazaqstandyqtar munaıdyń baǵasy barreline 30-40-50 dollar bolatyn jaǵdaıdaǵy ekonomıkalyq ahýalda ómir súrýge úırengeni jón. Budan bylaı Qazaqstanda bar metaldar men ózge de shıkizattardyń baǵalary barynsha tómen deńgeıde bolýy ábden yqtımal. Osyǵan oraı, Ulttyq bank jáne Úkimet talapqa saı jańa úlgide áreket etip, óziniń ekonomıkalyq saıasatyna túzetý engizip, óz baǵytyn anyqtaǵany lázim», dedi K.Másimov.
Úkimet basshysy aldaǵy damý jolynda Memleket basshysy usynǵan 5 ınstıtýttyq reformadaǵy naqty 100 qadam negizgi baǵdarsham bolatynyn aıtyp, Qazaqstannyń kelesi ekonomıkalyq saıasatynyń baǵyty aıqyn ekenine toqtaldy. Osy kezde ol jóninde jumys istelip jatqanyn jetkizip, taıaý kúnderde Memleket basshysyna baıandaıtyndaryn bildirdi. Buıyrtsa, osy oraıda jasalatyn ekonomıkalyq reformalar óz nátıjesin beretinin atap ótti. Budan keıin, bizdiń elge uqsas memleketterdiń damý tájirıbelerine kóńil bólinip jatqanyn da aıtty. Onyń sózine qaraǵanda, Qazaqstanǵa Kanada men Avstralııanyń damý úlgisin alǵan tıimdi bolmaq. Bul elderdiń de terrıtorııalary úlken, al halqynyń sany az kórinedi. Tipti, Qazaqstannyń óndirip jatqan ónimderi de osy elderdiń taýarymen uqsas eken. Al kórshi alyp elderdiń qazirgi ekonomıkalyq jaǵdaıy jóninde aıtýdy qosh kórmeıtinin jasyrmady. Dese de, jaǵdaıdyń kúrdelengenin eskere kelip, salalyq reformalar júrgizgenimiz durys bolatynyn aıtty. Bul jóninde Úkimettiń aıqyn baǵyty bar eken. Ol jóninde shara barysynda baıandalatynyn jetkizdi.
Premer-Mınıstr ózi aıtqandaı, baspasóz máslıhatynyń ekinshi bóliminde jýrnalısterdiń suraqtaryna jaýap berdi. Qoıylǵan saýaldyń biri Ulttyq qordaǵy qarjyǵa qatysty boldy. «Biz Irannan sanksııalar alynǵan sátten bastap, munaıdyń 1 barreliniń baǵasy 10 dollarǵa deıin quldyraýy yqtımal dep boljaı bastaǵanbyz. Bul Dúnıejúzilik bank pen ózge de bilikti sarapshylardyń pikiri. Osyǵan qatysty, múmkindiginshe konservatıvti ssenarııdi alǵymyz keledi. Sonymen, munaı barreliniń keler jylǵy ortasha baǵasy 40 dollar bolady. Al, Ulttyq qordaǵy aqsha týraly aıtar bolsam, qıyn kezeń aldaǵy ýaqytta áli de týyndaýy múmkin dep sanaıtyndyqtan Ulttyq qordan qosymsha qarjy almaımyz. Ol aqsha qory bolashaqta qajet bolar. Sondyqtan, búgingi kúni kelisilgen qarjyny ǵana alýmen shektelemiz», dedi ol.
Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna qatysty qoıylǵan suraqqa Ulttyq bank tóraǵasynyń jaýap berýin usyndy. «Belgili bolyp otyrǵandaı, zeınetaqy salymdary Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory «shatyry» astyna biriktirilip, Ulttyq bank basqarýyna berilgen. Odan beri qorda joǵary kiris bar. Onyń ınflıasııaǵa qatysy da mańyzdy. Osy aıdyń basynda ınflıasııa 3,9 paıyz bolǵan edi. Sondyqtan, Ulttyq bank ony ınvestısııalyq strategııalarǵa sáıkes ınvestısııalaıdy. Negizinen, Qarjy mınıstrliginiń negizgi qundy qaǵazdary, onyń ishinde, sheteldik qundy qaǵazdar maquldanǵan. Naqty aıtar bolsam, Ulttyq bank 1,5 jyldyq basqarý kezinde BJZQ-nyń tabystylyǵyn jaqsartty. Endi budan bylaı da jaqsarta túsetin bolamyz», dedi Q.Kelimbetov .
Sóz kezegin alǵan Premer-Mınıstr Úkimet pen Ulttyq bankte jumystardy kúsheıtýi tıis 2 baǵyt bar ekenin atap aıtty. «Birinshi baǵyt ekonomıkany dollarsyzdandyrý, ulttyq valıýtany paıdalaný. Ekinshisi, qazaqstandyq bankterdiń nesıeni teńgemen alý múmkindigi. Iаǵnı, osy eki máseleni sheshý qajet. Osydan keıin ekonomıka baǵam saıasatyna nazar aýdara qoımaıtyn bolady», dep tolyqtyrdy K.Másimov.
Kelesi suraq munaıly ólke Mańǵystaýdan qoıyldy. Kári túbekte týyndap otyrǵan máselelerdi jaqsy biletinin aıtqan K.Másimov, Úkimet eksporttyq keden salyǵyn munaı baǵasyna qosý týraly jeke sheshim qabyldaıtynyn jetkizdi. «Bul máselemen atalǵan oblys ákimi birneshe usynyspen shyqty. Biz olardy Úkimette talqyladyq. Buıyrtsa, qyrkúıek aıynda eksporttyq keden salyǵyn munaı baǵasyna qosý týraly sheshim qabyldanatyn bolady. Osydan keıin Úkimet dırektıvti retteýden tyıylady. Mundaı sheshim qyrkúıekte qabyldanady. Bul rette Mańǵystaý, Atyraý oblystaryndaǵy munaı óndirýshi kompanııalar úshin bul másele kúrdeli. О́ıtkeni, munaı jáne munaı óndirý salasy Qazaqstan ekonomıkasynyń basty donory ári lokomotıvi bolyp keldi. Sondyqtan osyndaı qıyndyq týǵan kezeńde biz olarǵa barynsha qoldaý kórsetemiz. Biraq, ondaǵy kásiporyndar da jańa jaǵdaıǵa oraı jumystaryn ıkemdeýi kerek», dedi ol.
Sońǵy ýaqytta Úkimettiń aptalyq otyrystary jabyq kúıde ótkizilip júrgeni málim. Baspasóz máslıhatynda munyń mánisi jóninde de suraq boldy. Premer-Mınıstr taıaý arada Úkimettiń aqparattyq saıasatyna ózgertý engizilgeli jatqanyna toqtaldy. «Úkimettiń aqparattyq saıasatyna túzetý engiziletindigi sózsiz. Azamattar memlekettik organdardyń nemen aınalysatyndyǵyn bilýge quqyly ári tıisti. Negizi, qandaı da bir másele týyndaǵanda burmalaýshylyq, qosarlanǵan qısyq pikirdi boldyrmaý úshin aqparatty ashyq ári jedel jetkizýimiz shart. Al, Úkimettiń otyrystaryn onlaın rejimde taratý jaǵdaıdan shyǵýdyń durys joly emes. Biz muny qalaı etip jasaıtynymyzdy aqyldasamyz. Sóıtip, durys ári naqty aqparatty jetkizýdi qamtamasyz etetin bolamyz», dedi K.Másimov.
Ulttyq banktiń tóraǵasy oryn alǵan qıyndyqtarǵa munaı baǵasynyń tómendeýimen qatar, kórshi Reseı men Qytaı elderindegi ekonomıkalyq ahýal da áser etkenin aıtty. Alaıda, aldaǵy 5-6 jylda ekonomıka qaıta eńse kóterip, jańa jaǵdaı ornaıtynyn atap ótti. Budan bylaı Qazaqstan Kanada men Avstralııanyń ekonomıkany damytý úlgisin alyp, halyqqa nesıe berýdiń jańa tártibine kóshetinin bildirdi. Atalǵan elder osy jolmen aıtarlyqtaı tabysqa jetken kórinedi. «Budan bylaı teńgeniń tizginin bos jiberip kóremiz. Onyń endigi baǵamyn naryqtyń ózi anyqtaıtyn bolady. Bul shara ishki naryqtyń rettelýine jaǵymdy áser etedi dep úmittenemiz. Al endi, teńge erkin aıyrbas baǵamynda joǵary jáne tómen aýytqyp, óziniń kúndelikti teńgerimdi baǵamyn aıqyndaıdy. Dál qazirgi aqparattarǵa qarasaq, osy kezdegi kólem 81 mln. dollardy quraıdy jáne orta bırjalyq baǵam 255,8 teńge bolyp tur.
Tańerteńgi saýda-sattyq aıaqtaldy. Búgingi ortasha baǵa tańerteńgi sessııa qorytyndysy boıynsha 255,26 teńgeni qurady. Saýda-sattyq kólemi 115 mln. dollarǵa teń. Bul teńge baǵamy erkindikke jiberilgennen keıingi eń birinshi tańerteńgi saýda-sattyqtyń alǵashqy nátıjesi. Endi naryq baǵany ózi qalyptastyrady. Sáıkesinshe, qarjylyq agentter nemese qarjy naryǵyna qatysýshylar alypsatarlyq júıeden resmı túrde naryqtyq júıege aýysady. Sondyqtan, qarjylyq ınstıtýttar, ıaǵnı ekinshi dárejeli bankter jaqyn ýaqytta tutynýshylardy belsendi túrde nesıelendire bastaıdy. Al jańa ınflıasııalyq targetteý rejimi buǵan kóp múmkindikter týǵyzady», dedi tóraǵa.
Teńgeniń erkin aınalymǵa jiberilýine oraı qandaı da ınflıasııanyń oryn alý yqtımaldyǵy da aıtyldy. «Bizdiń josparymyz boıynsha, orta merzimdi arada ınflıasııa 6-8 paıyzdyq dálizde bolady. Áıtkenmen, 2020 jylǵa deıin ınflıasııany 3-4 paıyzǵa deıin tómendetýdi kózdep otyrmyz», dedi Q.Kelimbetov. Onyń oıyn jalǵastyrǵan Ulttyq ekonomıka mınıstri de Úkimettiń ınflıasııany barynsha tómendetýdi josparlaǵanyn jetkizip, damyǵan elderdiń qataryna kirý úshin osylaı isteý kerek ekenin atap aıtty.
Burnaǵy kúni birtalaı jurttyń birqatary daýryǵyp, birqatary daǵdaryp qalǵanyn alǵa tartqan suraqqa Ulttyq banktiń tóraǵasy baıypty jaýap qaıtardy. «Bizdiń elde valıýtalyq rejimniń bir kezeńinen ekinshisine ótý sharasyn kóp jurt qalaıda bilip qoıady. Muny «aqparattyń jaıylyp ketýi» deımiz. Osyny bilip alǵan burynǵy ınfraqurylymnyń agentteri paıda tabýǵa tyrysady. Aıyrbastaý pýnktteriniń osyndaı tirligi óreskel áreket. Negizi táýlik ishinde satyp alý-satý baǵamyn aýystyrýǵa olardyń quqyǵy joq edi. Osyǵan oraı arnaıy sheshim qabyldaǵanbyz. Endi zańdy buzǵandardy anyqtap, olardy jazasyz qaldyrmaımyz», dedi Q.Kelimbetov.
Osyndaı keleńsiz jaǵdaılar budan bylaı oryn almaýy úshin Ulttyq bank halyq pen bıznes jáne bankter jańa aqshalaı-nesıelik saıasatpen qalaı jumys isteýi turǵysynda aqparattyq-túsindirý jumysynyń keshendi baǵdarlamasyn ázirlepti. Al burnaǵy kúni bank jetekshilerimen arnaıy kezdesý bolǵan eken. Tóraǵanyń sózine qaraǵanda, sol kezdesýde bankırler arasynda eshqandaı dúrligýler oryn almaǵan. Barlyǵy bolǵan jaǵdaıdy bilgen. Sondyqtan, Ulttyq bank teńgeni erkin aınalymǵa jiberý isi birqalypty jáne kezeń-kezeńmen aýysty dep sanaıdy eken.
Oryn alǵan jaǵdaıda elimizdegi shaǵyn jáne orta bıznestiń birqatar qıyndyqqa tap bolary belgili. Bul jóninde Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary B.Saǵyntaev aıtyp ótti. «Osy máselelerge oraı bizge «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy keldi. Rasyn aıtqanda qıyndyqtan shyǵar tyń usynystaryn da bildirdi. Negizinde, qazir otandyq kásipkerler naryq talabyna saı jumys isteýi tıis. Osyǵan deıin munaı kompanııalarymen jáne taý-ken salasyndaǵy kásiporyndardyń jaǵdaıymen tanysyp shyqtyq. Olardyń qıyndyqtan shyǵýy úshin kómek kórsetilýde. Máselen, aımaqtardaǵy kásiporyndar jumys ýaqytyn qysqartsa, qalǵan ýaqytyn sýbsıdııalaımyz degen josparymyz bar. Sondaı-aq, otandyq avtoóndirýshilerdi qoldap otyrmyz. О́zderińiz bilesizder, osyǵan deıin avtokólik alýǵa nesıe bólgen bolatynbyz, ıaǵnı 15 mlrd. teńge jeńil avtokólikterge baǵyttalǵan edi. Búginde bul baǵdarlama aıaqtalýǵa jaqyndady. Biz taǵy da qoldaý jasap, qosymsha 10 mlrd. teńge bólý týraly sheshim shyǵardyq», dedi birinshi vıse-premer.
Mamandardyń qysqarǵan jumys saǵattaryn sýbsıdııalaýǵa qatysty bylaı dedi. «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasyna ózgertýler jasalýda. Bul baǵytta bilikti mamandarǵa qoldaý kórsetýdiń birneshe nusqasy bar. Eger de onyń jumys kúni azaıyp, shartty túrde segizden alty saǵatqa deıin qysqaratyn bolsa, onda joǵaltqan eki saǵatyn biz ózimizdiń moınymyzǵa alyp, tabystyń úshten eki bóligin sýbsıdııalaımyz. Negizi, baǵdarlama aıasynda bilikti jumysshylar úshin granttar bólinedi. Mundaı jaǵdaıda jumys berýshiler qyzmetkerlerin oqytýǵa nemese biliktiligin arttyrýǵa jiberýge nazar aýdarýy tıis», dedi B.Saǵyntaev.
Úkimet basshysynyń birinshi orynbasary elimizde munaı óndirý azaımaıtynyn da qadap aıtty. «Munaı-gaz sektory boıynsha munaı óndirýdi eleýli kólemde tómendetýge jol bermeımiz. «Kazenergy» qaýymdastyǵymen birlese munaı-gaz óndirýshi 57 kompanııaǵa tyńǵylyqty taldaý jasap shyqtyq. Onyń qorytyndysy boıynsha tómen rentabeldi 39-y iriktelip alyndy. Endigide osy 39 kompanııaǵa qatysty paıdaly qazbalardy óndirý salyǵyn tómendetýdi josparlap jatyrmyz. Bul sharalar atalǵan kásiporyndar boıynsha jalpy salyqtyq júktemeni 8 paıyzǵa tómendetýge múmkindik beredi. Al qarjylaı qarastyrsaq onyń somasy 146 mlrd. teńgege jetip jyǵylady. Munymen birge, munaı kompanııalary ilespe munaı gazyn qosymsha jaǵýǵa ruqsat alý úshin bizge ótinishpen keldi. Osyǵan oraı tıisti sheshimdi daıarlap jatyrmyz. Bul óz kezeginde eki ese nátıje beredi dep oılaımyz. Osy máselege tereńdep qarasaq, kompanııalar óndirý kólemin 480 myń tonnaǵa deıin arttyrady. Nátıjesinde, bıýdjet qosymsha 19 mlrd. teńge kiris alady», dep túıindedi sózin B.Saǵyntaev.
Álem ekonomıkasyndaǵy qıyndyqtarǵa toqtalǵan Ulttyq ekonomıka mınıstri túrli qıyndyqtardyń kóldeneń shyǵyp jatqanyn jasyrmady. «О́tken jyly munaı baǵasy barreline 118 teńgege deıin kóterilip, baǵanyń sharyqtaý bıigine shyqqan edi. Az ǵana ýaqyttyń ishinde tómen quldyraǵan munaı baǵasy qazir barreline 46 dollarǵa ázer toqtap tur. Sondyqtan, ekonomıkany qulatyp almaý úshin aldyn ala túrli tıisti sharalardy atqarýymyz kerek. Sebebi, saýdadaǵy negizgi áriptesimiz ári odaqtasymyz kórshi Reseı Federasııasynyń ekonomıkasy tejeýsiz quldyrap jatqany málim. Al, Qytaı ekonomıkany damytýdyń jańa júıesine ázirlenip jatqany qupııa emes», dep qaıyrdy mınıstr.
Qazirgi jalǵasyp otyrǵan daǵdarys budan burynǵylardan múlde basqa kórinedi. «Jalpy, 7 aıda eksport 44 paıyzǵa, al ımport kólemi 20 paıyzǵa jýyq tómendedi. Munyń barlyǵy makroekonomıkalyq alǵysharttar bolyp tabylady jáne búgindegi daǵdarystyń barlyq úderisteriniń 1997-1999 jyldar men 2007-2009 jyldardaǵy daǵdarystardan túbegeıli ózgesheligi bar. Daǵdarys barlyq salalardy qamtydy, sondaı-aq, ol úderis ekinshi jylǵa jalǵasyp barady», dedi E.Dosaev.
Vedomstvo basshysy aqsha-nesıe saıasaty men salyqtyq-bıýdjettik saıasatqa baılanysty makroekonomıkalyq turaqtylyq elimizdegi reformalardy iske asyrýdyń negizi bolyp tabylatynyn aıtty. Sondyqtan jańa tártipti tezirek meńgerip, álemdik ekonomıkadan ózimizdiń laıyqty ornymyzdy alýymyz kerek ekenin tilge tıek etti.
«Nurly Jol» ulttyq baǵdarlamasy ekonomıkamyzdyń draıveri bolǵandyqtan ekonomıkany damytý úrdisteri negizinen soǵan qurylatynyn aıtqan E.Dosaev, Qytaı elimen birigip júzege asyrylatyn «Uly Jibek joly» jobasy da el ekonomıkasynyń serpilýine múmkindik beretinin atap ótti. Bularmen birge, qazirgi kúnde elimizde ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý da asa mańyzdy ekenine toqtaldy. Sóıtip, Qazaqstanda kásiporyndardy saýyqtyrý men ońaltýdyń amerıkalyq ádisine kóshý josparlanǵanyn alǵa tartty. «Kásiporyndardy saýyqtyrý baǵytynda eń aldyńǵy qatarly modelge kóshetin bolamyz, ıaǵnı bul ádis AQSh úlgisinde bolady. Onda kásiporynnyń tólem qabiletsizdigi jarııalanǵannan keıin, ony ońaltý men saýyqtyrý turǵysynda josparlardy qurýdyń sharalary qabyldanady. Kredıtorlar jınalǵan kezde, kásiporynnyń ómirsheńdigin saqtaý úshin múmkindik beriledi. Qazir bizdiń aktıvterdi taratý men satý nıetimiz bar. Tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, bul bıznes úshin óte mańyzdy. Endi 180 gradýsqa burylyp, bıznestiń qaýqarly bolýy úshin múmkindik bergeli turmyz», dedi E.Dosaev.
Ulttyq ekonomıka mınıstri aldaǵy josparlarymen de bólisti. Máselen, 2017 jyldan bastap Qazaqstanda monopolııaǵa qarsy retteý salasy Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń standarttaryna kóshiriledi eken. «Naryqtardy budan ári qaraı retteý boıynsha qadamdardy túbegeıli ózgertý máseleleri negizgi baǵyttar bolyp tabylady. Sebebi jeke kapıtaldy damytý men nyǵaıtý, memlekettiń qatysý úlesin tómendetý Úkimet jumysynyń basty basymdyǵy retinde belgilengen. Sondyqtan da, búginde monopolııaǵa qarsy retteýdi aıtarlyqtaı ózgertý sharaly týraly aıtqan kezde, 2017 jyldan bastap damyǵan elderdiń Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń standarttaryna kóshetinimizdi nazarǵa alamyz. Munymen birge, tarıftik saıasat túbegeıli ózgertiledi», dedi vedomstvo basshysy.
Onyń sózine ılansaq, 2016 jyldyń sońyna deıin Qazaqstanda shekti tarıfke tolyq kóshý júzege asyrylyp bolady. О́z kezeginde bul shara ınvestorlarǵa shyǵystaryn durys josparlaýǵa múmkindik berip, ınvestısııalyq baǵdarlamalardyń oryndalýyna baqylaý kúsheıe túsedi eken.
Qarjy mınıstri eldiń kóńiline alań kirgizgen suraqtarǵa da jaýap berdi. Onyń aıtqanyna sensek, Qazaqstandaǵy barsha áleýmettik mindettemeler qalypty tártipte qarjylandyrylyp jatyr. Bul ıgi úrdis toqtatylmaq emes. «Bıýdjettiń atqarylýyna toqtalatyn bolsaq, búgingi barlyq áleýmettik tólemderdi, bıýdjettik ınvestısııalyq jobalardy qarjylandyrý jumysy tııanaqty júrgizilip jatyr. Buıyrtsa, jyldyń aıaǵyna deıin turaqty jalǵasatynyna eshqandaı kúmán joq. О́ıtkeni, biz bul baǵytta tıisti qadamdardy ýaqytyly jasap, barlyq tıimsiz shyǵystardy bıýdjetten alyp tastadyq», dedi B.Sultanov.
Munymen birge, respýblıkalyq bıýdjette ıgerilmeı qalǵan bıýdjettik baǵdarlamalardyń kólemi byltyrǵa qaraǵanda eki ese tómen ekenin jetkizgen vedomstvo basshysy, «Nurly Jol» baǵdarlamasyn qarjylandyrý erekshe baqylaýda turǵanyn táptishtep berdi.
Elýden astam buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi qatysqan baspasóz máslıhatyna rızalyǵyn bildirgen Premer-Mınıstr Úkimet saıasatyn halyqqa naqty ári durys jetkizýde jýrnalısterdiń róli úlken ekenin atap aıtty.
Nurbaı ELMURATOV,
«Egemen Qazaqstan».