Jaǵdaıǵa qaraı ıkemdeleıik

Búginde jurtshylyq arasynda basty taqyryp arqaýyna aınalyp, qyzý talqylaýǵa túsip jatqan másele – teńgeniń erkin aınalymǵa shyqqany jaıly Úkimet pen Ulttyq banktiń málimdemesi. Bul jóninde M. Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń professory, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Altaı QOJAHMETTIŃ ózindik aıtar oılary joq emes.

– Táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen bastap Elbasy Nursultan Nazarbaev memlekettiligimizdiń berik irgetasyn qalap, ekonomıkalyq, áleýmettik, saıa­sı baǵyttarda saralanǵan reformalardy dáıektilikpen júzege asyryp keledi. Alǵy damýymyzdyń naqty belgilengen qaǵıdattary básekelestikke qabiletti elder qataryna qosylýǵa dańǵyl jol ashty. Ishki geosaıası turaqtylyqqa, ulttyq tutastyqqa negizdelgen el retinde nebir kúrdeli kezeńderdi bastan keshirdi. Dúnıejúzi­niń alpaýyt elderiniń ózin turalatqan asa qıyn jahandyq daǵdarystardyń aldyn alý maqsatymen jan-jaqty oılastyrylǵan strategııalyq sheshimder men josparlardy qarsy qoıa bilýdiń arqasynda turlaýlylyq qamtamasyz etildi. Qazaqstan táýelsizdiktiń úshinshi onjyldyǵyna batyl qadam basa otyryp, halqy birtutas, birligi myzǵymas elge aınaldy. Halyqaralyq qoǵamdastyqtyń belsendi múshesi ári qatysýshysy retinde irgeli bastamalar men usynystar kórsetip keledi. HHI ǵasyr barǵan saıyn kúrdelene túskenine kózimiz jetip otyr. Yqtımal ekonomıkalyq, qarjylyq turlaýsyzdyqtar kez kelgen ýaqytta boı kórsetýi yqtımal. Osyǵan oraı Prezıdent damýdyń jańa kezeńindegi básekege qabiletti, áleýeti zor, ekonomıkasy qýatty qalyptasqan Qazaqstannyń uzaq merzimge arnalǵan basym baǵyttaryn aıqyndap berdi. Sonymen qatar, álemdik naryqtaǵy qarjylyq jaǵdaıdyń nasharlaýy ekonomıkamyzǵa teris yqpal etý faktorlaryn da joqqa shyǵarmady. «Qazaqstan-2050 Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» tarıhı qujatyndaǵy HHI ǵasyrdyń on jahandyq syn-qaterin eske alaıyqshy. Onda Elbasynyń: «Eger biz damýymyzda jańa tabystarǵa odan ári qol jetkizýdi josparlaıtyn bolsaq, olardyń árqaısysyn mindetti túrde eskerýge tıispiz», dep atap kórsetken bolatyn. Tarıhı ýaqyttyń kóz ilespes jyldamdyqpen jedeldeýine, qarqyndy túrdegi ózgeristerdiń eselene túsýine ilesý qıyn. Demografııalyq teńgerimsizdik, azyq-túlik, energetıkalyq problemalar, tabıǵı resýrstardyń sarqylýy, kún sanap údeı túsken áleýmettik turaqsyzdyq – munyń bári álemdik ekonomıka áli eńsere almaı otyrǵan daǵdarystyń jalǵasy ekeni talassyz. Elbasynyń: «Jahandyq ekonomıkalyq júıe 2013-2014 jyldardyń ózinde eleýli irkiliske ushyratyp, atap aıtqanda, shıkizatqa álemdik baǵanyń quldyraýyn týǵyzýy múmkin. Biz úshin mundaı kórinis asa tıimdi bola qoımaıdy. Eýroodaqtaǵy joq degende bir memlekettiń yqtımal defolty «domıno áserin» týdyryp, bizdiń halyqaralyq rezervterimizdiń saqtalýy men eksporttyq ónim berýimizdiń turaqtylyǵyna kúmán týǵyzýy yqtı­mal», – dep tym qubylmaly tarıhı jaǵ­daıǵa qarata aıtylǵan boljamy aına-qatesiz kelip, damyǵan elderdiń shıkizat resýrs­taryna suranystyń tómendegenin kórip otyrmyz. Oǵan Grekııadaǵy jaǵdaıdy aıtsaq ta jetkilikti. Alǵa jyljyǵan saıyn kúrdeli básekelestik jaǵdaıyndaǵy boljaýsyz jaǵdaılardy, jańa daǵdarystardy, syn-qaterlerdi az kezdestirip otyrǵan joqpyz. Onyń ústine Qazaqstannyń jahandyq ekonomıkanyń bólinbes bólshegi retinde moıyndalyp, syrtqy saýda-sattyqtyń 90 paıyzdaıy Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe elderge tıesili ekenin eskersek, qıyndyqtardyń bizdi de aınalyp ótpesi anyq. Ásirese, negizgi áriptesterimiz Reseı men Qytaı tarapynan otandyq ónimderge degen qyzyǵýshylyq kúrt tómendep ketti. Qyzyljar óńiriniń syrtqy taýar aınalymynyń 74,7 pa­ıyzy EAEO elderine tıesili bolsa, bul kórsetkishtiń kóp azaıǵany baıqalady. Ekonomıkamyzdyń basty kózi sanalatyn munaı, metall sekildi eksporttyq ónimderdiń naryqtaǵy baǵasy keri qulady. Daǵdarystyń barlyq salalardy qamtýy álemdegi ahýaldy odan ári shıelenistirip, biraz jylǵa sozylatynyn ańǵartyp otyr. Sol sebepti qalyptasqan qıyn jaǵdaıda teńgeniń erkin aıyrbas baǵamyn engizý jáne ınflıasııalyq targetteýge kóshý jolyn tańdaýymyz – birden-bir durys qadam. Elimizdiń jańa aqsha-nesıe saıasatyna kóshýin túsinistikpen qabyldaı otyryp, ulttyq valıýtanyń aıyrbas baǵamynyń erkine jiberilýin naryq qalyptastyratynyn esten shyǵarmaǵan jón. Bizdiń oblys­ta da kórshi Reseıdiń arzan ónimderi men taýarlary qaptap, jergilikti kásipkerler kóp shyǵyn kórgen edi. Endi valıýta baǵamyn retteý arqyly tyǵyryqtan shyǵary, jaǵdaıdyń túzeleri sózsiz. Elbasynyń tóraǵalyǵymen ótken ekonomıkalyq saıasattyń aldaǵy sharalaryna arnalǵan keńeste daǵdarysty eńserý, ekonomıka ósimin qamtamasyz etý, resessııany boldyrmaý múmkindikterin tabandy túrde qarastyrýǵa naqty tapsyrmalardyń berilýi synnan súrinbeı ótetinimizdi aıǵaqtasa kerek. Osyǵan oraı oblysta áleýmettik mańyzy bar azyq-túlikter men qyzmetter baǵalarynyń negizsiz ósimine tosqaýyl qoıý maqsatymen arnaıy shtabtyń qurylýy, basqa da uıymdastyrý sharalarynyń qabyldanýy quptarlyq. Jumyssyzdyqty boldyrmaý, turmysy tómen azamattar men otbasylarǵa áleýmettik kómekti kúsheıtý nazardan tys qalmaǵany abzal. Desek te keı máseleler baıypty oılastyrýdy qajet etedi. Máselen, Úkimet músheleri ótkizgen baspasóz máslıhatynda ekonomıkany dollarsyzdandyrý, ulttyq valıýtany paıdalaný jaıy aıtyldy. Nıet jaqsy, biraq qalaı? Naqty jaǵdaıǵa úńiletin bolsaq, birqatar áleýetti elderdiń ózderi valıýtalaryn dollarǵa qatysty amalsyz arzandatty. Osyny kóre, bile tura, el ishinde dollarmen esep aıy­rysýshylar qatary azaıady degenge kim sene qoıady? Sosyn qazaqstandyq bankterge nesıeni teńgemen berý múmkindigi ataldy. Menińshe, depozıtterge salymdy teńgemen salýshylardy yntalandyrý úshin paıyzdyq syıaqy mólsherin áldeqaıda ulǵaıtqan jón. Osy eki másele ońtaıly sheshilse, ekonomıka baǵam saıasatyna táýelsiz bolady degen usynyspen kelisýge bolady. Úshinshiden, «bilikti mamannyń jumys kúni azaısa, joǵalǵan saǵattaryn Úkimet moınyna alyp, tabystyń úshten eki bóligi sýbsıdııalanady» degen pikirler aıtyldy. Adamdardyń jumys saǵatyn qysqartyp, bala-shaǵany asyrap otyrǵan nápaqasynan aıyrǵansha, jumys oryndaryn saqtap qalý qarjylyq jaǵynan da, psıhologııalyq jaǵynan da áldeqaıda tıimdi bolary anyq. Sondyqtan, valıýtalyq saıasat baǵdarlamalaryn belgilegende qazaqstandyqtardyń turmysy men ómir súrý sapasy birinshi orynǵa qoıylýy kerek. О́ıtkeni, keshendi atqarylatyn saýyqtyrý jumystary bir rettik sharalarmen retteletin naýqandyq jumys emes ekenin túsinetin mezgil jetti. Úkimet aldynda úlken syn tur. Ol – Elbasy tapsyrmalaryna sáıkes jańa aqsha-nesıe saıasatyn túzip shyǵý. Jazyp alǵan О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan».  PETROPAVL.

Birligimizdi bekite túsýimiz kerek

Qanat TAPAEV, «Jańa Áljan un kombınaty» JShS bas dırektory. Memleket basshysy Nur­sul­­tan Nazarbaev Aqordada ótken eko­nomıkalyq saıasattyń aldaǵy sharalary jónindegi keńeste: «Sońǵy jyly álemdik ekonomıkadaǵy ahýal edáýir tómendedi. Ekonomıkanyń búkil dúnıede nasharlaǵany bárimizge kórinip otyr. Daǵ­darys barlyq baǵytta, ıaǵnı shıkizat taýarlaryna, valıýta, qarjy naryq­taryna áser etýde. Bul damýshy jáne damyǵan memleketterde oryn alyp otyrǵan jaǵdaı. Shıki­zat taýarlaryna baǵa barsha álemde tómendedi, sondyqtan bizdiń bıýdjetke túsetin qarjynyń aýqymy edáýir tómen boldy. Biz buryn mundaı jaǵdaılardyń talaıynan óttik», – deı kelip qazaqstandyqtardy sabyr­lylyqqa shaqyrdy. Bul oı bizdiń birligimizdi buryn­ǵydan da bekite túsýge jumyldyrýy tıis dep oılaımyn. Qaı sharýa bolmasyn qıyndyqsyz bolmaıtyny belgili. Naryqtyq qatynasqa kóshken táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary da kúrdeli kezeńdi bastan keshkenbiz. Biraq, judyryqtaı jumylǵan jur­tymyz erteńgi kúnge senim­dilikten aınyǵan emes. Qazir shúkirshilik qoı, turmysymyz túzelip, sharýamyz qalyptasty. Munaıdyń, túrli-tústi metall­ baǵasynyń tómendeýi el ekonomıkasyna áser etkenin sezip otyr­myz. Degenmen, bizdiń el­diń ekonomıkalyq áleýeti solar­men shektelmeıdi ǵoı, ishki múmkin­dikte- ri­miz bar. Astyq óńdeýmen aına­­ly­satyn bizdiń serik­testik «Astyq ındýstrııa­sy» kompanııasynyń Ba­tys Qazaq­stan óńirindegi qurylymdyq bólimshesi bolyp tabylady. Munda «Korona» brendimen shyǵarylatyn unǵa tutynýshylar tarapynan suranys joǵary. Kompanııanyń fılıaldary Batys Qazaqstan, Qostanaı jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynda jumys isteıdi. Qazir elimiz álemdik naryqqa un shyǵaratyn iri jetkizýshi bolyp tabylady. Sondyqtan, básekelestikte tótep beretindeı qaýqarymyz sezilip keledi. Bizdiń elde buǵan barlyq jaǵdaı jasalǵan. Biz qazirgi tańda jańa tehnologııalardy satyp alyp, ózimizde engizý arqyly álemdik naryqqa enip kelemiz. Aýyl sharýashylyǵy salasynda eksportqa Qazaqstan etin, unyn shyǵarýdyń mol múmkindikteri bar. Bizdiń kásiporyn bıdaı, un, makaron sııaqty óz ónimderimizdiń basym bóligin qazirdiń ózinde ishki naryqty bylaı qoıǵanda, О́zbekstanǵa, Tájikstanǵa, Túrikmenstanǵa, Aýǵanstanǵa jáne Kavkaz elderine shyǵa­rady. Reseıdiń Ońtústik Ýral óńirinde 10 mıllıon halyq turady. Olarǵa un Ortalyq Reseıden jetkizilýde. Bul qashyq, bizge jaqyn. Son­dyqtan, Orynbor, Samara, Chelıabi, Ekaterınbýrgti sapaly qazaqstan­dyq unmen qamtamasyz etýge kúshi­miz jetetinin eskerip, osy baǵytta júıeli jumys júrgizdik. Seriktestik ónimderiniń Reseı naryǵyna berik ornyǵýynyń múm­kindigi mol.Bizdiń ónimderimiz básekege qabiletti, nan-bólke jáne makaron buıymdaryn daıyn­daýǵa taptyrmaıdy dese de bolǵandaı. О́tken jyly jańa makaron fabrıkasynyń qurylysyn bastadyq. Fabrı­kany ústimizdegi jyly mamyr aıynda paıdalanýǵa berý kózdelýde. Oǵan ornatylǵan ıtalııalyq qondyrǵy un kombınatyna 500 mıllıon teńgege tústi. Bul jobaǵa túgeldeı óz qarjymyzdy jumsadyq. Alaıda, qaıtarymy bolatynyna senim mol. Fabrıka aı saıyn 1 myń tonnaǵa deıin makaron buıymdaryn shyǵaratyn bolady. Sonda eksportqa 35 túrli makaron ónimderin shyǵarýǵa múmkindik týady. Bizdiń ónimderimiz sapaly da tabıǵı taza. Sondyqtan da ónimderimizge, ishki naryqty bylaı qoıǵanda, eksportta da suranys joǵary bolatyny sóz­siz. Sondyqtan, biz ónim óndi- ­rý­di arttyrmasaq, kemitpeımiz. О́zimizde óndirilgen ónim­derdiń syrttan keletinderden esh kemdigi joq. Jarnamasy men nasıhaty jetpeı jatatyny bolmasa. Sondyqtan, ishki naryqta otandyq ónimderdiń basymdyqqa ıe bolýyna qol jetkizýimiz kerek. Sondaı-aq, eksport­qa shyǵarylatyn ónim­de­rimizdiń básekege qabilet­tili­gin arttyrýdy da qaperde ustaǵan jón Aqtóbe oblysy.

Baǵany baqylaýda ustaý – basty talap

Qarlyǵash ARALBEKOVA, Jambyl oblysy kásipkerler palatasynyń dırektory. AQSh dollary qunynyń ósýine baılanysty Jambyl oblysyndaǵy baǵalardy baqylaýda ustap turý óńirlik turaqtandyrý qory arqyly iske asýda. Qazirgi tańda onda áleýmettik mańyzy bar taýarlardyń qory jetkilikti. Aımaqtaǵy saýda núktelerindegi jaǵdaı turaqty. Árıne, valıýta baǵamynyń ózgerýi keıbir salalarǵa óz áserin tıgizbeı qoımady. Máselen, Tarazdaǵy elektronıka men turmystyq tehnıka satatyn dúkender keıbir taýar túrlerin satýdy ýaqytsha toqtatyp qoıǵan. Alaıda, aksııa jarııalanǵan ónimder burynǵy baǵamen satylýda. Kúndelikti halyq tutynatyn taýarlardyń baǵasy da sol qalpy tur. Tutynýshylardyń qalaǵan taýaryn satyp alýlaryna eshqandaı kedergi joq. Degenmen, endi aımaqtyń turaqtandyrý qory taýar jetispeýshiligi men baǵa kóterilýin boldyrmaýǵa kúsh jumsaý qajet. Turaqtandyrý qorynda dál qazir 33 túrli taýar bar eken. Un, qant, jarma, jumyrtqa jáne taǵy basqalar. Mine, osylardaǵy baǵa baqylaýda ustalýy qajet. Jambyl oblysy.

Senim men sabyrǵa júginsek, ol jaqsylyq jaǵalaýyna alyp shyǵary sózsiz

Úkimet pen Ulttyq banktiń birigip ótkizgen brıfıngte Qazaqstannyń jańa ekonomıkalyq saıasatqa kóshýi týraly jan-jaqty talqylandy. Endi osyǵan deıingi valıýtalyq dáliz júıesinen shyǵyp, ınflıasııalyq targetteý tártibine negizdelgen jańa kredıttik-qarajat saıasaty júzege asyryla bastaıdy. Iаǵnı, sol oraıda teńge erkin jyljıtyn aıyrý baǵamyna bet burady. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev buǵan májbúrli túrde baryp otyrǵanymyzdy basa aıtyp ótti. Nege deseńiz, qazir álemdi sharpyǵan qarjylyq daǵdarys bizdiń jas memleketimizdi de aınalyp ótpeıtini belgili. Sol sebepti, Úkimet el ekonomıkasynyń odan arǵy turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin teńge baǵamynyń erkin aınalymyn qamtamasyz etý sııaqty naqty qadamdarǵa baryp otyr. Sondaı-aq, Nursultan Nazarbaev Ulttyq bankke halyqtyń aıyrbas baǵamynyń ózgerýinen shekken shyǵynyn azaıtý maqsatymen jeke tulǵalardyń 2015 jylǵy 18 tamyzdaǵy jaǵdaıǵa sáıkes teńgemen ashylǵan jáne esepshottarynda 1 mıllıon teńgege deıingi qaldyq somasy bar shuǵyl depozıtteri úshin ótemaqy tóleý tetigin engizýdi tapsyrdy. «Azamattarǵa olar salymdaryn arnaýly esepshottarǵa qaıta resimdep, ony bankterde bir jyl boıy saqtaǵan jaǵdaıda ótemaqy retinde aıyrbas aıyrmasy tólenetin bolady. Bul shara 1 mıllıon 700 myń adamdy nemese barlyq salymshynyń 86 paıyzyn qoldaýǵa kómegin tıgizedi», dedi Memleket basshysy. Qazaqstan Prezıdenti Úkimetke Turǵyn úı qurylys jınaq banki salymshylaryna qatysty tetikti de oılastyrýdy tapsyrdy. «Turǵyn úı qurylysy jınaq bankisiniń salymshylaryna qatysty másele bar. Adamdar páterdi nesıege alý úshin aqsha jınady. Sondyqtan Úkimet olar jınaǵan qarjylaryn joǵaltpaý úshin jeke oılastyryp, esepteýleri tıis», – dedi N.Nazarbaev Aqordada negizgi eksporttaýshy kompanııalar basshylarynyń qatysýymen ótken keńeste. Ulttyq valıýta baǵamynyń ózgerýi «Turǵyn úı qurylysy jınaq banki» AQ jumysyna onsha áser etpeıdi. О́ıtkeni, banktiń barlyq mindettemeleri men aktıvteri ulttyq valıýtada bekitilgen. Jasalǵan kelisimsharttar boıynsha alynatyn baspanalar men jasaqtalǵan pýldar boıynsha baspana quny da ózgerissiz qalady. Aıtalyq, memlekettik baǵdarlama boıynsha Taraz qalasynda 65 páterlik eki turǵyn úıdiń qurylysy júrip jatyr. Olardyń baǵasy da sol aldyńdaǵy belgilengen qalyptan aspaıdy. Qazirgi tańda salymshylar tarapynan eshqandaı daýryǵýlar oryn alyp jatqan joq. Jınaǵan aqshalaryn qalaıda sheship alsaq dep talpynyp jatqan salymshylardy da baıqamaısyz. Birdi-ekili tutynýshylar tarapynan týyndaǵan suraqtarǵa túsindirme jumystaryn júrgizýdemiz. Sondaı túsindirme jumystary baǵdarlama boıynsha salynyp jatqan qurylys basynda da uıymdastyrylýda. Bank tarıfteri aıasyndaǵy zaemdardyń paıyzdyq ústemaqysy da ózgerissiz qalady. Barlyq ústemaqy men tarıfter sheteldik valıýta baǵamy men ınflıasııa deńgeıine qaramastan eskerilgen. Prezıdent Nursultan Nazarbaev Úkimetke Turǵyn úı qurylysy jınaq bankisindegi qazaqstandyqtardyń salymdarynyń bútindigin saqtaý máselesin oılastyrýdy alǵa tartyp otyr. Sonymen qatar, Elbasy qıyndyqtarǵa qaramastan adam­dardyń áleýmettik kóńil-kúıiniń buzylmaýy jáne halyqtyń ál-aýqaty tómendemeýi úshin barlyq sharalar júzege asyrylatyndyǵyn basa aıtty. Sondyqtan da barlyq jaǵdaıǵa túsinistikpen qarap, sabyrlylyq tanyta bilsek san soǵyp qalmaıtynymyzǵa sene bilýimiz kerek! Talǵat JAQSYLYQOV, «Qazaqstan turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ Jambyl oblystyq fılıaly dırektorynyń orynbasary.