Mynaý aýmaly- tókpeli dúnıe

Fınlıandııa resessııa qursaýynda

Fınlıandııa prezıdenti Saýlı Nıınıste el ekonomıkasynyń tereń daǵdarysqa ushyraǵanyn málimdedi. Fınlıandııadaǵy ekonomıkalyq daǵdarys Reseıge jasalǵan sanksııanyń saldary. Eurostat esebi boıynsha, Eýropalyq odaq memleketteri ishinde Reseı men Batys arasyndaǵy sanksııalar soǵysynan eń kóp zardap shekken Fınlıandııa bolyp tabylady. О́tken aptada jaryq kór­gen  Eurostat esebi boıynsha, Eýropalyq odaq elderiniń ishinde Fınlıandııa ekonomıkasy ǵana bıylǵy jyldyń ekinshi toqsanynda tómendep ketken. Fınlıandııanyń IJО́-si ótken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda, 1 paıyzǵa tómendegen. Eń alańdatarlyq másele, fın ekonomıkasynyń resessııasy sońǵy 4 jyl qatarynan jalǵasýda. Standard&Poor´s halyqaralyq agenttigi 2014 jyly Fınlıandııa ekonomıkasy qalpyna kelip, ósý baǵytyna bet burady dep málimdegen. Alaıda, 2014 jyly Reseıge qarsy jasalǵan sanksııalyq soǵys Fınlıandııa ekonomıkasyna soqqy bolyp tıdi. Taýar aınalymynyń kórsetkishi boıynsha Fınlıandııa úshin Reseı Germanııa men Shvesııadan keıingi 3-shi oryn alatyn. Eýropalyq odaq tarapynan engizilgen sektorlyq sanksııa jáne oǵan jaýap retinde Reseı tarapynan jarııalanǵan azyq-túlik embargosy saldarynan Fınlıandııa jáne Reseı arasyndaǵy taýar aınalymy 16 paıyzǵa quldyrady. Bıylǵy jyldyń qańtar-mamyr aılarynda Fınlıandııaǵa shyǵarylatyn Reseı ımporty 37 paıyzǵa, al Reseıge keletin fın eksporty 35 paıyzǵa azaıyp ketti.  Osynyń saldarynan Fınlıandııa prezıdenti elde aýyr ekonomıkalyq daǵdarystyń oryn alǵandyǵyn moıyndady. «Birte-birte bizdiń tereń ekonomıkalyq daǵdarysqa ushyraǵanymyz aıqyn bola bastady. Dástúrli sharalar endi kómektese almaıdy, biz jańa múmkindikterdi izdeýimiz kerek», dedi Saýlı Nıınıste.

Týrızm salasy turalady

Nepalda sáýir aıynda bolǵan qatty jer silkinisinen keıin elge keletin týrıster sany kúrt azaıyp ketken. Nepaldyń týrızm jónindegi komıtetiniń deregi boıynsha, týrıster sany 80 paıyzǵa deıin azaıǵan. Tamyz aıynyń 19 juldyzyna deıin Nepalǵa kelgen sheteldik týrıster bar bolǵany 1 635 adam eken. О́tken jyldyń sáıkes kezeńinde bul elge kelgen  8 854 sheteldik týrıst tirkelgen edi. Qazir Nepal úkimeti jer silkinisinen buzylǵan taýdaǵy joldar men kópirlerdi qalpyna keltirýde. Eldegi týrızm deńgeıin kóterý maqsatynda 2016 jyldyń sáýirinde jer silkinisiniń 1 jyldyǵyna baılanysty aýqymdy sharalar ótkizilmek. Sonymen birge, ústimizdegi jyldyń qazan aıynda Nepalda týrızmdi damytýǵa arnalǵan aptalyq ótedi. Oǵan kóptegen halyqaralyq týroperatorlar shaqyrylǵan. Eske sala ketetin bolsaq, bıylǵy jyldyń 25 sáýirinde Nepalda birneshe qatty jer silkinisi oryn alǵan. Onyń ishindegi eń kúshtisi 7,9 baldy qurady. Osy zilzala zardabynan 9 myń adam qaza taýyp, 22 myń adam zardap shekken. Zilzala eldiń týrıstik naryǵyna úlken kesirin tıgizdi. Qazir Nepalda týrızmdi damytý maqsatynda keshendi sharalar júzege asyrylýda.

Dennı  daýyly kúsh alyp keledi

Atlant muhıty arqyly Batysqa qaraı kezekti Dennı tropıkalyq daýyly jyljyp keledi. Taıaý ýaqytta bul alapat daýyl AQSh-tyń jaǵalaýlaryna jetedi. Sarapshylardyń pikirinshe, Dennı tropıkalyq daýyly qurlyqqa jetken kezde úlken tabıǵı apatqa aınalýy múmkin. Qazir Dennıdiń jyldamdyǵy saǵatyna 17 shaqyrymdy quraıdy. Bara-bara onyń jyldamdyǵy saǵatyna 85 shaqyrymǵa jetýi múmkin. AQSh-taǵy  daýyldardy zertteý jónindegi ulttyq ortalyqtyń habarlaýynsha, Dennı daýyly jaqyn kúnderde ekpinin kúsheıtip, aptanyń sońynda, ıaǵnı demalys kúnderi Amerıka jaǵalaýlaryna jetedi. Jergilikti bılik Dennı daýylynyń aldyn alý sharalaryn oılastyrýda. Eýropany  bosqyndar basyp barady Slovakııa úkimeti taıaý ýaqytta Sırııadan qashqan 200 ǵana bosqyndy qabyldaı alatyndyǵyn málimdedi. Úkimet sonymen birge bosqyndardyń bári hrıstıan dininde bolýy kerek degen shart qoıyp otyr. Bul málimdemeni Slovakııa úkimeti «bizde meshit joq» degen syltaýmen túsindirmek boldy. Sarapshylardyń aıtýynsha, Slovakııa úkimetiniń bul málimdemesi elge bosqyndardy kirgizbeý úshin jasalǵan syltaý deıdi. Osydan-aq, búginde Eýropalyq odaq elderi arasynda bosqyndar máselesinde úlken kelispeýshilik oryn alǵanyn kórýge bolady. Bosqyndar máselesinde Eýroodaq memleketteri arasyndaǵy kelispeýshilik kúnnen-kúnge tereńdeı túskenine qaramastan, kári qurlyqqa aǵylǵan zańsyz mıgranttar tasqyny tolastar emes. Frontex agenttiginiń deregi boıynsha, ústimizdegi jyldyń tek shilde aıynda ǵana Eýropalyq odaqqa kelgen zańsyz mıgranttar sany 107 500 adamnan asqan. Bul 2014 jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda edáýir kóp. Shyǵys Eýropa memle­ket­teriniń arasynda zańsyz mıgranttar máselesine baılanys­ty tereń daǵdarysqa ushyraǵan Vengrııa bolyp tabylady. Bul memleketten ústimizdegi jyly ǵana baspana suraǵan bosqyndar ótinishi 120 myńnan asyp ketken. Vengrııa Egeı teńizi arqyly Taıaý Shyǵystan Túrkııa jáne Grekııa arqyly kári qurlyqqa aǵylǵan bosqyndardyń ortalyǵyna aınaldy. Osy aptada Vengrııa úkimeti Serbııa memleketimen aradaǵy shekaraǵa birneshe myń polısııa qyzmetkerlerin shyǵaratyndyǵyn, zańsyz shekaradan ótkenderdi jazaǵa tartatyndyǵyn málimdedi. Eldiń zańy boıynsha zańsyz shekarany buzǵandar 4 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylady. Sonymen birge, Eýropalyq odaqtyń basqa memleketterinen baspana suraǵan bosqyndar sany kúnnen-kúnge ósýde. Máselen, ústimizdegi jyldyń 3 aıy ishinde 83 175 bosqyn Germanııadan bas­pana alý týraly ótinish bildirgen. Bul jalpyeýropalyq mıgranttar sanynyń 40 paıyzyn quraıdy. Al Polsha, Chehııa, Slovakııa, Rýmynııa, Bolgarııa jáne Baltyq jaǵalaýy memleketterinen baspana surap ótinish bergen bosqyndar sany 6 080 adam boldy. Bıylǵy jyldyń mamyr aıynda Brıýssel Italııa jáne Gresııa memleketteriniń aýma­ǵynda shoǵyrlanǵan 40 myń zańsyz mıgrantty Eýropalyq odaq elderine kvota arqyly bólýdi usynǵan bolatyn. Budan basqa Taıaý Shyǵystaǵy bosqyndar lagerlerinde 20 myń adam Eýropaǵa ótý kezegin kútip jatyr. 200 sırııalyq hrıstıandardy ǵana qabyldaıtyndyǵyn aıtqan Slovakııa úkimetiniń málimdemesi Eýropalyq odaq sheńberinde Brıýssel belgilegen bosqyndar kvotasynyń jumys istemeıtindigin kórsetti. О́ıtkeni, kvota boıynsha Slovakııa memleketi 1 100 bosqyndy qabyldaýǵa tıis bolatyn. Bul másele týraly Slovakııa premer-mınıstri Robert Fıko «Mende bir ǵana suraq bar: Lıvııany kim bombalady? Soltústik Afrıkada bul problemany týdyrǵan kim? Slovakııa ma? Joq!», dep jaýap berdi. Polsha premer-mınıstri Eva Kopach óziniń eli 2000 bosqyn qabyldaı alatyndyǵyn aıtty. Bul Eýropalyq odaq belgilegen kvotadan 1 600 adamǵa kem. Osyǵan baılanysty, saıasatkerler elderindegi qoǵamdyq pikirdi alǵa tartady. Máselen, maýsym aıynda Polshada ótken suraý salý barysynda polıaktardyń 61 paıyzy óz elderine bosqyndar ákelýge qarsylyq bildirgen. Slovakııada ótken suraý salý nátıjesinde el turǵyndarynyń 70 paıyzy Eýropalyq odaqtyń belgilegen kvotasy boıynsha Taıaý Shyǵys jáne Soltústik Afrıka elderinen qashqan bosqyndardy qabyldaýǵa qarsylyq bildirgen. Sol sııaqty, Chehııada júrgizilgen osyndaı suraý salý barysynda, halyqtyń 70 paıyzy Sırııa jáne Soltústik Afrıka elderinen qashqan zańsyz mıgranttardy qabyldaýǵa qarsylyq bildiripti.

Mazasyz mıgranttar

London men Parıj mıgranttar máselesinde naqty sheshim qabyldamaq. Bul týraly Ulybrıtanııa men Fransııa ishki ister mınıstrleri kelissózder júrgizýde. Ulybrıtanııa men Fransııa ishki ister mınıstrleri Kale qalasynyń túbine ornyǵyp, birte-birte Eýrotýnnel arqyly Anglııaǵa ótýge árekettenip júrgen zańsyz mıgranttardyń máselesi jóninde ortaq kelisimge keldi. Bul elderde bosqyndar máselesi jazdyń basynda-aq ýshyǵyp ketken bolatyn. Parıj ben London osy oraıda qandaı da bir naqty sheshim qabyldaý úshin úsh aıǵa jýyq ýaqyt ketirdi. «Keıbir bosqyndar ýaqytsha bas­panalarda 6-8 aıǵa deıin bolady. Olar munda neǵurlym uzaq bolǵan saıyn, problemalar da soǵurlym kóbeıe túsedi. Máselen, jatatyn jaı, tamaq, sanıtarlyq jaǵdaı sııaqty máselelerdi sheshý qıyndyq týǵyzady», – deıdi «Mıgranttar baspanasy» uıymynyń negizin qalaýshy Fransýa Gennok. Fransııa men Ulybrıtanııa ishki ister mınıstrleri Bernar Kaznev pen Tereza Meı Kale qalasynda kelisim jasasqan kezde máseleniń sheshilýin qarastyratyn «naqty sharalarǵa» qol qoıylýy kerek dep kútilýde. Alaıda, ol sharalar jóninde ne Parıj, ne London ázirge eshqandaı aqparat taratpaı otyr. La-Mansh jaǵalaýyndaǵy myńdaǵan mıgrant ózderin Ulybrıtanııada Fran­sııaǵa qaraǵanda, jeńil ómir kútip tur dep esepteıdi. Anglııada jeke kýáliktiń biryńǵaı nusqasy qoldanylmaıdy, sondyqtan mıgranttar onda uzaq ýaqyt boıy qujatsyz da júrip, zańsyz bıznes­pen de aınalysa alatyn kórinedi.

Týrfırmalardyń kópshiligi bankrot

Grekııanyń týrızm salasy bıyl­ǵy jazda kúrdeli problemalarǵa uryn­dy. Týrıster tasqyny beleń alatyn jaz aılarynda Grekııanyń paromdyq tasymaly toqtap qaldy. Osynyń saldarynan myńdaǵan týrıster Egeı teńizindegi araldarǵa jete almaı qaldy. «Bıylǵy jyly eldegi daǵda­rystyń tym asqynyp ketýine baılanysty biz jaz aılaryndaǵy demalystan qol úzdik. Teńizde týrıster tasymaldaıtyn paromdar jumysy da irkiliske ushyrady», deıdi Grekııa turǵyny. Tájirıbeli kapıtan Iаannıs Kalavros uzaq jyldardan beri týrısterdi Evbeı aralyna tasýmen aınalysatyn edi. Alaıda, bıylǵy jyly ol jumysyna qanaǵattanbaı otyr. «Osy ýaqytqa deıin biz tasyǵan jolaýshylardyń sanyn saraptaıtyn bolsaq, biz burynǵy jyldarmen salystyrǵanda, týrısterdiń 40 paıyzynan aıyrylyp otyrmyz», deıdi tájirıbeli kapıtan. Sarapshylardyń aıtýynsha, Grekııadaǵy 4 myńnan astam týrfırmanyń kópshiligi 2015 jyldyń jazynan keıin bankrotqa ushyraıdy. Sebebi, olardyń kópshiliginiń týrısterge tapsyrysy 80 paıyzǵa deıin tómendep ketken. «Bizdiń jaǵdaıymyz bıyl kúrt tómendep ketti, el turǵyndarynyń kópshiligi dástúrli demalystarynan bas tartty, sebebi, el ekonomıkasyn turalatqan daǵdarys turǵyndardyń tabysyn azaıtty. Týrıster qatary eselenetin jaz aılarynda biz jarty kúshimizben ǵana jumys isteýdemiz. Aldaǵy ýaqytta týrıstik mekemelerdiń qyzmetkerlerin qysqartýǵa májbúr bolatyn shyǵarmyz», – deıdi Grekııa týroperatorlary assosıasııasynyń ókili Lıssandros Sılıdıs.

Tutynýshylardyń tosyn minezi

[caption id="attachment_73846" align="alignleft" width="560"] 131994978MN0001_blackfriday[/caption] RT  sarapshylarynyń habarlaýynsha, AQSh tutynýshylary arasynda úlken úreı beleń alǵan. Turǵyndar dúken sórelerindegi taýarlardy sypyryp-sıyryp satyp alýda. Dýaly aýyz sarapshylardyń pikirinshe, tutynýshylardyń mundaı minez kórsetýiniń basty sebebi, eldegi ekonomısterdiń jıi-jıi aıtatyn boljamynyń saldarynan týyndap otyr. 2008 jylǵy álemdik daǵdarysty boljaǵan ataqty amerıkalyq qarjy sarapshysy, Trends Research zertteý ınstıtýtynyń negizin salýshy Djerald Selenta ekonomıkada oryn alyp otyrǵan qazirgi jaǵdaı daǵdarys emes, bul Uly kúızelis. Aıyrmashylyǵy endi bul kúızelis jahandyq aýqymda kórinis berýde, dep atap ótti. Ekinshi bir tanymal sarapshy Larrı Edelsonnyń aıtýynsha, bul «dollar kóbiginiń» jarylar ýaqytynyń jaqyndaǵanyn kórsetedi. Onyń pikirinshe, bıylǵy jyldyń qazan aıynda «dollar kóbigi» jarylyp, «AQSh, Eýropa jáne Japonııa tizerlep qalady». Al keıbir sarapshylar tutynýshylar arasyndaǵy mundaı «belsendilikti» federaldyq qor júıesi stavkany kóterý qarsańynda ádeıi jasap otyr, degen pikir aıtady.

Jumyssyzdyq beleń aldy

Brazılııa ekonomıkasy sońǵy ýaqytta tereń daǵdarysty bastan keshirýde. Ústimizdegi jyldyń sońǵy toqsanynda el ekonomıkasynyń ósimi turalap, ınflıasııa 2004 jyldyń I toqsanynda oryn alǵan eń nashar deńgeıge jetti. Onyń ústine eldegi fıskaldyq tapshylyq sońǵy 10 jyl ishinde bolmaǵan deńgeıge jetip otyr. Bıýdjet tapshylyǵy IJО́-niń 7,9 paıyzy deńgeıine jetti. Bul sońǵy 137 aıdyń ishindegi eń nashar kórsetkish. Eldegi ekonomıkalyq ahýaldyń nasharlaýy Prezıdent  Dılma Rýssefftiń reıtıngisiniń kúrt nasharlaýyna sebep boldy. Qazir Rýsseff 2003 jyldan 2010 jyldyń aralyǵynda Petrobras kompanııasynyń tóraǵasy bolyp turǵan kezde sybaılas jemqorlyqqa jol berdi degen aıyppen úlken saıası naýqan bastaldy. «Jyǵylǵanǵa judyryq» degendeı, ekonomıkanyń daǵdarysqa ushyraýy eldegi jumyssyzdyqtyń beleń alýyna sebep boldy. Eldegi jumyssyzdyq deńgeıi sońǵy 5 jyl ishindegi eń joǵary deńgeıge kóterildi. Sarapshylardyń esebinshe, Brazılııada jumyssyzdyq deńgeıi 7 aı boıy ósýmen keledi. Qazir jumyssyzdyq deńgeıi 7,5 paıyzdy qurap otyr.

Loýrens gonorary –  52 mln. dollar

Forbes jýrnaly eń joǵary tabys tabatyn ártisterdiń jyl saıynǵy dástúrli esebin jarııalady. Osy tizim boıynsha birinshi orynǵa «Jarymaǵan oıyndar» fılminiń juldyzy Djennıfer Loýrens shyqty. Ol 2014 jyldyń maýsymy men 2015 jyldyń maýsymy aralyǵynda, salyqtardy eseptemegende, 52 mıllıon AQSh dollary kóleminde tabys tapty. О́tken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda, ártistiń tabysy 20 mıllıon dollarǵa artty. Búginde Djennıfer Loýrens álemdegi gonorary eń joǵary ártiske aınaldy. Budan burynǵy, ıaǵnı 2014 jylǵy tizimdi bastaǵan Sandra Býllok bul joly tek 15-oryndy ıelendi. Onyń tabysy 51 mıllıon dollardan 8 mıllıon dollarǵa deıin tómendegen. Bıylǵy tabysy kóp aktrısalar tizimniń ekinshi ornyn 35,5 mıllıon dollar tabys tapqan Skarlett Iohansson ıelendi. Úshinshi oryn 23 mıllıon tabys tapqan Melıssa MakKartıdiń úlesine, al tórtinshi oryn jyl ishinde 21 mıllıon AQSh dollary kóleminde tabys tapqan qytaılyq kınojuldyz Bınbın Fannyń úlesine tıdi. Eger jaqynda jaryq kórgen áıel aktrısalar tizimin Forbes jýrnaly budan buryn jarııalaǵan akterler tizimimen salystyratyn bolsaq, erler áıelderge qaraǵanda mol  tabys tabady eken. Máselen, erler arasyndaǵy tizimdi bastaǵan Robert Daýnı – kishiniń tabysy jyl ishinde 80 mıllıon AQSh dollaryn qurapty. Daıyndaǵan Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».