Esimnen máńgi ketpes kúnderdiń biri – qyrkúıek aıynyń on segizinshi juldyzy. Bul qazaq poezııasynyń has júırigi, aqtańger aqyn Jumataı Jaqypbaevtyń ómirden ozǵan kúni, ǵarysh tórine juldyz bolyp qonǵan kúni! Dálirek aıtsaq, jambasy jerge tıgen, júregi Kúndi súıgen kúni! Men Juma aǵam týraly oıǵa batsam boldy, ámanda, eki túrli qalypta bolamyn. Birinshisi – jer ortasy jasqa da jetpeı, bul jalǵannan erterek kóship ketken eren sezimdi, er júrekti aqynnyń kermek tatyǵan kelte ǵumyryna degen ókinishke de, ókpege de uqsamaıtyn, tym syzdy, tym sazdy, aýyr, beıdaýa sezimge bólenetinim. Al, ekinshisi – kózi tirisinde-aq kópshilik jurttyń kókeıine jyr-jaýharyn qondyryp, «naǵyz aqyn» degen sózge ıe bolǵanyna jan jubatyp, jaqsy bir oılarǵa keneletinim. Jumataı aqynnyń tiri kezindegi ataq-dańqy resmı túrdegi kótermeleý kórmese de, sol kezdegi synshylar da onyń aqyndyq qýatyn bile tura kóńil bólmese de, jany taza, júregi pák jas aqyndar ony «kózi tiri uly aqyn» dep baǵalady. Bas ıdi. Qoshemettedi. Olar ózderiniń gúldeı názik, nurdaı taza óleńderinen órip, lapyldaǵan júrek ottarynan ushqyn shashyp, laǵyl taǵyp, táj kıgizdi, qaıyńnyń qaptalyndaı qaısarlyqtary men emenniń ıir butaǵyndaı márttikterinen arnap soǵyp taq mingizdi. Al, Jumataı Jaqypbaevtaı jampozǵa odan ótken baqyttyń qajeti de joq bolatyn. Iá, bir shoǵyr dara aqyn aǵalary oǵan qamqorlyq kórsetkenin, qataryna alyp júrgenin esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Qazir oıyma ekeýmizdiń aramyzdaǵy bir sát túsip otyr. Juma aǵam bir qysqa óleńin oqydy. «Basynda – táj, altyn qamqa kıgeni, Qany – qara, qatal edi ne degen! – Azııany Aqsaq Temir bıledi, Tirisinde eshkim «aqsaq» demegen. Sary shólde, dalada ótip san kúni, Ǵazal jazǵan, jany siri ne degen! – Azııada Saǵdı sháıir qańǵydy, Tirisinde eshkim «uly» demegen. Jumyr jerge kimder kelip, qaıtpaǵan, Sózi jetpeı qalǵan joq qoı, teńese. Shyndyqty jurt qoryqqanynan aıtpaǵan, Múlde, tipti, bilmegen soń nemese». О́leńin oqyp bolyp, aǵamyz meniń betime synaı qarady. Sonan soń áńgime betin óz óleńinen tez buryp, Saǵdı týraly aıtyp ketti. Onyń sherge toly shemendi ómirin, el kezip, joqshylyq, qaıyrshylyq kórgenin, aqyrynda eline oralyp, «Býstan», «Gúlstan» atty úlken shyǵarmalaryn jazǵanyn, sóıtip, máńgilik uly aqyn bolyp qalǵanyn bıe saýym ýaqyt baıandap berdi. Meniń ózim de Saǵdı týraly azyn-aýlaq bolsa da bilýshi edim, al Juma aǵamnyń áńgimesinen keıin uly aqynnyń qupııa jatqan qyr-syrlaryna qanyǵa túskendeı boldym. Jaqsy óleńge janymen, júregimen qýanatyn aqyndar kóp. Jalpy, aqyndar degen aqkóńil halyq qoı. Al, Juma aǵamnyń ondaı sáttegi raıy, joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, beti men kózinen bilinetin. Qatty rıza bolǵanda, «chekannyı» dep, bas barmaǵyn shoshaıtatyn. Biz, jas aqyndar, sol bir oımaqtaı ǵana kishkene aýzynan shyǵatyn «chekannyı» men shoshaıǵan bas barmaqty kórý úshin jaqsy óleń jazýǵa tyrysýshy edik. «Chekannyı» – ásemdik pen ádemiliktiń átýirlengen túri, anyqtap aıtqanda, «myqty óleń» degendi bildiretin bir túıir altyn sóz bolǵan soń, qalaı óıtpeske?!. Juma aǵamnyń jas aqyndarǵa ustazdyq etýi, aqyl-keńes berýi, júris-turys, kıim-kıis mádenıetine daǵdylandyrý úrdisi basqalardan múlde bólek edi. Máselen, jańa óleńińdi oqyp berseń, ol óleń ózine onsha unamasa da, sonyń ishinen bir «jyltyraǵyn» dóp basyp taýyp alady da, aıtar pikirin sodan bastap, kóńilińdi kóterip tastaıdy, sodan keıin ǵana álgi «jyltyraqty» qalaı shekip, qalaı shetip ásemdep shyǵý kerek ekenine erinbeı, jalyqpaı toqtalady. Sol kezde ǵana bul óleńińniń bolashaǵy buldyr ekenin túsinip, ishteı kúrsinip, ernińdi tistep otyrasyń. «Chekannyı» bolmaǵanyn bilesiń. Jumataıdaı óleń kórkemdigine tym qatty nazar aýdaratyn aqyn kem de kem. Ol óleńiniń syrtqy pishimine ǵana emes, ishki úılesim men tereń tebirenistiń kórkem kórinisine de qatty nazar aýdaratyn. Uly Abaı: «О́leńge árkimniń-aq bar talasy, Sonda da solardyń bar tańdamasy. Ishi – altyn, syrty kúmis sóz jaqsysyn, Qazaqtyń kelistirer qaı balasy?» – demep pe edi. Osy bir ańsaýly da, sharshaýly, salmaqty da salıqaly saýalǵa kelip tirelgende, qalam ustaǵan qaı aqyn bolsa da, toqtalyp-aq qalady. Al, menińshe, «ishi – altyn, syrty kúmis sóz jaqsysyn» – naǵyz óleńdi kelistire bilgen az ǵana aqynnyń biri – Jumataı Jaqypbaev! О́leń órnegin aıshyqtaý kilem toqýdan kóp qıyn bolar, sirá. Árıne, men bul jerde óleńniń de óleńi, kilemniń de kilemi bar ekendigin eskermeı otyrǵan joqpyn, sheber, epti saýsaqtardyń qudiretimen toqylǵan kilem tininen góri jan jylýynan, júrek lúpilinen jaralǵan óleń órnekteri ásem de, ómirsheń bolatynyn eskertkim kelip otyr. О́lmeıtin máńgilik óleń – týma talanttyń ǵana týyndysy. Jumataı Jaqypbaev – sondaı talant. Olaı deıtin sebebimiz, bul aqynda, bul aqynnyń shyǵarmashylyq úrdisinde óleńge kelý, mashyqtaný, damý, tolysý, óz shyńyna jetý degen sııaqty baspaldaqtar, asý bel-belester degen múlde joq. Beınebir ǵajap aqyn bolyp, sol kúıinde týyla salǵandaı. Aqynnyń ózi de dál osyny sezingendeı, Láılaǵa arnaǵan alǵashqy bir óleńinde bylaı deıdi: «Qýanyshtan kúlip, oıym bar shalqyp, bılemek, Kettim men sonsoń kúnásiz arman súırelep. Qap-qara shashty bala aqyn bolyp tur ekem, Qabyrǵadaǵy aınany kórsem úıge kep». Osy bir shýmaqtyń ózinde ǵana aqynnyń perishte seziminiń tasasynda áýlıeligi turǵandaı. Átteń, sol «qap-qara shashty bala aqyn» keıinnen «shashym da shálkez taǵdyrmen shatyrash oınap, aǵardy» dep jazýǵa májbúr boldy. Onyń ǵarysh jaqqa erterek ketýine de qoǵamnyń, adamnyń, zamannyń, ómirdiń, tipti, óleńniń ystyq oty oraıynan ótip, ózegin órtep, júregine túsip ketkeni sebep bolǵan shyǵar. Eger ol jaǵalyǵa jaǵynyp, talaılyǵa tabynyp júrer bolsa, ómirden tym erte ketpes pe edi dep te oılaımyn. Bulaı dep boljam jasaýyma, eń birinshi, aqyn aǵamnyń tastaı aýyr minezi men gúldeı názik júregin túsingendigimnen, ekinshiden, onyń ishke jasyrǵan kóp muńy men qasiretin «óleń degen ósekshige» aıtyp qoıyp, jurtqa jaıylyp ketkendiginen bolar degen oıym jeteleıdi. Osy bir tusta aqynnyń mynaý bir óleń shýmaqtaryna nazar aýdarmasa bolmaıdy: «Jandarǵa dos ta, dushpan da bolǵan, Qumar da bolǵan, qushtar da bolǵan, Kózimnen bulbul ushqanda arman, Itten de qalǵan, qustan da qalǵan, Kóńilim meniń, kóńilim! Ketsem de keıde kúıikten qańǵyp, Úmitker ediń bıikten barlyq. Jaqsylyq aıtar adamǵa qurban, Jomart ta qylǵan, sarań da qylǵan, Kóńilim meniń, kóńilim». * * * «Ǵashyqtyq támám boldy ma, erkelik támám? Qarardaı álem, Sen qusap jerkenip maǵan. Namys pen muńnan Mysyrǵa halıfa bolǵan Ubaq Qypshaqtaı yzadan órtenip baram. Taǵdyrǵa mynaý taýsyldy aqylym, demim, Aqyrym qorlyq boldy ma, aqyrym ólim? Táýipteı emdep, Táńirdeı jarylqa meni, Arý aq Kúnim, juldyzdaı jaqynym meniń!» * * * «Qaıda aqylym, qaıda kúshim, Jep bitipti qııal-muńym. Sen jupardaı paıdalysyń, Men araqtaı zııandymyn. «Ǵashyqtardyń» ótkiri men – Deýshi em buryn bula ónerli. Májnúnge kóp kúlip em, Ol meni aıap jylar endi. Kórdi talaı kúıip te ishim, Kúıgen ishim: «Ezbin!» deıdi. Sen – álemge súıiktisiń, Al meni ıt te kózge ilmeıdi». Aqynnyń osy ispettes óleńderin oqyp otyrǵanymda, alaǵaı da bulaǵaı sezimderdiń seline kómilip, jan-júregimniń egilip ketetini bar... О́z aramyzda jıi bolǵan soń, Juma aǵamnyń kisi kúlerlik qyzyq qylyqtaryna da san ret kýá boldyq. Keı kezde jas balaǵa uqsap ketetin. Túkke turmaıtyn nársege máz bolyp qýanyp, kisi renjimeıtin nársege ashýlanyp ta qalatyn. Birde biz, bir top jas aqyn, ol kisiniń úıinde otyrǵanymyzda, Zaıda jeńeshemiz aqyn aǵamyzdyń ózine arnap jazý ústelin satyp ákeldi. Bárimiz qol soǵyp qýanysyp jatyrmyz. Sonda eń qatty shattanǵan úı ıesiniń ózi boldy. Álgi ústeldi súırelep, ana buryshqa da, myna buryshqa da qoıdyq. Eń aqyrynda aǵanyń buıryǵymen álgi ústel bólmeniń orta shenine taman ornalasty. – Osylaı turǵany tamasha emes pe? – dedi otaǵasy murtynan kúlip. Shyn masaırap tur. – О́ziniń «fıgýrasy» jaqsy eken, – dedim men. Rasynda da ózindik bir erekshelikteri bar ústel edi. – Iá, Zaıdanyń fıgýrasy sııaqty, – dep Juma aǵam da báıbishesine «replıka» laqtyrdy. Aqynnyń sol bir sáttik qana qýanyshy tún ortasyna deıin sozylǵan dýmanǵa aınalyp, keremet bir kesh retinde máńgi esimizde qalyp qoıdy. Birde Meıirhan kókem (Aqdáýletov) ekeýmiz úıine bara qalsaq, aǵa keýdesin jalańashtap tastap, tórt qabatty sary rezeńkeni sozǵylap jatyr eken. Sirá, dene shynyqtyryp, bulshyq etin shıratýǵa kirisip ketken sııaqty. Meıirhan: – Úlken basyńyzben qaıdaǵy bir jaman rezeńkeni sozǵylap jatqanyńyz ne?! – dep qaljyńdap edi, men de qarap turmaı: – Prýjına bolsa bir sári, – dedim. Aǵamyz basyn kóterip, bizge onsha jaqtyrmaı qarady. Ádette, Meıirhan ekeýmizdi birge kórse, «Eki ılhannyń birge júrgeni qandaı jarasymdy!» dep máz bolyp qalatyn. (Ol bizdi «eki ılhanym – oń qolym, sol qolym» deıtin). Meıirhan kókemdi shaıtan túrtti me, bilmeımin: – Ákelińizshi beri, kóreıin, – dep rezeńkesin surap aldy. Aldy da, orta tustan qos qoldap ustap, bar kúshimen tartyp kep qaldy. Rezeńke «byrt» etip úzilip ketti de, tipti, túkke jaramsyz bolyp qaldy. Juma aǵamnyń sondaǵy ashýlanǵany da esimizden ketpeıdi. Balasha burtıyp, biraz sózderdi de aıtyp tastady. Biz «budan da keremetin ákelip beremiz», dep zorǵa qutyldyq. Biraq sózimizde turmaı kettik. Aǵamyz da sodan keıin «sportpen aınalysýyn» doǵardy-aý deımin. Ol kisiniń keı-keıde kótergishtep qoıatyn gırleri de bar edi... Umytylmas taǵy da tamasha sátim – Jumataı aǵamdy eń sońǵy ret kórgen kúnim. Men onda aýyryńqyrap qalyp, aýrýhanada jatqanmyn. Bir kúni kóńilimdi suraı Juma aǵam men Meıirhan kókem keldi. Úsheýmiz syrtqa shyǵyp, aýrýhana baǵynyń ishin araladyq, bir jerde jylǵalanyp sý aǵyp jatyr eken. Juma aǵam topylıyn sheship, álgi sýǵa aıaǵyn malyp otyra qaldy. Biz de sóıttik. Qazan aıy ortalap qalǵan kez, sý salqyn eken. – Kúz – eń qasıetti mezgil. Bul kezde sýdyń da sharapaty molaıady, – dedi ol. Sýdy aıaǵymen syldyrlatyp qoıady. Sonan soń maǵan qarap: – Ábish, aýyrmaý kerek. Aýyrmaý úshin osyndaı tabıǵı emderdi bilý kerek, – dedi. Mańaıymyz syńsyǵan sary japyraq. Sol japyraqtarǵa qarap otyryp, Juma aǵamnyń «Kúzgi baq. Temir sharbaq.» degen óleńin esimizge aldyq. «Qarasha aıy. Aqsham. Aspanda aı. Altyn men kókke jaqshany ashqandaı. Shytyrlaıdy baq sál aıańdasań, Aıaqpen bopyr aqshany basqandaı» – degen shýmaǵyn oqyp, «osy japyraqtar bopyr aqsha bolyp ketse, baıyp ketkendeı ekenbiz», dep kúlistik. Men: – Osy biz kúz týraly keremet bir óleń nege jazbaımyz? Aǵamyzdyń «Kúzgi aýylda» degen uzaq óleńi bar. Al meniń ózimniń Muqaǵalıǵa arnaǵan «Kúz de keldi-aý...» degen óleńim bylaı bastalady: Kúz de keldi-aý kúlbettenip, qarysyp, Qar da jaýar jańbyrmenen jarysyp. Qaıtqan qazdaı tizbektelgen bul kúnder, Jatar áli jas kóktemmen tabysyp, Sol úshin, dos, jibereıik taǵy iship! – dedim. – Sen kúz týraly jazshy. Osy búgin-aq jaz. Jaqsy shyǵady, – dedi Meıirhan... Osydan bes-alty kún ótkennen keıin-aý deımin, aýrýhana foıesinde teledıdar kórip otyr edim. Ústindegi aq halaty jelbirep, Baýyrjan baýyrym (Jaqypov) meniń palatama qaraı tez-tez basyp óte shyqty. О́ńi sup-sur. Júregim bir jamandyqty sezgendeı qobaljyp, ornymnan turdym. Áke-sheshem qart edi. Solarǵa birdeńe bolyp qaldy ma deımin. Baýyrjan meni dalaǵa ertip shyǵyp, ońashaǵa apardy da, bas salyp qushaqtap: «Juma aǵańnan aıyrylyp qaldyq», dedi eńirep. Tóbemnen jaı túskendeı boldy. Men jaǵdaıdy aıtyp, aýrýhanadan suranyp shyqtym. Jumataı aǵamnyń rýhyna arnap «Sen – Rýhsyń, sen – Arsyń» degen óleń jazyp, ony zırat basynda, qabir qasynda oqydym. Ol óleń bylaı aıaqtalady: Aramyzda sen – Rýhsyń, Sen – Arsyń. Uıyqtaǵanda túsimizde bolarsyń. Kózimizge jas ta bolyp tolarsyń. Keýdemizge qus ta bolyp qonarsyń. Topyraǵyń torqa bolsyn, Qymtanshy, Kúz keldi ǵoı, Qys ta keler... Tońarsyń. «Sen kúz týraly jazshy», dep edi Meıirhan kókem. Meniń sol kúzde jazǵan óleńim osy boldy... О́zimniń keýdemde jarqyraı janyp, sónbesteı sáýlelenip turǵan erekshe bir shyraǵym bar edi. Sol shyraq lyp etip sóndi. Keýdemniń ishi qap-qarańǵy túnekke aınaldy. Baǵyma qaraı, álgi shyraq úrlep jandyrǵan qolamtadaı qaıta tutandy. Bul shyraq burynǵysynan da sáýleli, burynǵysynan da nurly. О́ıtkeni, ol shyraq – Jumataı aqynnyń ólmes óleńi men sónbes nury, rýhy ǵoı...
Ábýbákir QAIRAN, aqyn, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty.
ALMATY.