Halyq amanatyn arqalaǵan

(«Aı men Aısha» spektaklinen keıingi oı) Jýyrda áıgili jazýshy Sherhan Murtazanyń shyǵarmalary boıynsha M.Áýezov atyndaǵy Qazaq Memlekettik akademııalyq drama teatrynda «Aı men Aısha» spektakli qoıyldy. Bilikti dramatýrg Erkin Jýasbek qalamger Sh.Murtazanyń óz taǵdyryn tikeleı kóktep ótetin negizgi shyǵarmalarynan onyń es bilip, qadam basqan shaǵynan bertingi búkil qasiretin bir ǵana «Aı men Aısha» ómirbaıandyq romanyna negizdep alyp, el taǵdyryn túbegeıli tóńkerip ketken qyzyl ımperııa – keńes ókimetiniń joıqyn ezgisin bir áýlet, bir otbasynyń julyn-júıkesine jınaqtap, jazyp shyqqan. Endi dramatýrg usynǵan osy eńbekti qolǵa alyp, kúlli oqıǵalarǵa saı akterlerdi tańdap alyp, taıǵa tańba basqandaı keń-qulash panoramaǵa aınaldyryp, óz dúnıetanymynyń nebir tereń sýretkerligin kórsetý – qoıýshy-rejısserdiń quzyrynda turǵan. Bul spektakldiń áýelgi úsh tuǵyry anyq edi. Ol – áýletiniń kúl-talqan bolǵan tarıhyn óz taǵdyry arqyly qalyń oqyrmanǵa usynǵan jazýshy – bir jaǵynan, qalamgerdiń búkil shyǵarmalary arqyly onyń shybyqtaı bolyp qadalyp ósken ómirin kók terekteı kórkeıtip máýeletken dramatýrg – ekinshi jaǵynan, al endi biriniń arnasyna biri sarqyraı qosylǵan osy qos darııany tutasymen qamtyp alyp, shyrqaý bıikke umtylǵan shybyq pen kók terektiń árbir tamyrshaǵy men japyraqshasyn tal-tal etip, taramdaı ósirip, ózegi nurlanǵan, butaqtary gúl jarǵan alyp báıterekti ónerdegi ádildikpen, qataldyq jáne erekshe qamqorlyqpen máýeleı ósirip, halyqqa usynatyn rejısser – úshinshi jaǵynan. Sahnaǵa bet alǵan spektakldiń úsh tuǵyry – osy. Al, osynyń barlyǵyn kórermenniń kózin tartyp, kóńiline beıneler arqyly tereń uıalatatyn – sahnadaǵy akterler emes pe?! Mine, bul – tórtinshi tuǵyr. M.Áýezov teatrynyń sahnasyna shyqqan «Aı men Aısha» spektaklinen osy myqty tórt tuǵyrdyń birtutas turǵanyn kórdik. Kádimgi kóne aýyldyń kúndelikti arqyn-jarqyn tirshiligimen bas­talǵan spektakldegi alǵashqy sahna kóp uzamaı qaıǵydan qaq aıyrylyp, keıipkerlerdiń árqaı­sysynyń basyna qara bult tónedi. Arpalys sodan bastalady. О́z shańyraǵynda óleńdetip, dombyra tartyp otyrǵan Murtazany (akter J.Tolǵanbaı) NKVD-nyń shabarmandary qolyn artyna qaıyryp, súırep áketedi. Murtaza: «Aısha, balalarǵa ıe bol! Otymdy óshirme!» dedi. Mine, sahnadaǵy aıdalyp bara jatqan Murtazanyń jaryna amanat etip tapsyrǵan osy eki aýyz sózi búkil spektakldi qaq jaryp turǵan qýatty arna-da­rııa deýge bolady. Iаǵnı, bul – qasiretke ushyraǵan árbir qazaq shańyraǵynyń amanaty! Halqymyz ejelgi zamandardan da, keshegi tarıhtan da, dál búgingi jaınaǵan ómirden de, mine, osy amanatty arqalap shyǵyp kele jatyr. Spektakl dál osy bıik rýhqa qurylǵan. Keleshek úshin, urpaq úshin arpalys «Aı men Aıshanyń» sahnalyq áýelgi kórinisterden – eń aqyrǵy akkordtaryna deıin toqtamaı jalǵasqan. Taǵdyrynyń aspany qaq aıyrylyp, tóbesine qulaǵan Aıshanyń ómiri endi kún men túnniń, sáýle men túnektiń toqtaýsyz arpalysyna aınalady. Sanasyna ishteı kep tıgen aýyr soqqydan eseńgiregen Aısha, áýeli, ne isterin bilmeı, abyrjyǵan sahnalyq kórinistiń endi qalaı bet alatynyn bile almaı, zaldaǵy kórermenniń ózi de sál daǵdaryp qalady. Biraq júrekke jara salǵan «jylannyń ýy» birte-birte boıǵa tarap, spektakldegi akterlerdiń de, zaldaǵy kórermenderdiń de tula boıyna sińgen soń, jaryq dúnıeniń eń úlken syıy – ómir úshin kúres sahnany da, teatr zalyndaǵy kórermenderdiń kókeıin de tike qaq jaryp, biriktirip ji­beredi. Aısha eńsesin kóterip, elmen birge jantalasa qarmanady. Negizinen, búkil spektakldiń diń­gegine aınalatyn Aıshanyń (ak­trısa Dárııa Júsip) endi adam­dyq, analyq jáne azamattyq tulǵasynyń qalyptasý qadamdary osylaı bastalady. Aısha rólindegi aktrısanyń sahnalyq obrazda qalyptasýy bir­den shyǵandap shyǵyp, bıikke umtylmaıdy. Kerisinshe, báz-baıa­ǵy qazaq aýy­lynyń qarapaıym Aıshasy bolyp bastalǵan sahnalyq kórinis – kúndelikti kúıbeń tirliktiń quldyǵynan shyǵyp, myńdar men mıllıondardyń taǵdyryn taptap ótip jatqan – qyzyl ımperııa tarıhynyń aýyzdyǵymen óz taǵdyry arqyly arpalysady. Jer betinde Allanyń qudiretimen jaratylǵan árbir adam balasy bolmysynyń nebir tereńinde jatqan tylsym qupııa sezimderdi obraz beınesine móldirete tamshylaı jınaqtap, olardan aıdyn shalqar kól qalyptastyra otyryp, sahnadaǵy árbir obrazdyń basynda dál solaı «úırek ushyp, qaz qonyp jatqan» nesheme qylt etken minez, jylt etken sóz arqyly ony birden-birge ushtastyra, sharyqtaý shegine jetkize kelip, ár taǵdyrdy – sahnadaǵy bar taǵdyrmen qosa, spektakldiń logıkalyq shegine sharyqtata umtylǵanda (!!!) – ár beıne óziniń psıhologııalyq keneresinen asyp túsip – búkil sahnany alyp keremet bir taǵdyr kóshi – ómir-darııasy josylady. Rejısser óneriniń Han-Táńirindeı bıik mártebeli shyńy – osynda tur! Tuńǵyshbaı ál-Tarazı bul – spektakldi osyndaı birtutas adam taǵdyrynyń ǵalamdyq ólshemdegi ǵumyr-darııasyna aınaldyrǵan. Árıne, spektakl bir ǵana Aısha obrazynyń qam-qareketimen shektelip turǵan joq. «Halyq jaýy» etip jazyqsyz Murtazany súırep alyp bara jatqan NKVD shabarmany Tasbetten (akter Jandarbek Sadyrbaev) bas­tap, qara túnek soǵys apaty tón­gende Baryshanmen (Eljan Turys) birge Aısha-ananyń baýyryn panalaǵan qos sábı – kip-kishkentaı akterler­ge deıin asa aýqymdy panorama – ómir-darııa obrazdyń ishki izdenis – damýymen, syrtqy minez-bolmysymen birge tur. Bul oraıda sahnada telegeı-teńiz ishki psıhologııalyq, syrtqy-poshymdyq tolassyz qozǵalys – damýda turǵan árbir akter arqalap turǵan obrazdy aıtý kerek. Sonyń bireýi jáne biregeıi – Aıshanyń qaınaǵasy – Mamaı men jeńgesi Qamqa otbasynyń taǵdyr taýqymeti. Sóz joq, spek­takldegi Aısha obrazynyń satylaı kóterilip, bıik tuǵyrǵa myqtap qonýy men siresken kúzgi bulttaı sahnany basyp turatyn tolassyz jan kúızelisi osy obrazdar arqyly sheńbirek atyp, spektakldegi ómir-darııanyń ótkeni men keleshegin jalǵastyra kelip, tikeleı bel omyrtqasyna aınalyp, zaldaǵy kórermenniń jan dúnıesine shólirkegen sýdaı sińip ketedi. Bul jerde rejısser eki otbasynyń ekeýin de – kógendeýli egiz qozydaı etip sahnanyń eki bury­shyna qoıyp, qatar ustap, eki úıde bastan ótip jatqan qasiret-qaıǵyny qatar shektire otyryp, kórermenniń óz qolyna ómirlik sheshimderdiń tizginin tikeleı usta­typ otyrady. Sahnaǵa Mamaı bop kóterilgen akter Aıdos Bektemirdi kórgende, zaldaǵy kórermenderdiń – kóne dúnıeden kelip, búgingi zamannyń dińgegin nyq ustap turǵan abyz-qarııany dál tapqanyn sezip, júregin shattyq kerneıdi. Mamaı – aıdalyp ketken Murtazanyń da, soǵysqa ketip opat bolǵan óz uly – Oraǵynyń da, tipti, kózi sýqarańǵy kempiri Qamqa men qolyndaǵy nárestesimen jaınaǵan shaǵynda jesir bop qalǵan kelini Totııanyń jáne Baryshan, Nurperzent, Aıdaı sekildi qaptaı ósip kele jatqan órtteı jastardyń da shaıqalmas myqty tuǵyry bolyp shyqqan. Kózi kórmeı, temselep júrse de, qulaǵy ashyq, júregi tyń Qamqa (Gúlnar Jaqypova) ekeýi sahnadaǵy qasiretti ári qýatty Aısha taǵdyrynyń arnasyn asyra toltyryp tur. Mamaı qarııa: «... Oraq endi kelmeıdi. Kelin ketpekke oı qylyp júr. Ol ketse, bizge Áskerbek joq. Oraqtyń oty óshedi. Túsindiń be, eı mylqaý! Oraqtyń oty múlde óshedi» dep kishi uly – Nurperzentti nyǵarlap alyp, «...Oraǵymdy qaıtara gór!», «Oraqtan qalǵan – Áskerbek ...» dep qaıtalaǵan saıyn sahnadan lyqsı soqqan ókinish oty kórermenniń jan-júregin kúzgi japyraqtaı qaltyrata túsedi. Mamaı qarııa (bul róldi atqarýshynyń biri – ak­ter Tuńǵyshbaı ál-Tarazı) men Qamqa apa osylaı – kóz aldynda úzdiksiz jan qınalysynda júrgen Aıshaǵa búkil kómegin kórsete júrip, opat bop soǵystan qaıtpaı qalǵan uldary – Oraqtyń shańyraǵyn qutqarýǵa jan-tánimen berile kirisedi. Kelini – Totııa kúnnen-kúnge zar ılep, zaryǵyp, shógip barady. Totııa (aktrısa Araı О́mirova): «Tynysym tarylyp barady» dese, muny estip turǵan Aısha oǵan óz taǵdyryn qosaqtaı túsip: «Jesir áıeldiń túni de, kúni de – túnek qoı» dep aýyr kúrsinedi. Jazýshy qalamynan qalyń jurtqa taraǵan shyǵarmadaǵy áıel keıip­kerlerdiń taǵdyryn endi rejısser spektakldiń óne boıyna bir demmen baıqatpaı ǵana bilikti etip ornalastyra otyryp, qaı zamanda, qaı ǵasyrda bolsyn qyz – áıel – ana taǵdyryna tereń iltıpatpen qaraǵanda ǵana – jalpy halyq bolyp kóktep ósetindigin tereń bir ısharamen nusqaıdy. Mine, olar: kózi sýqarańǵy bolsa da, Oraǵynyń otbasynan aıyrylmaı júrip, Áskerbeginiń besigin terbetken, Aısha men Totııa kelinderin túsinikpen aıalap otyratyn Qamqa, óziniń zildeı aýyr taǵdyryna boıbermesten eki úıdiń balalaryn baýyryna basqan Aısha, maıdanda qaza bolǵan Oraǵynyń shańyraǵyn shaıqamaı, eki ottyń arasynda sharq urǵan Totııa jáne ... áli on ekide bir gúli ashylmasa da, qazaq áıeliniń osynshalyqty qıyn taǵdyr jolyn betke alyp, Nurperzentti janyndaı jaqsy kóre, bala qııalmen sahnada júgirip júrgen Aıdaı... Maıshamy jyltyraı janǵan osy qos shańyraqty dramatýrg te, rejısser de óte bıik shyǵarmashylyq kóregendikpen biriktirip jiber­se de – akterlerdiń oıyny jalpy­halyqtyq, búkiláýlettik bıik múd­deni kórermen aldynda joǵary kásiptik deńgeıde naqty oryndaı otyryp, túp-tamyryna kelgende, árqaısysy dara-dara beıneler retinde kómkerilgen túngi as­pandaǵy badanadaı-badanadaı jul­dyzdar sekildi oqshaý kórinedi. Bul da – shyǵarmashylyq toptyń qu­rysh­taı berik ustynyn dáleldep tur. Mamaı men Qamqada óz ómir­lerinen bıik turǵan bir maqsat bar. Ol – opat bolǵan Oraqtyń jesiri –Totııany, onyń qaınysy, ózderiniń kenje uldary – Nurperzentke qosý, sóıtip, besikte jatqan kishkentaı nemeresi – Áskerbekten aıyryl­maý. Sol úshin bir kórinistiń ózin­de rólin óte tushymdy oryndap shyq­qan Qalpeni (akter Úsiphan Seıtimbet) neke qııýǵa shaqyrady. Sóıtip, spektakldiń ortasyna ja­qyndaǵanda, onda birin-biri jalǵastyryp, birin-biri to­lyq­tyryp, damyta túsip, jańa arnalarǵa bastaıtyn birneshe baǵyttar kózge aıqyn kórinedi. Olar: eń áýeli, qasiret shekken Aısha men onyń otbasynyń kúreskerlik rýhy, úlkeni – Baryshannyń aqıqat jolyna shyǵyp, keleshek úshin óziniń kúres jolyn tańdaýy, Tasbet bastaǵan tasbetti keńes ókimeti urda-jyq belsendileriniń tyldaǵy eldi basqynshylyqpen qasqyrsha talaýy, Mamaı men Qamqanyń óz jandaryn saqtaı otyryp, keleshektegi urpaǵy úshin jan aıamaı qamdanýy, Totııa men Aıshanyń «jel qybyryn jetkizbeı júrip» óz bastaryndaǵy jesirlik taǵdyrmen taıtalasýy jáne.., Baryshandaı jan baýyryna súıene júrip Nurperzentteı perzenttiń Aıdaı – qyzǵa, qyzdyń – oǵan jan-júregimen ǵashyq bolýy. Bir qaraǵanda, barlyǵy da – birdeı, ári qym-qıǵash. Biraq, akterlerdiń sezim dúnıesi men oı serpini róldi atqarǵan kezdegi ishki-syrtqy bitim-bolmystarynan tolyq kórinis tapqanyna kórermender qatty rıza boldy. «Aı men Aısha» qan tógilip jatqan maıdan men tyldaǵy aýyl adamdarynyń qasiretine shomǵan spektakl emes. Osynshama zarly ómirdiń túńligin jamylyp jatqan qıyrdaǵy aýyldyń dál tóbesinen spektakldiń orta tusyna oıysa bere bir shoǵyr juldyzdaı jaryq sáýle áýeli jaı ǵana sebezgi berip, birte-birte shoǵyrlana jarqyrap, tutas bir aspandaǵy aıtabaqtaı nurǵa aınalady, kele-kele qalǵan eldiń ózegin qaq jara emen-joıqyn aq darııa – ózen bolyp aǵatyn óskeleń urpaqtyń keleshek jolyn ap-aıqyn meńzep tur. Spektakldiń rejısseri basynda bulaq bolyp bastalatyn bul darııany áý basta – spektakldiń bas kezinde-aq ádemi qamdap qoıǵan eken. Ol, sóıtip, sahnadaǵy Aısha, Murtaza, Mamaı, Qamqa, Qalpe, Tasbetterden ómir­diń aýyr júgin birte-birte sydyryp alyp, endi búkil tirshiliktegi kúlli izgilik pen ıgilik jolyn – oqıǵalar qansyrata janshyp ótip jatsa da – eshbir qaımyqpastan, qaıtpastan bolashaqtyń nurly belesterin tek qana jastardyń enshisine buıyrtady. Jazýshy-dramatýrg, rejısserdiń mundaı bıik gýmanıstik muratqa birikken umtylysy – spektakldi tolassyz pafosqa toltyryp tur. Jastar demekshi, áýelgi sahnada beıtaraptaý kórinis beretin Baryshan (akter Eljan Turys), Nurperzent (akter Ermek Bektasov) pen Aıdaı qyz (aktrısa Saıajan Qulymbetova) jáne Totııa kelinniń (aktrısa Araı О́mirova) árqaısysy sahnadaǵy oqıǵa qoıýlanyp, kúsheıe bere jeke-jeke andaǵaılap, obrazdary birte-birte nyǵaıyp, bertin kele dara sıpattaryn anyq tanytady. Ásirese, ákesin «halyq jaýy» qylyp jalmaǵan qyzyl ókimetke Baryshan jan-tánimen qarsy. Aısha – anasynyń qasynda júrip, kórmegendi – kórgen, bilmegendi – tú­singen Baryshan endi aldyna kelse, kóldeneń turǵan jaý ataýlyny alqymnan alýǵa daıar. Jas akterdiń izdenisi men jarqyldaǵan sıpaty nebir qıyn sátterdiń ózinde de (Máselen, Aısha ekeýiniń «zınger» tigin mashınasyn alyp, Aısha Bıbi mazaryna túneýi t. b.) maıyrylmas, sýarylǵan narkeskendeı jas tulǵanyń ósip kele jatqandyǵyn dáleldep tur. Aısha Bıbi mazarynda anasymen birge túnep jatqan Baryshan anasyna: «Tasbet – jaý ǵoı. Jerińe, anańa, baýyryńa, qaryndasyńa jaý tıse, qolynda ólmeımin be...» dep qaıtpas sheshimin aıtady. Al, onyń nemere baýyry – Nurperzenttiń beınesine rejısser men akterlik orta sarqylmas keremet poetıkany tamasha jınaqtaǵan. Ol – áýelde spektakldiń basynda kóktemgi tańnyń jaı ǵana sebezgi nuryndaı baıqaýsyz bastalyp, kele-kele bir arnaǵa toǵysyp alyp, aqyrynda qasiretti kórinisterdi qaq jara josylyp Jaratqan Iemiz berip turǵan keleshek ómir­ge qulashtaı umtylatyn – Nur­perzent pen Aıdaıdyń aq sáýleli súıispenshilik lınııasy. Aýyldyń bir qıyryndaǵy dıirmenge bir dorba bıdaıdy un etip tartýǵa barǵandaǵy Baryshan – Nurperzent – Aıdaı arasyndaǵy pák balalyq súıkimdilik endi sahnanyń sońyna qaraı boıjetken men bozbalanyń arasyndaǵy tap-taza nurly sezim darııasyna aınalǵan sátterin jap-jas akterler aspanda ushyp júrgen appaq qus balapandarynyń jup-jumsaq lebindeı dálme-dál sezim kórinisterimen beınelegende – zaldaǵy kórermen oryndarynan ushyp kete jazdaıdy! Mine, rejısserlik tereń sýretkerlik pen akterlik sezimtal daralyqtyń birigip umtylǵan bıik ónerpazdyq shyńy! Spektakldegi qulash-qulash bop turǵan mundaı beıne­kórinisterdi, tipti, dál birtutas kınolentalardyń úzindisindeı ásermen qabyldaısyń. Osymen birge sol aýyldan ósip kele jat­qan jas tolqynnyń buǵanasy qataıyp, belin bekem býǵan saıyn óz ómirlerine nala bolyp ketkende zyǵyrdany qaınap turyp aıtatyn óz úkimderi bar. Ol – ákesinen tirideı aıyrylǵan Baryshannyń áredik aıtatyn: «Atańa laǵnet, Stalın!» jáne jany qınalyp turǵan Nurperzenttiń aýzynan ekpinmen shyǵatyn: «Atańa ná­let, Gıtler!» deıtuǵyn qarǵys­tary. Rasynda da, óziniń tarıhı soıqanymen qanshama el-jurtty jalmap, joq etken osy tarıhı jaýyz tulǵalar áli kúnge deıin búkil adamzattyń qarǵys tolqyndarynyń astynda qalǵany anyq emes pe?! Rejısser bul tusta da óz tanymynyń temir qazyǵyn dál ornyna aparyp qaqqan. Bul – sahnadaǵy jaı ǵana eki jet­kinshektiń aýzynan áredik kezekpe-kezek shyǵa salǵan nalalyq úkim sekildi estilip turǵanymen, osy qantógis soǵys taqyrybyna qalam tartqan sol kezeńdegi jáne keıindegi qazaq qalamgerleri jáne orys ádebıeti men sheteldik jazý­shylardyń jazyp qaldyrǵan shyǵar­malaryn tereń zerdeleı oqyp, túıgen rejısser sheshimi. Balasy Baryshan men Nurper­zenttiń, kelini Totııanyń taǵdyryn alaqanyndaǵydaı kórip otyrǵan Aıshanyń: «Jaratqan qaıyrymdy bolsa, pendelerin nege munsha zaryqtyrady? Qaıda onyń qaıy­rymy? Jaratqanǵa myna men ne jazdym? Myna Totııa ne jazdy? Myna balalar ne jazdy? ... Jer júzinde jetim qalǵandar men jesir qalǵandar jabyla qol kóterse, aspan astynda bos oryn az qalar edi. Ne jazypty sonyń bári Jasaǵanǵa?!» degen nala júreginen shyqqan muń-da­rııasy sahnadan – zalǵa, teatr zalynan tik kóterilip, búkil álemge tolqyndana tarap bara jatqandaı bolady. Búkiladamzattyq osy uǵym bul qoıylymnyń rýhyn bıikke samǵatyp, ony spektakl-epopeıaǵa aınaldyryp tur. Spektakldiń sońǵy bóliginde sahna qym-qıǵash oqıǵalarǵa tolyp ketti. Qan maıdannan kelip jatqan soǵys habary jeńildese de – aýyldaǵy qarasha úıdegi arpalys – adamdar taǵdyrynyń alasapyranyna aınalady. Osyndaı almaǵaıyp sátti rejısser endi qarapaıym ári asa tereń maǵynaly kórkem sahnamen aıaqtaıdy. Ol ár keıipker, árbir otbasy, búkil halyqqa osy tyǵyryqtan shyǵar joldy nusqaý. Ol – úmit shyraǵyn óshirip almaý, úmit qustaryn samǵata ushyrý! Osy sátte – sahnaǵa, sahnanyń syrtyndaǵy kók aspanǵa da – qalyqtap ushqan qustar tolyp ketti. Qustar – adamdar, adamdar – qustar ... Búkil spektakldiń rýhy dál osy kezde Aıshanyń aýzymen aıtylady: «Ushyńdar! Sender qanat qaǵyp ushyńdar! ...» Buǵan jazýshy Sherhan Murtazanyń: «...Anam­nyń aty Aısha edi. Túsimde ylǵı balalyq shaǵymdy kóremin. Túsimde ylǵı týǵan úıimdi kóremin. Túsime ylǵı Aısha kiredi ...» deıtin avtorlyq tolǵamy tereń tynyspen sahnadaǵy akterlerdi de, zaldaǵy kórermenderdi de qaıtadan dál spektakldiń basyndaǵydaı óz oryndaryna qoıady. Adam tereń bir tynystap turyp, ózinen-ózi qaıtadan tarıh qoınaýyna, sóıtip, sińip ketedi. Spektakldiń uzyna boıyn tamasha kómkerip turǵan aıryqsha arnaly sahnalyq-mýzykalyq beı­neleý panoramasyn bólekshe atap ótýge tıispiz. Sýretshilik, kompozıtorlyq mundaı sheshimder spektakldi kórip otyrǵan kó­rermenniń jan-júıesine sahna keıipkerleriniń dramalyq-psı­hologııalyq qasiretti oıynymen birge sýdaı sińirip baryp, endi onyń óziniń jeke taǵdyryna aınalyp ketedi. Máselen: Aıshanyń ertegisindegi Myńbulaqtaǵy qa­lyń elikke shapqan kókbóriniń aı astyndaǵy ulýy.., sahnadaǵy kórinis pen kórinistiń arasyn bólip, ashylyp-jabylatyn Qasiret qaqpasy.., qııanda júrip jatqan qyrǵyn soǵystyń sýretterin dál aldyńa ákep kórsetetin pan­tomımıkalyq obrazdar.., jastar mahabbatynyń páktigindeı kóktemde gúlge oranyp turǵan aýyldaǵy taýly jota men sahna fınalynda sahnada qaptaı ushyp júretin qustar beınesi.., jáne ... spektakl boıyna birese tolyp, birese solyp, keıipkerlerimen birge qýanyp, birge muńaıyp turatyn aspandaǵy Aıdyń obrazy... Osy tusta Aıshanyń aýzynan shyqqan: «... Aıdyń kóz jasyn kóremisiń? Biz – paqyrlardy kórip, aıanyshtan jylap jiberse kerek. Biz sııaqty jetim-jesirlerdi aı jaryqtyq aıaıdy. Al, adamdar baıqamaıdy. Adamdar da Aı sııaqty meıirimdi bolsa ǵoı...» degen únin estigende dál búgingi – asaý HHI ǵasyrdaǵy tákappar kórermenniń ózi bordaı ezilip, aq jańbyrdaı egilip kete jazdaıdy. Bul rette spektakldiń rejısseri Tuńǵyshbaı ál-Tarazımen tize qosa jumys istegen talantty shyǵarmashylyq topty aıryqsha atap aıtýymyz kerek. Olar – qoıýshy-sýretshi M.Saparov, kompozıtor Sh.Ba­zarqulova, kıimniń sýretshisi B.Ábdimanapova, spektakldegi bıdi jáne plastıkalyq kompozısııany qoıýshylar – G.Mu­hamedjanova, G.Baharova t.b. Mine, osyndaı quryshtaı quıylǵan shyǵarmashylyq top qyrdaǵy aýyldyń soǵys jyldaryndaǵy qasiretin bıylǵy – Jeńistiń 70 jyldyǵyna oraı – qan maıdandaǵy adamzattyń taǵdyryn sheshken ólim men ómir úshin arpalystyń dál aldyńǵy shebindegi jansebil kúres dárejesine jetkize kór­setken. Sondyqtan da, «Aı men Aıshanyń» bul qoıylymy – keshegi tarıhymyzdaǵy búkilhalyqtyq jeńistiń qazirgi – HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan sahnasyna asa tereń maǵy­nalyqpen, bıik danalyqpen, shyrqaý sheberlikpen, óz halqymen zamanalar qoınaýynan samǵap shyǵyp, erkin qaýyshqan óner úlgisi. ...Qazir kóz aldyńa elestetip qarasań – soǵys baıaǵyda bitip ketken sııaqty. Tym-tyrys. О́z aýlańa, óz baqshańa, óz úıińe kirseń – kók-jasyl jaınap tur, qus bitken túgel saırap tur, úıińde qazanyń qaınap tur! Saǵan budan artyq ne kerek endi?! Soǵys joq, biraq árqaısymyzdyń taǵdyrymyzda qaı soǵystyń da qansoqta arnasy josylyp jatyr. Tipti, soǵysta nemese soǵystan keıin jaryq dúnıege kelgen bizdiń urpaqtyń ǵana emes; mine, shyryldap dúnıe esigin endi ashyp jatqan dál qazirgi sábılerdiń taǵdyrynyń ózinde sol adam taǵ­dyryn jalmaǵan alapattyń yzǵarly demi bilinip tur. О́ıtkeni, olardyń atasynyń, babasy men ájesiniń, týys-týǵanynyń ǵumyr-taǵdyryn «soǵys» atty soıqan-qorqaý qan josa qylyp talaǵan... Sońǵy soǵys osydan 70 jyl buryn ótti. Kún astyndaǵy kúnekeı – jaryq dúnıedegi tirshilikte taq úshin talasqan qorqaý ımperııalar: German fashızmi de, Keńester Odaǵy da joq – jym-jylas tarap ketti. Jer betinde 50 mıllıonnan astam adamnyń taǵdyry oıran boldy. 27 mıllıon adam qyryldy. Ejelden babalary men ájeleri sonaý Tynyq muhıttaǵy Sary teńiz ben Eýropadaǵy Balqan taýlarynyń arasynda dushpandaryna qarsy arǵymaq minip, atoılap shyqqan kóne túrki – alty alashtyń tól ur­paǵy – qazaq halqy da osy sońǵy soǵysta 1 mıllıonnan astam bozdaq-urpaqtarynan aıyryldy. Qudiretti Allah Táýelsizdik arqyly Qazaqstannyń kúmbezinde Kók Týyn jelbiretip berip turǵan búgingi jáne keleshektegi urpaq osydan 70 jyl burynǵy soǵysty da, onan burynǵy nebir qyrǵyn-súrginderdi de eshbir umytpastan, aldaǵy tarıhymyzdyń qandaı bir jota-jondarynda babalar men analar rýhynan aırylmaı kúsh-qýat taýyp, adamzat tarıhynan keleshekte óz oryndaryn alýǵa tıis. Sol úshin árbir qazaqtyń júregi «Týǵan Elim! Týǵan jerim! Otanym!» dep soǵýy – paryz. Jaratýshy Allah aldynda, babalardyń tarıhı rýhy aldynda da sondaı bıik paryzǵa qol jetkizetin tórt taǵan: tárbıe, bilim, ıman, urpaq. M.Áýezov atyndaǵy Qazaq Memlekettik akademııalyq drama teatrynyń sahnasyn osy kóktemde kókten túsken naızaǵaıdaı jarq etkizgen kórermenniń kózin nurlandyryp, jan-júregin tereńdigimen tebi­rentken – qoıýshy-rejısser, Qa­zaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Tuńǵyshbaı ál-Tarazıdiń sýretkerlik qoltańbasy erekshe! Bul – alasapyran tirshiliktiń tartysyn kórsetetin psıhologııalyq drama ǵana emes, «Aı men Aısha» – adam balasynyń óz basyna túsken surapyl taǵdyryn búkilálemdik, búkiladamzattyq deńgeıge asa bıik sýretkerlikpen jetkizgen – birtutas spektakl-epopeıa! Rejısser – áıgili qalamger, Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Sherhan Murtazanyń «Aı men Aısha» romany men «Myltyqsyz maıdan» povesi negizinde shegendep shyqqan dramatýrg Erkin Jýasbektiń dramalyq shyǵarmasyn keıipkerlik-áleýmettik-tarıhı má­­ninde ıgerip qana qoımaı – bir ǵana Aısha-ananyń, bir ǵana aýyl men áýlettiń qaýsaı kúı­rep, qaıta turyp jatqan taǵ­dyryn kúlli adamzattyń basyn­daǵy qasiretke aınaldyra bilgen. Tuńǵyshbaı ál-Tarazı ózi­niń osy rejısserlik shyǵar­ma­symen tarıhı-psıhologııalyq spek­takldiń álemdik úlgidegi epı­kalyq, klassıkalyq nusqasyn jasap shyqty. Bul jetistikte, sóz joq, avtordyń, dramatýrgtiń, sah­nadaǵy akterlerdiń úlesi óte zor. Sonymen, M.Áýezov atyndaǵy qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynyń sahnasyna jarqyraǵan jańa spektakl keldi. Ol – «Aı men Aısha». Kórgen adam odan óz taǵdyryn tabady, ómiriniń ólshemi keńeıedi. О́ıtkeni, bul – aıryqsha tarıhı týyndy, búkil halqymyzdyń qasiretti keshegi taǵdyryn onyń búgingi urpaǵyna ulaǵat etý, kúlli adamzattyq ja­handanýǵa bet alǵan myna ǵa­syrda óz ulttyq nusqamyz ben óz tarıhymyzdyń tuǵyryna san ǵasyrlyq dana dástúr men dara sıpatty memleketimizdiń myqty tuǵyryna aınaldyrý, urpaqtaryn urpaqtarǵa amanat etýden ózge bıik maqsat bolar ma eken búkil adam balasynda?! Endeshe, «Aı men Aısha» óz Eliniń amanatyn arqalap halyq sahnasyna shyqty. Qadamy qutty bolsyn!   Áshirbek KО́PISh, jazýshy, Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenıet qaıratkeri. ALMATY.