Qoı tuqymyn asyldandyrýdyń tyń qadamy

Yqylym zamannan qoı baǵý da ata kásibimiz bolyp sanalatyny málim. Ata-babalarymyz jón surasqanda «mal-jan aman ba?» dep amandasqan. Tórt túlik mal­dyń ishinen qoı malyna erekshe kóńil bólgen qazaqtyń «Mal ósirseń qoı ósir, ónimi onyń kól-kósir» degen ataly sózi teginnen-tegin aıtylmasa kerek. Qoı maly halqymyzdyń ómirine arqaý, qoıdyń júni men te­risi kıse kıim jáne baspana bolǵan. Kıizben jabylǵan úı óte jyly, taza, keńistigi jaıly. Kıiz sýyqty, ystyqty, sýdy ótkizbeıdi, tez tutanyp janbaıdy, kıiz tóselgen jerge qaraqurt jolamaıdy. Bul kóshpendi eldiń qajetin ótegen. Sondaı-aq, qoı etiniń ózindik ereksheligi de bar. Qazaqy qoıdyń quıryq ma­ıyn eritip iship, sýyq tıgende em retinde paıdalanǵan, sýyq tıgen sábılerdi quıryq maımen sylap emdegen. Qoıdyń súti óte maıly, shaıǵa qatyq retinde kóp rette qoı sútin paıdalanǵan. Osyndaı qundylyǵy úshin búginde Avs­tralııada, Eýropa elderinde, Mońǵolııada, Qytaıda, Kanadada qoı etiniń sapasyn jaqsartyp, kóptep qozy etin eksportqa shy­ǵara bastady. Sóıtip, qoı etin kóptep shyǵaryp, sapasy joǵary etpen rynokty qamtamasyz etýge den qoıýda. Ata kásibimizdi dúnıejúzilik standartqa saı Elbasynyń agro­keshendi damytý jóninde al­dymyzǵa qoıǵan tapsyrmasyna sáıkes, «Agrobıznes-2020» baǵ­darlamasyn basshylyqqa ala otyryp is júzine asyrsaq, nur ústine nur bolar edi. Jalpy alǵanda, respýblıka kóleminde 17 mıllıonnan astam, Almaty ob­lysynda 3 mıllıonnan astam qoı maly baǵylýda. Almaty ob­ly­synda 14 mıllıon gektar jaıylymdyq jer bar. Ras, Keńes Odaǵy kezinde Qazaq­s­tanda 37 mıllıonnan astam birkelkilik saqtalǵan otar-otar qoı maly boldy. Endi ótkendi kóksemeı qoı malyn ósirýdiń ál­bette birkelkiligin saqtaı otyryp tyń jolyn izdeý kerek. Másele birtindep sheshimin taýyp ta ke­ledi. 2010 jyldan bastap osy sa­lany damytý týraly ózindik oıyn qorytyp júrgen Ulttyq agrarlyq ýnıversıtettiń kafedra meńgerýshisi, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor Tóleýhan Sadyqulov bastaǵan tanymal ǵalymdarmen, bilikti mamandarmen aqyldasa kele, ortaq múddege oıymyzdy toǵystyrdyq. Respýblıka dárejesindegi qoı sharýashylyǵyna tıesili birinshi «qanatqaqty» joba bylaı tú­zildi. Birinshiden, qoıdy túri, ja­sy jáne beretin tóline qaraı birdeılendirý kerek. Ekinshiden, básekelestikti arttyrý ýaqyt talaby. Úshinshiden álemdik stan­dartqa sáıkestendirý qajet. Tór­­tin­shiden, ónim sapasyn arttyryp, ózindik qunyn saqtaý, tipti, arzandatýǵa qol jetkizý. Sonda jumys alǵa basary haq. Ol úshin respýblıkamyzda qoı sharýashylyǵyn biriktiretin palata qurý qajet. Palatanyń alǵashqy jumysy quramyna kiretin sharýashylyqtardaǵy qoı malyn suryptap, qaı baǵytta ósirý kerektigin belgilep berý kerek. Otarlardaǵy qoshqarlar bólinip, baǵylady. Bul aıtylyp otyrǵan jaı sóz emes. Keńes­tik dáýirdiń de jaqsy jaǵyn ala otyryp, ýaqyt aǵymyna sáı­­kes­­tendire, sheteldik san táji­rıbeden ótken quraldardy paıdalana, jaǵrafııalyq ornalasý yńǵaılylyǵymyzǵa saı tyń qadam jasaý dep sanaımyz. Kezin­de qoı malyn uryqtandyrý, tól alý, etke ótkizýdiń de ózindik jú­ı­esi bolǵan. Sondyqtan, jańa­dan qurylatyn palata erejesinde mal azyǵyn daıyndaý úshin sha­byndyqtar men jaıylymdyq jer­di retimen paıdalaný da naqtylanǵan. Veterınarııalyq qyzmet óz aldyna. Sheteldik ınvestormen bir­lese, keńese otyryp, áýel­gi kezekte Jetisý jerinen sy­ıym­dy­lyǵy 5 myń bas qoı syıatyn 3 bordaqylaý, 3 qoı soıý pýnkt­terin salý naqtylandy. Bor­daqy­laýǵa kirgiziletin qoı ma­lynyń kontıngentin jyl boıy 75 myń basqa jetkizip, jaılaýdan túsetin qoıdy qosqanda alǵashqy jyly shetelge shyǵaratyn qoı basyn 100 myńǵa toltyrý kózdelgen. 50 tonnalyq tońazytqysh orna­tý, 3 dana jıyrma tonnalyq av­to­­kólik satylyp alynady. Qoı jú­nin, terisin óńdeý jumysyna Almaty oblysynyń Raıymbek aýdanyndaǵy «Qýat LTD» jáne Qaratal, Talǵar, Jambyl aýdandary men Taldyqorǵan qalasynda toqtap turǵan óndiris oryndary qosylady. Qoryta aıtqanda, osynaý ıgi qadam aldyn ala tıisti oryndar nazaryna usynylyp, túrli deń­geıdegi kezdesýler ótkizilip, maquldandy. Sóıtip, barlyq máse­­le qarajatqa tirelip turǵan, zamannyń aǵymyna saı áreket ettik. Ǵalymdar tarapynan usy­nylǵan usynys bılikte otyrǵan azamattar tarapynan qoldaý tap­ty. О́ıtkeni, tyń qadam jan-jaq­ty dáleldendi. Nátıjesin ýaqyt atty tóreshi kórsetedi. Úmit qurǵaq sózge ǵana artylǵan joq. Senim bar. Tynyshbaı DOSYMBEKOV, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory.  Almaty oblysy.