“Saparym – Shoqan toıyna tartýym” deıdi uly ǵalymǵa qatysty oryndarmen júrip ótken tarıhshy Edige Ýálıhanov

Almatydan jeke kóligimen óz qarjysyna shyqqan belgili tarıhshy, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy  Tarıh jáne etnografııa ınstıtýty jańa ýaqyttaǵy Qazaqstannyń tarıhy bóliminiń meńgerýshisi Edige Ýálıhanov on eki kún degende Shoqannyń kindik qany tamǵan Qostanaı jerine  keldi.Qasyna jubaıy Dámesh apamyzdy ertip alǵan ol alty myń shaqyrym jer júrip, Qazaqstandaǵy Shoqan tabany tıgen, uly ǵalymǵa qatysty degen oryndardyń eshqaısysyn qaldyrmaı aralapty. Edige Ýálıhanov bul ǵylymı-tanymdyq ekspedısııasyn uly ǵalym tynystap jatqan Altyn Emelden bastapty. Jolaı Qozy Kórpesh – Baıan sulý eskertkishine soǵyp, odan Semeı qalasyna kelip, Dostoevskııdiń mýzeıin tamashalapty.  Munan keıin tarıhshy ǵalym Baıanaýylǵa bettepti. Baıanaýyl – Shoqannyń anasy Zeıneptiń  tórkini. Osyndaǵy  kishkentaı Aq kelin degen aýylda Zeıneptiń aǵasy Musa Shormanovtyń súıegi jatyr. Ǵalym oǵan da taǵzym etip ótipti. Shoqannyń balalyq, jastyq shaǵynyń kýási, Shyńǵys sultan qonystanǵan Kókshedegi Syrymbet, Býrabaı óńirin aralaý tek ǵalymǵa ǵana qyzyqty emes, kez kelgen jandy  rýhanı baıytady. Qostanaı óńiri – Shoqannyń kindik qany tamǵan topyraq. Edige Ýálıhanov ǵalymnyń balalyq shaǵy ótken Qusmuryndy aralady. Qostanaı qalasyna kelgende  buqaralyq aqparat ókilderimen kezdesip, olardyń  suraqtaryna jaýap berdi, shoqantaný, búgingi tarıh ǵylymy týraly  keleli oılaryn ortaǵa saldy. Qazaqqa uly ǵalymdy bergen tekti áýlettiń ókili jýrnalısterdiń “Shoqan mereıtoıynyń qalaı ótetininen habaryńyz bar ma?” degen suraǵyna óziniń tııanaqty pikirin aıtty. – Qazaqta toı kóp. Mereıtoılar dúrildep ótedi, biraq toı ótken soń istelgen is sol baıaǵy kúıinshe qalady. Sol dańǵaza jıyndardy azaıtyp, ulylardyń mereıtoıyna belgili bir isti arnasaq, bul áldeqaıda tıimdi dep oılaımyn. Mysaly, Shoqan Ýálıhanovtyń toıy men úshin osy  ǵylymı-tanymdyq ekspedısııa dep bilemin. Meniń janymda topograf bar, jolaı  tek júrmeı, jumys istep keldik. Arheologııalyq sýretter túsirdik. Shoqan bolǵan jerlerden alǵan áserimiz orasan zor, osy sapardan keıin de ǵylymı jumystar jalǵasady,–dedi ol. – Kóńilge qanaǵaty – shilde-tamyz-qyr­kúıek aılarynda Qazaqstannyń ár qala­larynda  Shoqanǵa arnalǵan respýblıkalyq, halyqaralyq deńgeılerdegi ǵylymı-teorııalyq konferensııalar ótedi. Edige Ýálıhanovtyń aıtýynsha, shoqan­taný salasynda Qazaqstanda kóp is tyn­dyrylǵan. Alaıda,  onyń  áli de zertteletin tustary bar. Mysaly, Shoqannyń Sankt-Peterbýrgtegi  ómiri men jumysy áli tyń jatyr.  Ǵalym  tarıh ǵylymyna  jigerli jas tolqynnyń kelip jatqanyn rızashylyqpen aıtyp, bul solardyń enshisi bolmaq dedi. Tarıhshy ǵalym Edige Ýálıhanovtyń  álemdik deńgeıdegi tulǵa Shoqannyń  týǵanyna 175 jyl tolýyna arnalǵan bul sapary ózi aıtqandaı, toıǵa tartý ári jaqsy dástúrdiń bastamasy da boldy. Názıra JÁRIMBETOVA. QOSTANAI.