Ákege hat

(Syrlasý) Kóke, siz bilesiz be, men qazir ótken kúnderge jıi kóz júgirtemin. Balalyq shaǵymnyń ár bóligi men úshin erekshe estelikke toly. Qaıta oralmas tátti sátterdi, saǵymǵa aınalǵan saǵynyshty kezderdi eske alyp, ońashada oı qushaǵyna bólenemin. Keıde óz-ózimnen kúlimdep, keıde únsizdik álemine bet buryp, muńaıyp ketem... Táýbe, qazir aramyzda asqar taý bolyp otyrǵan ózińiz barsyz. Kóke, siz – bizdiń bıik shyńymyzsyz. Biz sizge áli de jas baladaı erkelep, aqyl-keńes suraımyz. Kóke, men alańsyz asyr salyp oınaǵan balalyǵymdy ǵana emes, janyma jaqyn jandarym – aıaýly atam men ardaqty apamdy (ájemdi), anam Láıláni saǵynamyn. Olar kúni keshe bizdiń ortamyzda boldy ǵoı. Keshe ǵana atam men apam ósıetin aıtyp, basynan aq jaýlyǵyn tastamaıtyn anam meıirimine bólep júrdi emes pe bizdi?! Myna jaryq dúnıe máńgilik meken emes eken ǵoı. Baıany da, baılaýy joq ómirdiń qas-qaǵym sátte óte shyǵatynyn bilmeı qalyppyz. Endi, mine, olar biz kórmegen alys saparǵa attanyp ketti... Bile bilsek, baqyt degenimiz – baılyq pen mansap emes. Baqyt degen – shańyraǵyńdaǵy qazynaly qarttar men byldyrlaǵan tátti úndi búldirshinderdiń kúlkisi eken. Kóke, aramyzda aqylshy bolyp qaraıyp otyrǵan ózińizdi qanshalyqty baqytty ete aldyq?! Siz bólegen meıirim-shýaǵynyń tıtteı bóligin biz ózińizge jasaı aldyq pa? Osy meni oılandyrady. Kóke, meniń saǵynyshqa toly hatym ótken kúnniń belgisine aınalary haq. Bizdiń áýlettiń ul-qyzdary árkez babalar salǵan izdi óshirmeı, analar jaqqan shyraqty sóndirmeı, adaldyqty tý etetinine senimim mol. О́ıtkeni biz sizder bergen tálim-tárbıeni balalarymyz ben nemerelerimizge úıretip kelemiz. Erteń olar da uıada kórgenin urpaǵyna úıretetini anyq. Tek Jaratqan Iem pále-jala, qaýip-qater men til-kózden saqtasyn... Shyqqan shaqta seńgirine seksenniń, О́mirińniń ótkelderin ótkerdiń. Maqtan eter, senimińdi aqtap óter Ulaǵatty urpaǵyńa bek sengin! Perzent júgi 8-synypta oqyp júrgenimde atam qatty aýyryp, tósek tartyp jatyp qaldy. Aýrýhanaǵa barardyń aldynda jastaı ómirden ótken inisi Ábdihannyń balasy Ábdiálimdi aldyrtyp: «Balam, endi jas emessiń. О́mirdegi óz jolyńdy durys tańdaı bil!» – dep óz ákesiniń jınaǵan zeınetaqysyn amanattap tapsyrdy. Odan soń janyna meni shaqyryp: «Ákimtaı, keleshekte kim bolasyń?», – dep surady. Men kútpegen saýal. Kópke deıin únsiz qaldym. Sebebi, atam buryn-sońdy bul saýaldy maǵan qoımaǵan edi. Atam jaýabymdy kútip turmyn degendeı betime qarady. «О́zińiz sııaqty ustaz bolyp, bilimdi shákirtter tárbıeleımin», – dedim. Osyny aıtýym muń eken, atam balasha máz bolyp: «Áı, bárekeldi, órkeniń óssin! Nıetiń qabyl bolsyn, balam!», – dep batasyn berdi. Bilmeımin, sol sátte júregim jamandyqty sezdi me eken, birtúrli syzdaı aýyrdy. Atam kúlimdep, arqamnan qaqqanymen, meniń janaryma jas toldy. Balań júregim atamnyń qaıtadan úıge oralmaıtynyn sezdirse kerek... Kóke, atamnyń qazasy otbasymyzdyń qabyrǵasyn qaıystyryp jiberdi. Ásirese, atamnan qalǵan jalǵyz tuıaq sizdiń eńseńiz túsip ketti. Aldyńyzda arqasúıer aǵańyz, izińizden erer inińiz bolmaǵandyqtan, kóke, kópke deıin kúızeliste júrdińiz. Eki qaryndasyńyz ǵana janyńyzǵa janashyrlyq tanytty. Olardyń ózi turmysta bolatyn. Kúlshát ápke Keles aýdanynda turady. Al Álıma ápke Almatyda edi. Kókemniń osy bir qaıǵysy maǵan da aýyr tıdi. Kóke, sizdi ózimshe jubatqym-aq keledi, biraq, qolymnan keler dáneńe joq. «Kóke, endigi seniń tiregiń de, tileýshiń de men bolamyn. О́zimdi dáleldeımin. Atamnyń armanda ketken isterin qalaıda jalǵastyramyn», – dep san márte aıtqan shyǵarmyn. Biraq onyń bárin ishimnen qaıtaladym. Atam dúnıeden ótetin kúnnen bir kún buryn siz qyryq jasqa toldyńyz. Ony oılaýǵa shamańyz kelmeı, kóz ilmesten aýrýhanada atamnyń janynda bolǵanyńyz esimde. Berik qorǵanyńyz, alyp báıteregińiz ertesine qulap, janyna arasha bola almadyńyz... Sodan beri árbir jyl saıyn týǵan kúnińizdi eske alǵanda osy bir qaıǵyly kún kóz aldyńyzda kólbep ótip jatatyn shyǵar... Atamdy aq jýyp, arýlap jer qoınyna tapsyrǵannan keıin de úıge kóńil aıtyp kelgen kisilerdiń qatary kóp boldy. Qaıǵymyzǵa ortaqtasqandar saıabyrsyǵannan soń apam ekeýińiz meni ortaǵa alyp, atamnyń amanatyn berdińizder. Bul atamnyń urpaǵyna qaldyrǵan qalyń eki dápterden jáne birneshe qoıyn kitapshalardan turatyn ónegeli ósıeti edi. «E, balam, saǵan artylar júk aýyr. Nege maǵan aýyr júk artyp jatyr dep sókpe. Bile bilseń, adam bolyp ómir súrýdiń ózi – qanshama júkti arqalaýǵa týra keledi. О́mirdiń júgi – qap arqalaǵannan aýyr. Tereńine mán ber. О́mir kórgen tústeı ótip ketetinin umytpa. Osynaý jazǵan dúnıemdi «Keleshekke hat» dep ataýymnyń sebe­bin sonda uǵarsyń». Atamnyń osy ósıetterin áli kúnge deıin tebirenispen eske alamyn... Kóke, atamnyń dúnıeden ótkenine de, mine, 40 jyldyń júzi bopty. Men amanatqa qııanat jasamaı, atama bergen ýádemniń jolynda áli kúnge aıanbaı eńbek etip kelemin. Kózi tirisinde arman etken «Urpaqqa amanat» atty kitabyn 90 jyldyq mereıtoıyna oraı jaryqqa shyǵardym. Barynsha sol paryz ben qaryzǵa adal boldym dep óz arymnyń aldynda erkin aıta alamyn. Kóke, maǵan ómir boıy jeńgem bolyp ketken, ǵumyr syılaǵan anam Láılányń da qazasy aýyr tıdi. Anamdy eske alsam, áli kúnge janarym jasqa tolady. Aýylǵa bir barǵanymda kózine jas alyp: «Úlken bala (atanyń balasy bolǵandyqtan, ol meni osylaı ataıtyn), saǵan rızamyn. Qaıda júrseń de, abyroıly bol!», – dep júrek sózin aıtyp edi. Sóıtsem, osy joly anam menimen qoshtasypty. Sońǵy sózdi estý adamǵa qashanda aýyr tıedi eken... Al apam (ájem) qatty qınalyp, naýqastanyp, esi birese kirip, birese shyǵyp jatqan kezinde qasynda boldym. Apam ana dúnıege attanarynyń aldynda: «Aınalaıyndarym, ózderiń aman bolyńdarshy. Bul jalǵan kelte keledi. О́mirde adasyp ketpeńder», – degen jylylyqqa toly sózin aıtty. Kóke, bilesiz be, perzent úshin ana razylyǵyn alýdan, ata men áke úmitin aqtaýdan artyq baqyt joq shyǵar, sirá! О́mir boıy janymdy mazalaǵan, amanatqa adal bolýdy kózdegen nıetimdi alǵash ret aq qaǵazdyń betine ashyq jazyp otyrmyn. Bul moıynǵa artylǵan perzenttik júktiń jaýapty ekenin sezdirse kerek. «Ustazdar áýleti jalǵasatyn boldy...» 10-synypty bitiretin jyly bizdiń mektepke jazýshy Jumabek Edilbaev kelip, oqýshylarmen kezdesý ótkizdi. Osynaý bir áserli kezdesýden keıin qalamgerdi úıge shaqyryp qonaq ettińizder. Sulý, dóńgelek júzdi jazýshy qonaǵymyz tórge jaıǵasyp, uzyn-sonar áńgime aıtyp otyrdy. Azǵantaı kidiriste kókem: «Ákim, myna aǵańmen áńgimelesip, shaıyn quıyp ber. Men birazdan soń kelemin!», – dep, ózińiz sharýamen shyǵyp kettińiz. Jazýshy aǵaǵa shaı quıyp berip otyrmyn. Meniń bas-aıaǵyma barlaı qaraǵan qonaq: «Bolashaqta kim bolmaq oıyń bar?» – dep tótesinen suraq qoıdy. Mundaı tosyn suraqty kútpegen basym, birden: – Jýrnalıst bolam, – dedim. Taǵy da únsizdik ornady. Ol meniń bas-aıaǵyma taǵy da bir barlap qarady da: – Jýrnalıst bolam dediń be? – dep jaýabymdy qaıta qaıtalady. – Iá. Sol sátti paıdalanyp, aýdandyq, oblystyq, respýblıkalyq gazet-jýrnaldarǵa shyqqan maqala, aqparat, habarlarymdy jınaǵan aq papkimdi kórsettim. Ol kisi muqııat qarap shyqty da: – Ákim, shyraǵym, daryn-qabiletiń bolsa, jýrnalıst bolý onsha qıyn emes. Talaby bar adam ıgerip ketedi. Sen meni tyńda, qaraǵym, men de jýrnalıspin, biraq oqyǵan mamandyǵym – zańger. Eger men jýrnalıst mamandyǵyn oqyǵanda zań salasyn bilmeı, maqurym qalar edim. Sonyń arqasynda zań, mılısııa, quqyq qorǵaý salasyn jaqsy bilemin jáne birneshe kitap jazdym. Sen de solaı jasa! Jazý qabiletin saǵan qudaı onsyz da bergen eken, ony oqyp qaıtesiń? Odan basqa bir mamandyqty tańda jáne aýylyńnan alys ketpeı Shymkentte oqy! – dedi. Jazýshy qoshtasar sátte maǵan quqyq qorǵaý, qylmys taqyryptarynda jazylǵan kitabyn tartý etti. «Onda bolashaq qalamger-jýrnalıst Ákimge izgi tilekpen aǵasy» degen qoltańba bar. Keıin túsindim. Mektep bitirgen soń jýrnalıst bolý úshin Almatyǵa attanǵaly júrgenimdi sezgen siz mártebeli meıman bolǵan aǵany úıge ádeıi shaqyryp, maǵan jol siltetip, óz oıyn jazýshyǵa osylaı aıtqyzǵan ekensiz ǵoı. Osylaı sizdiń nıetińiz ben jazýshy aǵaıdyń aqyly túrtki bolyp, Shymkent qalasyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtyna kelip, fızıka mamandyǵy boıynsha oqýǵa tapsyrdym. Sondaǵy sizdiń aıtqanyńyz: «Ustazdar áýleti jalǵasatyn boldy!». «Aryz emes, paryz» Aýylǵa muǵalim qyzmetine kelge­nimde, birligi jarasqan ujym qýana qarsy aldy. Bizdiń ujym qaı isti de jumyla atqaratyn. Aýdandyq bilim bóliminiń qyzmetkerleri: «Abaı mekte­bine kelsek, bári typ-tynysh, jumysy jyljyp júrip jatyr, rahattanyp qaıtamyz», – degenin talaı estidik te. Sebebi, ózge keıbir bilim uıalaryndaǵy berekesizdik, aryz-shaǵym, daý-damaı barǵan adamdardy qatty sharshatatynyn estip júrdik. Bunyń bári rasyn aıtqanda, mektepti basqaryp otyrǵan sizdiń arqańyz edi. Qol astyńyzdaǵy ustazdarǵa daýys kóterip qatty sóıle­genińizdi baıqamappyn. Úlkenge de, kishige de iltıpatty nıetińizdi arnaı bildińiz. Kókirekti de kergen emessiz, namysty da qoldan bergen emessiz. Boıyńyzda tákapparlyq joq bolǵandyqtan, ári óte qarapaıym adam bolǵandyǵyńyzdan, sizdi eldiń bári qurmetteıtin. Jas mamandarǵa da ustaz­dyqtyń naǵyz kórkem úlgisin kórsete bildińiz. Sodan da bolar, osynaý tynymsyz jyldar arasynda kóshbasyndaǵy úlgili mektepke aınalyp, bilim salasyndaǵy basshylardyń alǵys sezimine bólendińiz. Ujymdaǵy J.Mahambetov, B.Ábildaev, J.Nurbaev, A.Aýǵanbaev, Á.Arhabaev, J.Mahanbetov, T.Bazarbaev, O.Esim­hanov, J.Esebaev, Á.Begmanov, Ý.Al­­pys­­baev, Á.Qurmanálıev, Á.Shora­bekov, T.Boranbaev, M. Záıtúnqyzy, G.Súgirbekova, K.Smanova, N.Súleı­menova, S.Ábildaeva jáne tb. aýdan­dyq, oblystyq, respýblıkalyq pedagogıka­lyq oqýda ádistemeleri taratylyp, esimderi qurmetpen ataldy. 1974 jylǵy túlekter elimizde mal sanyn arttyrý maqsatynda bastama kóterip, mektep bitirýshiler arasynda respýblıkada ekinshi bolyp «Samal» komsomol-jastar brıgadasyn qurdy. Bul týraly gazetter men teledıdarda jıi berilip, elimizdegi tanymal ujymǵa aınaldy. Sol kezdegi Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy D.Qonaevtyń ózi arnaıy atbasyn buryp, ıgilikti is atqarǵan mektep túlekteriniń jumysyna oń baǵa berip, alǵysyn jetkizdi. Áli esimde, birde mynadaı oqys oqıǵa oryn aldy. Joǵary oqý ornynda oqyp júrgende tájirıbeden ótý úshin aýyldaǵy óz mektebime kelip, az ýaqyt sabaq bergenim bar. Ol kezde aýyl mektebiniń jaǵdaıy jupyny edi. Baıaǵy eski sarynmen salynǵan úıler ǵoı. Astyq pen mal sharýashylyǵyn damytqan keńshar ortalyǵynda birneshe qabatty jańa úlgidegi mektep kerek ekeni belgili. Osyǵan oraı «Muńaıǵan mektep» atty feleton jazyp, oblystyq «Ońtústik Qazaqstan» gazetine jiberdim. Meniń oıym – úlken adamdar oqyp, aýyl turǵyndaryna jańa mektep salyp bere me degen úmit. Feleton jarııalanǵan joq, biraq ta gazetke jibergen hatty aýdanǵa jiberipti. Mine, sodan shý shyqty. Aýdandaǵylar istiń baıybyna barmaı, sizge: «Balańa arnaıy jazdyrtqansyń» degen jala jaýypty. Al meniń bul áreketimnen shynynda beıhabar edińiz. Sebebi, jazǵan dúnıelerimdi sizge kórsete bermeıtinmin. Únemi basylym betinde shyqqanda ǵana kórip, pikir aıtyp otyratynsyz. Nege ekenin qaıdam, meniń jazǵanymdy ondaǵylar aryz dep qabyldady. Sizdi aýdandyq bilim bólimine shuǵyl shaqyrdy. Hat ıesi men de qalmaı bardym. Tipti aýdandyq atqarý komıtetinde de qaralypty.Alǵash ret sizdiń ashýly júzińizdi sonda kórdim. Istiń aqyry aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna deıin jetti. Sonda ashyna sóılegen sózińizdi, dálelmen keltirgen ýájińizdi jurt uıyp tyńdady. Aýdan basshysy, atyńnan aınalaıyn Jandarbek Qojabaev shyn máninde aqyldy adam edi. Jaǵdaıdy saraptap otyryp, qorytyndy sózinde: «Ákimniń jazǵan dúnıesi aryz emes, paryz ǵoı. Eldi shýlatqansha, jańadan mektep salýdy nege qarastyrmaısyńdar?», – dep atqarý komıtetine naqty tapsyrma beripti. Sheshim qabyldanǵanymen josparda joq bolǵandyqtan mektep qurylysynyń jumysyna kirisý ońaıǵa soqqan joq...Ony áli talaı jerde dáleldeýge tý­ra keldi. Qanshama mekemeniń ta­bal­­dyryǵyn tozdyrǵanyńyz óz aldyna bólek áńgime. Qashan sol mektep salynyp bitkenshe samaıyńyzda talaı aq shashtar paıda bolǵanyna biz kýámiz. Sol oqıǵadan keıin: «Munyń ne, aldyn ala aqyldasyp almadyń ba?», – degen biraýyz sózdi aıtqan da emessiz, maǵan qarap ashýly keıpińizdi kórsetken de emessiz. Biraq kópke deıin sol kezeńde uıyqtaı almaı júrgenińizdi meniń júregim sezdi. О́zim de uıattan jarylardaı bolyp qınalǵanym esimde. Onyń ústine qurylysshylardyń san qubylǵan áreketteri de az sharshatqan joq. Beıne bir mekteptiń emes, qurylys mekemesiniń bastyǵyna ári qaraýylyna aınalǵandaısyz.Tún uıqyńyzdy tórt bólip, qurylys alańyna baratynsyz. Kóz qyryn salmasańyz qurylys materıaldary joǵalyp ketetin. Keıde tıisti qarjy bólinbeı qalatyn. Ol Keńes Odaǵynyń ydyraýynyń aldynda turǵan sát edi. Sonda jumystyń júrýi úshin aýdan, oblys basshylarynyń aldyna júz ret barǵan shyǵarsyz. Azappen ótken sol úsh jyl ómir baqı esińizden shyqpaıtyn shyǵar, sirá. Sizdiń uqyptylyǵyńyzdyń, jaýapkershiligińizdiń jáne tabandy­lyǵyńyzdyń arqasynda aýylda osylaı jańa mektep boı kóterdi. 1988 jyly salynǵan 624 oryndy úsh qabatty mekteptiń árbir qabatynda, árbir kabınetinde, árbir dálizinde, sport, akt zaldarynda sizdiń izińiz bar. Ondaǵynyń árbir shegesine deıin sizge qymbat bolatyny sondyqtan. 1940 jyly atam osy mektepti aýyl turǵyn­daryn asarlatyp turǵyzsa, 48 jyldan soń Úkimet qarjysy esebinen siz saldyrttyńyz. Jarty ǵasyrǵa jýyq ustazdyq ómirińizdiń otyz jylyn osy altyn uıany basqarýǵa jumsadyńyz.Mektep oblys, respýblıkaǵa tanylyp, qanshama ıgi sharalardyń uıytqysyna aınaldy. Munyń bárin el aldyndaǵy paryzym dep bildińiz. «Jaqsylyq  joǵalmasynshy» Kóke, osyndaıda ózińiz aıtqan ónegeli áńgimeler eske túsedi. 1945 jyly Jeńis týyn Berlınde jelbiretip, soǵys aıaqtalǵanda keýdesinde orden-medaldary jarqyrap, atam ózi saldyrtqan mektepke qaıta dırektor bolyp oralypty. Ári sol kezde ony aýyldaǵy ujymsharlardyń (kolhozdardyń) partııa uıymynyń hatshysy etip saılaıdy. Siz sonda nebári 10 jasta ekensiz. Atam á degennen-aq tozǵan aýyl men qamkóńil jerlesteriniń jyrtyǵyn jamaýǵa kirisip, soǵysta er-azamaty opat bolǵan otbasylarǵa qol ushyn berýdi alǵashqy mindeti sanady. Ásirese, Múshtek apanyń tórt birdeı uly maıdanda opat bolyp, oralmady. Sol jáne ózge de soǵystan qaza bolǵandardyń otbasy týraly «Lenınshil jas» gazetine habarlasyp, sondaǵy jas tilshi Ahat Jaqsybaev aýylǵa arnaıy kelip, oǵan bar jaǵdaıdy túsindirip, «О́ldi deýge bola ma, aıtyńdarshy...» atty maqala da jazdyrtqan edi. О́zi tynym tappaı aýdan, oblysqa at izin salyp júrip, aqyry sol otbasylarǵa durys mólsherde zeınetaqy bólgizdi. Úılerin jóndeýden ótkizip, turaqty túrde mektep oqýshylaryna otyn-sýyn tasytyp bergizip turdy. Soǵys kezinde aýyr jumysqa jegilgen aýyl balalaryn mektep partasyna tartyp, saýatyn ashty. «Uıalyjar», «Yqylastemir»», «Qaı­nar» kolhozdaryndaǵy soǵys saldarynan óz elderinen kúshtep kóshirilgen kavkazdyq qarashaı aǵaıyndarǵa kóp qamqorlyq kórsetti. Jazyqsyz japa shekkenderdiń joqtaýshysy bolyp, ádildiktiń ornaýyna kúsh saldy. Isherge asyn ázer taýyp otyrǵan qarashaılardyń kóbiniń balalary, tipti, aıaq kıimge jarymaı júr edi. Aǵaıyn ulttyń jalańaıaq balalaryna jany ashyp, ujymshardan mal terisin aldyrtyp, aıaq kıim tiktirip berdi. Barlyǵyn ózi basqaratyn qazaq mektebine qabyldatyp, bilim alýlaryna jaǵdaı jasady. Sol jyldardaǵy mektep bitirgen túlekterdiń albomdaǵy sýretterin qarasańyz, qarashaılardyń Kıpkeev, Qoshqarov degen famılııalaryn jıi ushyratasyz. Atam olardy ujymshar tarapynan azyq-túlikpen de qamtamasyz etýdi qarastyrdy. Keıde bir máseleleri shyǵyp, jazyqsyz isti bolyp jatsa da alǵash arasha túsetin atam edi. Aralaryndaǵy Zaharııa Abaıhanov degen bilimdi azamatty óz mektebine alyp, orys tili pániniń muǵalimi etti. О́z týǵan jerlerinen aıdalaǵa aýyp kelgen beıbaqtarǵa osylaı qorǵan bolyp, eń bastysy – qazaq halqynyń baýyrmal ult ekenin dáleldedi. Atama baýyr, ári jaqsy shákirt bola bilgen Hýseıin Kıpkeev degen qarashaı azamaty meniń de esimde. Lenıngradtaǵy medısınalyq ınstıtýtta úzdik oqyp júrgende soǵys bastalyp, Stalınniń jarlyǵymen bir kúnde Qazaqstanǵa kóshirilgen. Bilimdi bolǵandyqtan atam onyń aýyldaǵy dárigerlik bólimsheniń meńgerýshisi bolýyna yqpal etti. Úsh-tórt jasymda tamaǵym aýyrǵan kezde atam meni kózderi meıirimge toly Hýseıinge aparyp kórsetetin. Ol baryn salyp túrli ádistermen emdep jazatyn. Keıin jaǵdaı ornyna kelip, el tynyshtala bastaǵanda qarashaılar óz elderine kóshti. Kıslovodsk qalasyndaǵy shıpajaılarǵa el jaqtan qazaqtar bara qalsa qarashaılar salǵan jerden atamdy surap, «Sultan aǵaıdyń jaǵdaıy qalaı? Ol kisi – bizdiń ustazymyz, eń úlken aǵamyz, qamqorshymyz. Sol bir kisi arqyly búkil qazaq halqyn jaqsy kórip kettik», – dep jasaǵan jaqsylyqtaryn aıtyp, sálem joldap, keıde sálemdeme de berip jiberedi eken. Kópke deıin úzilissiz hattar jazyp turdy. Atam qaıtys bolǵanda sonaý Kavkazdan Hýseıin bastaǵan bir top qarashaılar arnaıy kelip kóńil aıtty. Iá, kóke, bul – ózińiz de ómirlik ustanymǵa aınaldyrǵan adamdarǵa jaqsylyq jasaýdyń óteýi bolsa kerek. Osy oraıda atamnyń «Urpaqqa amanatyndaǵy» myna sózderi eriksiz oıǵa oralady: «Eń bastysy júrek jylýyń, adamdyǵyń joǵalmasyn. Adamdyq árdaıym jaqsylyq jasaý, izgilik, meıirimdilik degen uǵymmen qatar turýy tıis». Kóke, munyń barlyǵyn aıtyp otyr­ǵan sebebim, siz atamnyń osy bir asyl qasıetin boıyńyzǵa sińirip, adamdarǵa kóp jaqsylyq jasadyńyz. Turmysy tómen otbasylardyń balalaryn mektepke tartyp, bilim alýyna múmkindik berdińiz. Tipti, keıbiriniń oqýǵa shamasy jetpese de, keshki mektepke qosyp, attestat alýyna, qanattanyp ketýine járdemdestińiz. Aýyldaǵy mektep janyndaǵy shopandardyń balalaryna ǵana arnalǵan ınternatqa jaǵdaıy joq januıalardyń ul-qyzdarynyń da ornalasýyna sebepshi boldyńyz. Talaıǵa bilimniń shamyn jaǵyp, azamat atandyrdyńyz. Bala kezimde esimde, úıge qanshama adamdar túrli ótinishtermen aǵylyp kelip jatatyn. Solardyń báriniń negizgi ózegi – balalarǵa qatysty másele jáne san alýan qıyn taǵdyrlar. Tańǵalarlyǵy, eshqaısysynyń kóńilin qaldyryp, eshqashan «joq» dep aıtqan emessiz. «Bolmaıdy» degen sózdi estimeppin. Qaı kezde de bala bolashaǵyna nem­quraıdy qaramaı, alańdap, durys jolǵa túsýine óz qolǵabysyńyzdy jasaýǵa daıyn turatynsyz. Sol bir kezde eshqandaı mektepke syımaǵan, tártibi qıyn nemeresin de ınternatqa ornalastyryp, qatarǵa qosqanyńyzǵa rızashylyq bildirip, jylap turyp bata bergen aqjaýlyqty ana esimnen ketpeıdi. Mektep partasyna jetektep ákelip otyrǵyzyp, tárbıelegen shákirtterińizdiń barlyǵy qazir sizdi qurmet tutady, ustazymen maqtanady. «Meniń mamandyq tańdaýyma sebepker bolǵan ózińizsiz», «Meniń qate­likterimdi keshirip, adam bolýyma múmkindik jasaǵan sizsiz» dep aldyńyzǵa alǵysymen keletinder áli de az emes. Atamnyń da, sizdiń de osyndaı adamdyq bıik qasıetterińizdi bo­ıyma sińirip, qınalǵanǵa qol ushyn berip, babadan qalǵan ónegeli ádetti kelesi urpaqqa jetkizý jolynda men de aıanbaı kelemin. Bar tilegim – adamdar arasyndaǵy izgilik pen meıirim ólmesinshi, jaqsylyq joǵalmasynshy... Atam salǵan izgi jol... Kóke, jas kúnimde myna bir ańyzdy oqyp, kókeıime túıgenim bar edi. Balalarym árkez bilip júrsin dep aıtyp otyramyn. Sizge arnaǵan hatqa da jazaıyn, keler urpaqtyń kádesine jarar... Ertede bir adam áke atanypty. Ol bar nıetimen balasyna durys tárbıe berýdi oılapty. «Ol úshin ne isteý kerek?» degen suraqqa jaýap alý maqsatynda bir ǵulamanyń aldyna barypty. – Balamdy qalaı tárbıelesem bolady? Qatal bolaıyn ba, joq, álde mádenıetti bolǵanym durys pa? Sonda ǵulama: – Balańdy tárbıeleý úshin óziń tárbıeli bolýyń kerek. Balań seniń: «О́ıtpe, búıtpe», – degen sózińe emes, ózińniń júris-turysyńa, sóılegen sózińe, atqarǵan isińe qarap ósedi, – degen eken. Kóke, óz basym aptasyna eki ret sizben sóılesip, jaǵdaıyńyzdy bilmesem, ishken asym boıyma sińbeıdi. Men ǵana emes, balalarym da sizdiń jaǵdaıyńyzdy bilip, kóńil-kúıińizdi kóterýge tyrysady. О́tkende ulym Muhtar ózi jumys jasap júrgen Vetnam elinen sizge habarlasyp, Qurban aıtta qurbandyq shalyp, Quran oqytyp, osynaý qasıetti merekemen quttyqtaǵan eken. Siz erekshe qýandyńyz. Baıqaımyn, kóke, osy Muhtardyń boıynan óz áýletińizge tán baýyrmaldyq pen qarapaıymdylyqty kórýge qumartatyn sııaqtysyz. Muhtar nemereńiz ekeni ras bolsa, sizge tartpaı qoımaıdy. Alańdamańyz! Kóke, júregimdi mazalaǵan osy hatty jazýdaǵy maqsatym – eńbek jolyńyzdy aıtyp maqtaný emes, balańyzdyń júrek túkpirinde sińip jatqan shynaıy sezimdi aq paraqqa túsirý edi. Keıde tipti sizdi esh dúnıege teńestire almaı álek bolamyn. О́ıtkeni, siz ózgeshe jaratylǵan, ózgeniń qamy úshin ómir keshken, boıyna sabyrlyq pen adamgershiliktiń taýsylmas qazynasyn saqtaǵan, alyp rýhanı qamba sııaqty elesteısiz. ...Aýyldaǵy úıdiń baqshasynan shyǵatyn jalǵyz aıaq soqpaq jol bar. Ár barǵan saıyn sol jol kózime ystyq kórinedi. Sebebi, sol soqpaqpen atam ekeýińiz qyzmetke baratyn edińizder. Keıin sol súrleýde, kóke, ekeýmiz birge júretin boldyq. Astanada da balalarymmen birge memlekettik qyzmette jumys jasaıtyn bolǵandyqtan, ulym Muhtar, qyzdarym Baqyt, Aıjan da jumysymyzǵa bir jolmen birge baryp-kelip júrdik. Balalarymmen jumysqa birge shyqqan saıyn aýyldaǵy úıden bastaý alǵan sol soqpaq esime túsedi. Bul – ata salǵan, áke jalǵaǵan, urpaǵyna juǵysty bolǵan qasıetti jol, kıeli súrleý dep bilemin. Meniń kókem – kórkem adam Kóke, urpaqtaryńyz sizden úlgi alsa, sizdeı bolýǵa tyryssa, sizdiń adamdyq bıik qasıetterińizdi boıyna sińirip ósse, meniń de tilegimniń qabyl bolǵany. Myna men sizdiń tula boıy tuńǵysh ulyńyz, sýyńyzdyń tunyǵy, otyńyzdyń shúıgini tek sizge uqsaýǵa tyrystym, sizdeı bolýǵa talpyndym. Boıymda jylt etken jaqsylyqtyń ushqyny bolsa, ol sizden darydy. Onyń arǵy jaǵynda, árıne, atamnyń abzal súrleýi jatyr. «Adam Otandy tańdamaıdy. Qaı jerde týdyń sol jer – Otanyń. Adam ata-anany tańdamaıdy. Kimnen týdyń sol seniń ata-anań», – degen oıly sóz bar. Qudaı maǵan sizdeı áke bergeni úshin taǵdyryma myń márte alǵys aıtamyn. Urpaqtar sabaqtastyǵyn jalǵastyrý – árbir perzent úshin qasıetti borysh. Atamnyń kórsetken ónegesi men sizdiń úlgili isterińiz arqyly boıyma sińirgen taǵylymdy tárbıeni óz balalarym men nemerelerime jetkizsem, men – baqyttymyn. Sizder salǵan súrleý jolymyzdy jańǵyrtyp, bıiktetip, árdaıym jaýapkershilikke bastaıtynyna kózim jetti. Balasy báıgege shapsa, aýylda turyp taqymyn qysatyn ákeliktiń, ata bolýdyń jaýapkershiligin bar júregimmen sezinetin men, balalarymdy, nemerelerimdi kórkem minezdi etýge bar kúshimdi salyp kelem, olar sondaı adam bolýǵa mindetti. О́ıtkeni, meniń kókem, ıaǵnı, siz – kórkem adamsyz! *  *  * «...Áke!» Nege ekenin qaıdam, osy qudiretti sózdi aıtqan kezde júregim shymyr ete túsedi. Sálemmen, tuńǵyshyńyz  Ákim YSQAQ. 2015 jyl, Astana qalasy.