Myna bir qyzyqty oqıǵa Altaı óńirinde bolǵan eken. Ormandy ólkede turatyn Nıýra ájeıge qaladan nemereleri keledi. «Bular qalada qaıbir ońǵan jemis jep júr deısiń», – dep oılap, ormanǵa jemis-jıdek terýge ketedi. Bir sebeti jemis-jıdekke ábden tolǵan soń, shelegin yńǵaıly bolsyn dep moınyna ilip alady. Orman tolǵan jemis. Kempir qyzyǵyna eltip, alystaı beredi. Álden ýaqytta baıqaýsyzda tereń shuńqyrǵa túsip ketedi. Shuńqyrdyń ishinde bir aıý qonjyqtaryn syrtqa shyǵara almaı álek bolyp jatqan eken. Týra sol mezette kempir aıýdyń ústine qulaıdy. Shoshynǵan aıý shyntaǵymen kempirdi qaǵyp jiberedi, sol kezde ishinde jemis-jıdegi bar shelek kempirdiń basyna kıilip qalady. Yzalanǵan aıý kempirdiń shelek kıilgen basynan bir qoıady. Kempir esinen tanyp, jerge qulaıdy. Shelekti urǵan kezdegi tars etip shyqqan dybys aıýdyń odan ármen úreıin ushyrady. Sasqalaqtaǵan aıý shuńqyrdan atyp shyǵyp, qasha jóneledi. Sebebi, aıý buryn ańshynyń myltyǵynan jaraqat alǵan eken. Tars etken dybys myltyqtyń daýysy sııaqty bolyp estilgen bolý kerek. Úıdegiler kempir keshikkesin qorqyp, kórshilerimen birge izdeı bastaıdy. Taba almaıdy. Ań-qusqa jem bolǵan shyǵar dep ýaıymdaıdy.
Izdeýshilerdiń bireýi kempirdiń sebetin taýyp alady. Jan-jaǵyna qarasa, aıý jaqyndap, yryldap kele jatyr. Aıýdy qorqytý úshin myltyq atady. Ne bolsa da bar pále osy aıýda shyǵar dep oılaıdy izdeýshiler. Endi bireýi shuńqyrda es-tússiz jatqan kempirdi, aıýdyń kishkentaı qonjyqtaryn kóredi. Al aıý bolsa, tipti, adamdardy shuńqyrǵa jaqyndatqysy kelmeıdi. Áreń degende kempirdi jáne aıýdyń qonjyqtaryn shuńqyrdan shyǵarady.
Kim biledi, eger kempir shuńqyrǵa qulamaǵanda, aıýdyń qonjyqtary sol shuńqyrdan shyǵa almaı ashtan óler me edi?
Al kempirdiń moınyndaǵy shelegi bolmaǵanda aıýdyń batpan aıaǵy kempirdiń bas súıegin mylja-mylja qylar edi. Ajaly joq, baǵy bar eken degen sııaqty sózder osyndaıda aıtylady. Maldaryn áketip, keıde oılamaǵan jerden shabýyldap maza bermeıtin maımaq osy oqıǵadan keıin aýyldyń mańaıyna jolamaıtyn bolypty. Bálkim adamdardyń qonjyqtaryn ajaldan qutqarǵan qaıyrymdylyǵyna rahmeti shyǵar.
Al myna oqıǵa Avstralııanyń Sıdneı qalasynda osydan júz jyl buryn adam senbes ǵajaıyp oqıǵa bolǵan eken.
Et satatyn dúkenniń qojaıynynyń aqsha tola ámııanyn betperde kıgen bir er adam qolynan julyp alyp ketedi. Ámııannyń ishinde 200 dollar bar eken. Urlyqshy kómekke kelgen polısııa qyzmetkerine eki-úsh jerden pyshaq salyp úlgeredi. Bir táýlikten soń jaraqat alǵan polısııa ofıseri qaıtys bolady. Sıdneı polısııasy jedel izdestirý jumystaryn júrgizedi. Qylmysqa kúdikti degen Djozef Samýels degen qańǵybasty tutqyndaıdy. Onyń qaltasynda týra eki júz dollar bolǵan eken. Ol aqshany eńbektenip taptym dese de polısııa qyzmetkerleri senbeıdi. Tipti, qylmys jasalǵan kezde ýdaı mas Djozef syrahanada otyrdy degen kýágerlerdiń sózine de polısııa qulaq aspaıdy.
Djozef Samýelsti polısııa ofıserin óltirdi dep aıyptap, ólim jazasyna kesedi. «Men kináli emespin, eshkimdi óltirgen joqpyn», – dep aqtalsa da ony eshkim tyńdamaıdy.
Jendet ony dar aǵashynyń astyna ákelip moınyna arqan salady da astyndaǵy oryndyqty teýip qalady. Bir sekýndtan soń jýan arqan úzilip ketip Djozef jerge gúrs etip qulaıdy.
Jınalǵan halyq: «Raqymshylyq etińder, raqymshylyq etińder!» dep talap etedi. Al jendet basqa arqan alyp kelip, qaıtadan darǵa asady. Sol-aq eken, arqan Djozeftiń aıaǵy jerge jetkenshe tarqatyla beredi. «Ony jiberińder, bosatyńdar!» degen daýystar áli tolastar emes. Ábden sasqan polıseıler taǵy da arqan aldyrady. Úshinshi ret darǵa asqan kezde arqan ekige bólinip, úzilip ketedi. Polısııa bastyǵy atyna otyra salyp gýbernatorǵa kelip, barlyq mán-jaıdy baıandap beredi. Gýbernator eshbir oılanbastan raqymshylyq etý týraly buıryq beredi. Polıseıler arqandardy muqııat tekserip shyǵady. Múmkin arqandardy ádeıi búldirip qoıǵan shyǵar degen kúmánderi de rastalmaıdy. Birneshe aı ótken soń naǵyz qylmyskerdi tabady. Ol teatr akteri Aızek Sımonds bolyp shyǵady.
О́limdi jeńip shyqqan jalǵyz Djozef Samýels emes. Osyǵan uqsas oqıǵa 1895 jyly bolǵan eken. Djon Lı degen azamatty óz áıelin óltirdi degen aıyp taǵyp, ólim jazasyna kesedi. Onyń basyn úsh ret shappaq bolyp, gılotınaǵa ákelip basyn salady, al gılotınanyń mehanızmi sol kezde istemeı qalady. Djon Lıdiń basyn ala turyp, gılotınany iske qossa, istep ketedi.
Osyǵan baılanysty Djon Lı bylaı degen eken: «Meniń basym gılotınada turǵan kezde, men bir tylsym kúshtiń bar ekenin sezdim», – deıdi. Bálkim, bul adamdar kinásiz bolǵan soń, bir qudiretti kúsh aralasqan shyǵar.
Maqsat RSALIN,
jýrnalıst.
ALMATY.