Qazaqstandyq farmasevtıka: damýdyń jańa múmkindikteri

2014 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy sheńberinde Úkimet alǵashqy salalyq baǵdarlamany bekitti. Otandyq farmasııa óndirisi odan ári damý basymdyǵyna ıe boldy. Nelikten birinshi kezekte osy salanyń máselesi qaralyp otyr, jańa baǵdarlamanyń ereksheligi nede? Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar vıse-mınıstri Nurmuhambet ÁBDIBEKOVPEN áńgime osy tóńirekte órbıdi. – Nurmuhambet Qanapııauly, ne­likten, aıtalyq, bolat quıý óndirisi emes, farmasevtıka salasy birinshi kezekte qoldaýǵa ıe boldy? – О́ıtkeni bul otandyq kásiporyndar óz damýynda jaqsy bastaý alatyn perspektıvaly rynok. Bul salany damytý týraly Memleket basshysy “Nur Otan” HDP-nyń HII sezinde sóılegen sózinde naqty mindetter belgilegen bolatyn. Bul joǵaryda aıtqanymyzdaı, perspektıvaly rynok bola tura, ókinishke qaraı, ony ıgerýde problemalar da az emes. Búgingi tańda qazaqstandyq farmasevtıkalyq kásiporyndar osyndaı ónim shyǵaratyn sheteldik óndirisshilerimen qatań báse­kelestikke túsýge májbúr. Qazaqstandaǵy medıkamentterdiń jıyntyq rynogy shamamen 6 myń ataýlardy quraıdy. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, 2009 jyly aqshalaı kóriniste alǵanda medıkamentter rynogynyń kólemi 1 mıllıard dollardy qurady. Sonymen birge munda IJО́ ósi­mi­nen ortasha eseppen bir jarym-eki ese asyp túsetindeı ósý tendensııasy baıqalyp otyr. – Otandyq farmasevtıkalyq rynoktyń búgingi jaı-kúıi qandaı? – Qazaqstandyq farmasevtıka óndirisi otandyq densaýlyq saqtaý salasyn 30 paıyz dári-dármekpen qamtamasyz etedi. 2009 jylǵy málimetter boıynsha tegin medısınalyq járdemniń kepildendirilgen kólemi sheńberinde gospıtaldyq sektorda bul kórsetkish 45 paıyzdy qurady. Sonymen birge otandyq óndirisshiler ónimderiniń negizgi bóligi rentabeldiligi tómen preparattardan turady. Olardyń rynoktyń jalpy kólemindegi úlesi 85 paıyzǵa jetken, al erekshe preparattar rynogy bolsa 15 paıyzdan aspaı otyr. Bul óndi­ris­shilerdiń jańa erekshe dárilik preparattardy zertteý men ázirleýge óz tabystarynan qarjy bólýge múmkindik bermeı keledi. Qazaqstandyq farmasevtıkalyq ónerkásip damyp kele jatqan sala bola otyryp, jalpy sany 79 kásiporynnan turady. Olardyń qatarynda iri de, usaq ta medısınalyq ónimderdi shyǵaratyn óndirister bar. Sonymen birge Qazaqstanda shyǵarylatyn dárilerdiń 90 paıyzdan astamy neǵurlym iri 6 zaýyttyń úlesine tıedi. Olardyń qatarynda “Hımfarm” AQ, “Global Farm BK”, “Nobel AFF” AQ, “Romat” farma­­sevtıkalyq kompanııasy, “Nur-Maı Farm” JShS, “Qaraǵandy far­ma­sevtıkalyq kesheni” tárizdi kásiporyndar bar. Medısınalyq jabdyqtar shyǵaratyn óndirisi aıaqtalǵan sıkldaǵy birden-bir kásiporyn – “Aqtó­be­rent­gen” AQ-ty da osy turǵyda atap ótýge bolady. 2005 jyldan 2008 jylǵa deıingi kezeńde ishki farmasevtıkalyq rynokta joǵary qarqyndy ósý baıqaldy. Ol el ekono­mıkasynyń ósýine, soǵan sáıkes halyqtyń ál-aýqatynyń artýyna baı­la­nysty oryn aldy. 2005-2008 jyldary far­ma­sevtıkalyq preparattardy ishki rynokta satý kó­leminiń ortasha jyldyq ósimi 19 paıyzdy qurady. 2009 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy farma­sevtıkalyq ónimder óndirisi 84,7 mıllıon dollarǵa jetti. Bul ónerkásip óndirisi kóleminiń 0,13 paıyzy jáne óńdeý ónerkásibi óndirisi kóleminiń 0,14 paıyzy bolyp tabylady. 2009 jyl boıyna Qazaqstanǵa ákelingen dári-dármek qu­ral­dary ımportynyń kólemi 816,9 mıllıon AQSh dollary, al eksport 17,8 mıllıon dollar bol­dy. 2009 jyldyń aıa­ǵyna qarasty Qazaqstan Res­pýb­­lıkasynda 6490 medısınalyq prepa­rattar (shópter men balamaly quraldar negizinde alynǵan 150-200 dári-dármekti qosa eseptegende) tirkeldi. Qazaqstannyń farmasevtıkalyq rynogy úlkendigi jaǵynan TMD elderi boıynsha Reseı men Ýkraına rynok­tarynan keıin úshinshi bolyp tabylady. “IMS Health” halyqaralyq kon­saltıngtik kompanııanyń málimetteri boıynsha, TMD elderiniń farmasev­tıkalyq rynogyndaǵy Qazaqstannyń úlesi 2008 jyly 5 paıyzdy qurady. Al ortasha jan basyna shaqqanda farma­sev­tıkalyq ónimderdi tutyný Qazaqstanda orta esep­pen 73,33 dollar bolyp, TMD boıynsha kólemi jaǵynan ekinshi orynda turdy. Biraq kez kelgen eýropalyq elge qaraǵanda ol áli de tómen. – Bastaý alý múmkindikteri shynymen de tamasha-aq. Sóıte tura otandyq farmasııa osy ýaqyttar boıyna óziniń damý jolyn taba almaı keldi. Ony qalaı túsindirýge bolady? – Dári-dármek óndirisi qashanda meılinshe baıaý damıdy. On bes jyl ishinde dári-dármekter rynogyndaǵy otandyq óndirisshilerdiń úlesi aqshalaı kóriniste alǵanda 3-ten 8 paıyzǵa deıin ulǵaıdy. Dári-dármektiiń quny turǵy­synan alǵanda Qazaqstannyń farma­sevtıkalyq kásiporyndary respýblıkada qoldanylatyn medıkamentterdiń 10 paıyzdan aspaıtyndaı ǵana kólemin shyǵarady. Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, 2005-2008 jyldary ishki farma­sev­tıkalyq rynokta joǵary ósý qarqyny oryn aldy. Bul kezeńde eldegi ekono­mıkalyq ahýaldyń turaqtylyǵy men halyqtyń joǵary tabys tabýy sura­nystyń neǵurlym qymbat, ınnovasııalyq farmasevtıkalyq ónimderge qaraı bet burýyna ákelip soqtyrdy. Ádette ondaı dári-dármek shetelderden ımporttalady. Osy ýaqyttarda otandyq farmón­dirisshilerdiń pozısııasy tómendeı tústi. Meniń oıymsha, farmasevtıka óndirisiniń negizgi problemasy da dál osy otandyq as­sor­tı­menttiń “arzan” jáne “tar aýqymdy” bo­lý­yn­da jatyr. Búginde Qazaqstannyń far­ma­sev­tıkalyq rynogynyń negizgi bóligi ım­port­talatyn ónimderden turady. Ol baǵalyq tur­ǵydan alǵanda 90 paıyzdy, al naqty zattyq kó­riniste 70 paıyzdy quraıdy. Otandyq dárilik qu­raldardyń úlesi tıisinshe 10 jáne 30 paıyzǵa ǵana bolyp otyr. Onyń syrtynda qazaqstandyq far­ma­se­v­tıkalyq ónerkásip jalpy tabystylyq jaǵynan da sheteldik kompanııalarǵa jol berip keledi. – Otandyq farmasııanyń “ahılles ókshesi”, ıaǵnı olqylyǵy nede? Shetel óndirisshileri bizdi qaı jaǵynan utyp otyr? – Aınalym qarjylary jetispeý­shiliginiń farmasevterge kásiporyndy mo­der­nızasııalap, olardyń óndiristik qýatyn art­tyrýǵa múmkindik bermegeni esh qupııa emes. Onyń syrtynda Qazaq­stannyń far­ma­sevtıka ónerkásibi shıkizat (sýbstansııalar), jabdyqtar men qaptaýshy materıaldar ımportyna óte táýeldi. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetteri boıynsha, 2008 jyly ımporttyq medıkamentter rynoktyń barlyq qunynyń 90 paıyzyn qurady. Fızıkalyq kólem turǵysynan alǵanda ahýal sál jaqsyraq – IMS Health baǵalaýynsha, ımport 70 paıyz deńgeıin quraıdy. Biraq jalpy tabystylyqta utyla otyrsa da, otandyq farmındýstrııa densaýlyq saqtaý salasyn naqty kórsetkishte 30 paıyz dári-dármekpen qamtamasyz etedi. – Ol memlekettiń qoldaýy arqasynda júzege asyp otyr ma? – Belgili bir dárejede solaı. “SK-Farmasııa” biregeı dıstrıbıýtory arqyly is-qımyl jasaı otyryp memleket medıkamentter jetkizip berýde barǵan saıyn mańyzdy ról atqarýda. Biraq sonymen birge bólshek sektordaǵy ahýal men tutyný shyǵyndarynyń deńgeıi áli de bolsa ósýdiń basty faktory bolyp qalyp otyr. – Otandyq farmasevtıka ónimderi ry­no­gyndaǵy jaǵdaıdy qalaı beıneleýge bola­dy? Qazaqstandyqtar kimderdiń dárilerin jıi­rek satyp alady jáne baǵa ólshemderi qandaı? – Baǵalyq kóriniste alǵanda Qazaq­stan­nyń rynogyna ımporttyq farmasevtıkalyq ónimderdi negizgi jetkizýshiler EO men AQSh kom­panııalary bo­lyp tabylady. 2008 jyly halyqqqa resept bo­ıynsha beriletin preparattar rynok qunynyń 65 paıyzyn qurady, al resepsiz beriletin dári-dár­mek­ter – 36 paıyz. 20 AQSh dollarynan jo­ǵa­ry turatyn ónimder 2008 jyly 23 paıyzǵa kó­te­­rile otyryp rynoktyń aıtarlyqtaı bóligin qurady. – Qazaqstandyq satyp alýshylardy óz­de­rine qaraı tartý úshin otandyq óndiris­shi­ler­ge qandaı kómek kórsetý qajet dep oılaısyz? – Qazaqstan Respýblıkasynda 2010-2014 jyldary farmasevtıka ónerkásibin damytý jónindegi baǵdarlamada protek­sıonıstik te, marketıngtik jáne bıznes sheshimder paketi de qaras­tyrylǵan. Osy oraıda baǵdarlamada naqty ındıkatıvtik kórsetkishterdiń belgi­lengendigin atap aıtý qajet. Biz 2014 jylǵa qaraı respýblıkanyń naqty kóriniste alǵandaǵy suranysynyń 50 paıyzdyq deńgeıin otandyq óndiris esebinen qamtamasyz etýdi oılastyryp otyrmyz. Oǵan eńbek ónimdiligin arttyrý, assor­tı­mentti aıtarlyqtaı keńeıtý, qazirgi bar ká­siporyndardy moder­nızasııalaý jáne ja­ńalaryn salý arqyly qol jetkizilmek. Sol sııaqty otandyq dári-dármekterdi tegin medısınalyq kómektiń memlekettik kólemi sheń­berinde Biregeı dıstrıbıýtor júıesi boıynsha jetkizip berý joldary da qarastyrylýda. Onyń syrtynda kásiporyndardyń shyǵyndaryna ótemaqy tóleý jolymen qazaqstandyq farmasevtıkalyq ónimder eksportynyń úlesin arttyrýdy da jos­parlap otyrmyz. Búginde ol kórsetkish 5 paıyzdan aspaıdy. Sondaı-aq sheteldik ókildikterdi, saýda oryndaryn, keńselerdi ustaý, ónimdi shetelde tirkeý jáne sertı­fıkattaý, mamandandyrylǵan kórme­lerge qatysý shyǵyndary sýbsı­dııalanatyn bolady. Degenmen, eń basty mindet – qazirgi barlaryn modernı­zasııalap, jańa óndirister ashý. – Osy jóninde naqtyraq aıtyp ótseńiz? – Otandyq farmasevtıka óner­kásibiniń aldyna qoıylǵan maqsattar men mindetterge qol jetkizý úshin Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde birqatar ınvestısııalyq jobalar júzege asyry­la­tyn bolady. Ázirge rynoktaǵy jabylmaǵan “nıshalarǵa” baǵyttalǵan olardyń sany negizgi 15 jáne qosalqy 3 jobadan turady. Olardyń qatarynda polımer mate­rıal­dardan bir rettik medısınalyq buıymdar shyǵaratyn Alma­tydaǵy zaýyt qurylysy, Almaty oblysyndaǵy ınfýzıondy eritindiler shyǵaratyn zaýyt qurylysy bar. Sol sııaqty Almatyda jumys istep turǵan kózge jáne qulaqqa tamyzatyn tamshylar men spreıler (búrikpe dáriler) shyǵaratyn óndiristi modernızasııalap, onyń ónimdiligin jylyna 15 mıllıon danaǵa deıin jetkizý josparlanyp otyr. Astanadaǵy “Hımfarm” jańa zaýy­tynyń qurylysy da negizgi jobalardyń qataryna kiredi. Ol jylyna 1000 mıllıon dana tabletkalar, kap­­­sýlalar jáne 30 mıllıon dana antı­bıo­tık­ter shyǵarýǵa arnalǵan. Sondaı-aq Shym­kent­tegi “Hımfarm” AQ-ty ulǵaıtý da josparda tur. Munda jylyna 4 mıllıon danaǵa deıin ınfýzıondy ertindiler men 300 mıllıon danaǵa deıin ampýlalar shyǵarylatyn bolady. “Nobel-Almaty” AQ boıynsha burynǵy bar óndiristerdi modernıza­sııalaý jáne jańalaryn salý jónindegi jobalar da óz mańyzdylyǵymen erekshelenedi. “Global Nıý Laıf” JShS Al­maty oblysynda tolyq sıkldi far­ma­sevtıkalyq zaýyt qurylysynyń jobasyn qolǵa alyp otyr. Dál osyndaı jumystar Semeıdegi jáne Pavlodardaǵy medısınalyq preparattar zaýyttarynda da júzege asyrylatyn bolady. “Aqtóberentgen” AQ “Djeneral elek­trık” kompanııasynyń lısenzııasy bo­ıyn­sha jańa tomograftar shyǵarýdy jolǵa qoı­dy. Sonymen qatar tek dárilik quraldar ǵana emes, sonymen birge túrli qaptaýshy ma­terıaldar, bir rettik shprıster, kon­teı­nerler t.s.s. shyǵaratyn jańa zaýyttardy iske qosý da josparda bar. Bul úderiske óńirlik bılik te aralasyp, barlyq oblystardyń ákimdikteri óz jobalaryn óńirlik ındýstrııalandyrý kartalaryna engizdi. Bir sózben aıtqanda, farmasevtıka sa­lasynyń ishki rynogyn kem degende 50 pa­ıyz otandyq ónimmen qamtamasyz etýge pers­pektıva da, barlyq qajetti resýrstar da bar. Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY.