Shymkentińizden shyǵysqa qarata shyqsańyz, Saıram aımaǵyn aralap ótip, Mashattaıyn maısań asýdan asarsyz. Sodan sál bıiktep baryp, Saztóbeni búıirleı ońǵa burylsańyz, Qaraqshy atyraby bastalar. Qaraqshynyń qara jeli qutyrynsa, jazda da jaman-aq. Al qys aılaryndaǵy alapat boranyna tap bolǵandar eshqashan esten ketire almas. Qaraqshy degen ataýdy árkim ártúrli túsindirer. “Ázelgi kezeńderde urylar, qaraqshylar, jol toryǵan jaýyzdar kóp júretindikten, osylaı atalǵan”, – deıtinder az emes. “Jo-o-oq, ol – jaı sóz. Ana-a-aý dóńes tumsyqty kórdińiz be? Poıyz ıreleńdegen? Shoıyn jol salynǵanǵa deıin sol tus Qaraqshy deıtin quzar-tuǵyn. Túrkisib temir joly jetkende túnnel júrgizildi. Keıinnen Qaraqshy quzary túgel talqandaldy”, – deıtinder de barshylyq.
Ekinshi pikirdegilerdiń paıymdaýyna qulaq qoısańyz, Qaraqshy quzary qalqaıyp, jabyqqan jolaýshylar úshin dátke qýat berip turatyn bolǵan. Nebir nópir aǵyndy borandarda da adaspaqtan arashalap, aq tútektiń arasynan qylańyta qaraýytyp kórinedi eken. Bıikte bulańytyp, baǵyt baǵdarlaýǵa bolysqan. Qanshama ret Qaraqshynyń qara jolymen ersili-qarsyly ótip júrip, qaıbir jylǵy aqpannyń aıaǵynda bulǵaqty boranyn bastan keshkenbiz. Onyń qandaılyǵyn siz suramańyz, biz baıandamaı-aq qoıalyq. Átteń, júrek jutqan kınogerler tabylyp, túsirip alsa ǵoı. Deısiń. Gollıvýdyńyz qaıran qalar edi.
Qaraqshy quzary joq qazir. Alaıda, qaraqshy uǵymy, qaraqshy adamdar haqynda alýan-alýan ańyz-áńgimeler aıtylady. Qaraqshy degen sózdiń áýelgide jaǵymdy maǵynada uǵynylǵanyn dáleldegisi keletinder tabylady. Qaraq degenińiz, shynymen-aq shyraqtaıyn, qalqadaıyn túsiniktermen túbirles, tamyrlas. “Kózi qaraqty” degendi de kóp qoldanamyz. Jyly jaǵyńyzda “túrki shaıyr” atanyp júrgen aqyn, zertteýshi Sársenbek Sahabatty tyńdasańyz, qaraqshydaıyn uǵymdy tutas aqtap almaqqa qumbyl. “Jurt janarynyń qarashyǵy – qaraqshysy, eldiń eldigin, ata-babanyń salt-dástúrin saqtaıtyn sardar-saqshysy”, – dep boı bermeıdi.
Túsindirme sózdikterge qarasańyz, qaraqshynyń birneshe maǵynasyn mánisteıdi. Birinshisi – ıt-qusty, ury-qaryny shoshytý úshin qotannyń, baý-baqshanyń basyna qoıylatyn adam poshymdas beıne. Ekinshisi – menshikti jerdiń shekarasyn bildiretin arnaıy belgi. Úshinshisi – báıgege túsken attar jetip toqtaıtyn máre. Tórtinshisi – jol toryp, kerýen tonaýshy. Besinshisi – eldi tonaýshy, qanypezer, jaýyz.
Kórdińiz be, qalaı-qalaı? Ádette qaraqshylar jáne qaraqshylyq jaıyndaǵy áńgimeler jıi-jıi aıtylyp jatady. Sondaı-sondaı áńgimelerdiń, pikirtalastardyń ne basynda, ne aıaǵynda mindetti túrde qaraqshy jáne qaraqshylyq týraly uǵymdarǵa anyqtamalar berilmeı qalmaıdy. “Oı, ol kisi ondaı emes, shyn mánindegi tekti qaraqshy edi ǵoı”, “Qaraqshyda da qaraqshy bar”, “Pálensheńiz baýkespe emes, halyqtyń qamyna qamqorshy bolǵan qaraqshy dá”, “Qoıyńdar-eı, ol qaraqshy qaıda, bul qaraqshy qaıda?” – degendeıin talastarǵa talaıyńyz kýá bolǵan shyǵarsyzdar.
Osy Ońtústigińizde, onyń ishinde Qarataý men Qazyǵurt, Saıramsý men Syr boıy, tipti Tashkentińiz tóńireginde attary ańyzǵa aınalǵan alaqshylar men qaraqshylar ǵumyr keshken. Alaqshylarǵa alańdamaı-aq qoıalyq. Ázirshe. Árıne, qaraqshylaryńyz haqyndaǵy hıkaıalaryńyz da qaıshylyqtarǵa toly. Bireýler olardy ońdyrmaı dattaıdy. Ekinshileri tutas-túgel maqtaıdy. Úshinshileri qaralap alyp, aqtaıdy. Tórtinshileri tuqyrta tura, kóp jaǵynan jaqtaıdy. Tyńdap-tyńdap otyryp, oıǵa batasyz. Qarap-qarap otyryp, qorytyndylar topshylaısyz. Qalaı qarasańyz-daǵy, shyn qaraqshylaryńyz qarabaıyr qymqyrǵyshtar men jymqyrǵyshtar emes. Qaraqshylaryńyzdyń basym bóliginde qaranıettilik pen qarabaılyq, shyq bermes shyǵaıbaılyq bolmaǵan sekildi. Nármárttikten góri jomarttyq jaǵyna jaqyn sııaqty. Bar-barshasynyń qaraqshylyǵy á degende, áýelgide ádiletsizdikke tózbeýshilikten týyndaǵandaı. Qazaq ádebıetiniń klassıgi, qazaq qarasóziniń zeıin-zergeri Táken Álimqulov Yqylas, Táttimbet, Mahambet, Seıtek, Aqan seri syndy sańlaqtar týrasyndaǵy týyndylarynda talanttar tabıǵatyn ózgeshe órnektegen. “Erke bolmystyń táýelsizdigi” atty asyl arna – Táken Álimqulov ashqan aıshyqty jańalyq. Kórkemdik qupııasy arqyly. Meıli mýzykańyz, onyń ishinde án men kúı bolsyn, meıli aqyndyq bolsyn, qaı-qaı salada da shynaıy óner ıesiniń erke bolmysy táýelsiz bolmaıynsha, ol ońdy dúnıe jarata almaq emes. Minekıińiz, jalpylamalaý jaıbaǵystaǵanda, Táken toqyǵan jáne toqytpaqqa tyrysqan tylsymyńyz osy tóńirekten tabylady.
Belgili bir mólsherde qaraqshylaryńyzǵa da Táken Álimqulov negizdegen “erke bolmystyń táýelsizdigi” máselesi kelińkireıtindeı. Qarasańyz, qaraqshylaryńyzǵa da teksizdikke tózbeýshilik tán. Ańǵarsańyz, olar-daǵy adaldyqqa, tabıǵı tazalyqqa, adamnyń ar-ojdanyna jasalatyn jaýyzdyqqa shydaı almaıdy. Shart ketedi. Qııanat pen qorlyqqa, zorlyq-zombylyqqa, basynýshylyqqa, saıyp kelgende, ádiletsizdikke tóze almaıdy. Tózbeıdi. Qarsy shyǵady. Qarsy shabady. Kúres jolynda qaýip-qaterlerge bas tigedi. Bári birdeı bolmasa-daǵy, basym bóligi sondaı.
Qaraman qaraqshy. Parmanqul qaraqshy. Taǵy da Parmanqul qaraqshy. Daýqan qaraqshy... Dep jalǵasyp kete beredi. Olar onsha kóp te emes. Az da deı almaısyz. Solardyń biri ári biregeıi – Súleımen qaraqshy. El aýzynda eń kóp aıtylatyn da osy Súleımen qaraqshy. Aty-jóni, is-áreketteri, erlikteri jurt aýzynda ańyz bop júr. Jergilikti jazýshy Mombek Ábdiákimulynyń “Súleımen qaraqshy” degen kitaby shyqqan. Kólemdi. Otyz baspa tabaqtaı. 2008 jyly. Shymkent shaharyndaǵy “Ǵasyr-Sh” baspasynan. Hıkaıat delinedi. Alǵysózin aıtýly aqyn Ábilda Aımaq jazǵan. Osy alǵysózdiń ózi biraz nárseni baıqatatyndaı. Kirispesin Ábilda myrzańyz “Súleımen – qaraqshy ma, álde elge qaraýshy ma?” dep atapty. Sóıtip, oqyrmanǵa birtalaı mańyzdy maǵlumattar beredi. Aqyn Aımaqtyń aıtýynsha, Súleımen 1898 jyly Shymkent oıazdyǵyna qarasty Joǵarǵy Badam bolystyǵynda dúnıege kelip, 1967 jyly baqıǵa attanǵan. Balǵyn shaǵynan-aq bala balýan atanǵan. Alǵashqy múshelinen asa bere jıyrmadaǵy jigitterińiz jasqanatynǵa aınalǵan. Jıyrma úsh jasynda orys shirkeýindegi poptyń tarapynan jasalǵan qııanatqa shydamaı, ony óltirip qoıǵan. Abaısyzda. “Orystar “bandıt” degen at berse, qazaqtar batyr sanaǵan. Batyr sanaı otyryp, qaraqshy dep nyspylaǵan. Eren kúshtiń ıesi Súleımen óz ǵumyrynda qazaq namysyn qorǵaý jolynda zorlyqshylarmen aıanbaı kúreske túsken. Bireýdiń aıdaýyna júrip, aıtaǵyna kónýge arlanǵan. Sol sebepti de, Keńes ókimeti ornaǵan kezde qyzyldardyń tártibine baǵynbaı, О́zbekstan men Tájikstannyń taýlaryna ketip qalady. Biraq taýda da oǵan jaýlar tabylady”, – deıdi Ábilda Aımaq.
“Súleımen qaraqshy” atty qalyń kitapty dúnıege keltirgen Mombek Ábdiákimuly Qazyǵurt taýynyń baýraıyndaǵy ataqty Atbulaq aýylynda, 1959 jyly týǵan. Belgili shejireshi. Talaı-talaı shejirelik shyǵarmalar men jınaqtar qurastyrǵan. Sondaı-aq, “Zobalań”, “Aqpan batyr”, “Qaraman qaraqshy”, “Qazaqstandyq “narkobaronnyń” aqyry”, “Razborshıktiń jan syry” sııaqty birqatar kitaptary jaryq kórgen. “Estemes bı” degen tarıhı romanyna alashtyń aqtańger sýretkeri Muhtar Maǵaýın alǵysóz jazǵan. Osy kitaby úshin Mombek myrza 2007 jyldyń qorytyndysy boıynsha “Oblystyń eń úzdik jazýshysy” ataǵyn alǵan.
Aıtyp otyrsa, osy Mombegińizdiń ózi de ómirdiń nebir ótkelekterinen ótip, taǵdyrdyń teperishterin tartqan. Qıly-qıly qıyndyqtar kórgen. Tártiptiń tezine kóngisi kelińkiremeı, kóp bulqynǵan. Aqyrynda jazý jolyna túsken. Súleımen qaraqshynyń tarıhyn tanymaqqa jıyrmashaqty jylyn arnaǵan. Taý asyp, tas basqan. Aýyldan aýyl, qaladan qala qoımaǵan. Qazaqstan, О́zbekstan, Tájikstan, taǵysyn-taǵy elderdi erinbeı aralaǵan. Tashkent tóńiregin, Qoqan aınalasyn, ózimizdiń О́gem men Saıram jyqpyldaryn, anaý Alaı men Hojend taýlaryn jalyqpaı sharlaǵan.
Biz-daǵy Mombek Ábdiákimulynyń kitabyn qaıtalap oqydyq. О́zimen suhbat qurdyq. Qazyǵurt baýyryndaǵy aýyldardyń adamdarymen tildestik. Kıelitastyń qyrlaryna, taý-tastaryna, bulaqtaryna qarap, Súleımenińizdiń syryna qanyqqandaı kúı keshtik. Sonymen, Súleımen qaraqshy kim? Ol qalaısha qaraqshylyq jolǵa tústi? Qandaı qaraqshy edi? Súleımen esimine el súıispenshiligi nelikten basymyraq? Osynaý saýaldarǵa az-kem ǵana jaýaptar keltirsek deımiz.
Tóle bıdiń bes áıelinen on eki ul, segiz qyz týǵanyn, sol on eki uldyń segizinen urpaq qalyp, eń kenjeleri Qojamjardyń birinshi áıelinen Derbisáli, Muratáli, Súgiráli, Daýylbaı atty perzentter órgenin bilgir shejireshi Ábdiákimuly Mombek joǵaryda atalǵan kitabynda taldap taratqan. Daýylbaıdan Oljabaı, Quljabaı, Kenjebaı atty uldar dúnıege kelgen. Quljabaıdyń úshinshi urpaǵy Mámennen Súleımen týǵan.
Súleımenniń sheshesi Jumakúldiń jerik bolǵany da bólekshe. Tórt aıýdyń júregine de qanbaı qoıypty. Jerigi. Aqyrynda Qyryqqyzdyń ústindegi qyrǵyz asýynan, qysqy uıqydan jańa oıanǵan ojar-odyrlaý erkek aıýdyń ereksheleý júregin jetkizedi. Jaryna. Mámen batyryńyz. Jumakúldiń jerigi sonda ǵana birden basylady-aı. Átteń-aı, átteń. Basqasha týǵan bu bala on jasqa jetpeı shesheden, onnan asar-aspasta ákeden aıyrylady. “Jetim qozy tasbaýyr, otyǵar da jetiler” degendi malsaq qazaq mánistegen ǵoı. Tuldyr jetimińizdiń taǵdyry belgili. Ne-e-e kejegesi keıin ketken kejir, jasyq, ynjyq bop qalady. Ne-e-e namysyn taptatpas, ójet-ójeń jolǵa túsedi.
Súleımenniń túp naǵashysy Kóbek qaraqshy-tuǵyn. Tıtteıinen-aq túri bólek, denesi erek, susty bop ósken Súleımendeı jıensharynyń bolmys-bitimine kóp tańdanatyn Kóbek. Jetimdiktiń taqsyretin tartyp, aýyldyń aınalasynan shyǵa almaı qalǵan jıensharynyń jarly-jaqybaılar qataryna qosylǵanyna kúrsinetin Kóbek. “Balýan bala” ataǵyna ıe bola bastaǵannan-aq nazarynan tys qaldyrǵysy kelmegen Kóbek. Jıensharyn janyna jıirek ertetin. Biraq, ózi sekildi barymtashy bolǵanyn tilemeıtin. Baýkespelikke baýlyǵysy kelmeıtin. Qaraqshylyqqa qarata ıkemdelgenin qalamaıtyn. Alaıda, naǵashyly-jıendiler tańdaı qoıarlyqtaı jóndemdi jol da joq-tuǵyn. Qalaı qarasań-daǵy, qorlyq pen zorlyq. Qarashekpendilerdiń qorlyǵy. Solarǵa jaǵympazdana jylpostanyp, jalamyrlyq tanytatyndardyń zorlyǵy. Kúnshildik pen ishtarlyqtyń zardaby. Eń aqyry Súleımenińizdeı sormańdaıdy da kúndeıdi. Jetim qala tura nege bárimizden boıy bıik? Qalaısha elden erek dáý bop jetildi, jetimek? Áke joq, sheshe joq, sonda da nege ǵana súmireıip, jáýteńdep júrmeıdi? Nelikten basyn ımeıdi bu shirkin? Kim bosa sonyń esiginde, ne bosa sony istep nege qorlyq kórmeıdi? Qalaısha sondaıǵa kónbeıdi? Dep kúndeıdi. Sýyq ta, susty syqpytynan, taý qoparardaı turpatynan qorqa tura ishteri kúıedi. Et jaqyn týystarynyń da. Asaý taılaryn, jabaıylanyp ketken jylqylaryn jýasytyp, úıretip berse de. Jaqtyrmaıtyndar basym.
Eldiń eldiginen keneý ketken kezeń eken de. Bolystar Súleımendeı qara kúshtiń ıesin ıliktirip, óz múddelerine jumsamaq nıette. Atqosshy etip, aıtqanyna kóndirip, aıdaǵanyna júrgizgisi keletinder kóp. Aqyrynda aqyly aıran, oıy oıran bolǵan on alty jasar jigit túp naǵashysy Kóbek qaraqshyǵa ilespekke májbúrlenedi. “Jylqyny aınala-tóńirekten emes, alystan aıdap ákeledi eken. Tıisti úlesti alyp, tynysh júrermin. Qatty-qaıyrym qııanatqa, qatygez qylmysqa barmaspyn”, – degendeı túıin túıedi. Onyń osyndaı-osyndaı oılaryna, kóńilin kúptilegen kúdikterine Kóbek te: “Jylqy kúzetetinderdi óltirýden Qudaı saqtasyn. Jymyn bildirmeı bassalyp, qolǵa túsire alsaq, baılap-matap ketemiz. Júdá kónbese, tobyqtan qaǵyp, attan ushyratyn kezderimiz de bolady...” – deıdi.
Sonymen, Súleımen Mámenuly túp naǵashysy Kóbekteıin qaraqshyǵa biraz-biraz ilesedi. Biraz-biraz barymta-qarymtalarǵa, jylqy úıirlerin úıirmelep aıdap ákelmekke qatysady. Ataqty Dosaly bıdiń uıǵarýymen balýandyqqa baýlynyp, orystarmen beldesedi. Jeńisterge jetedi. Ataq-dańqy keń jaıyla bastaıdy. Jasy jıyrmaǵa jeter-jetpestiń ózinde “Súleımen dáý”, “Súleımen balýan” degen aty Qazyǵurt-Qarataý, Saıram-О́gem, Bılikól-Jýaly jaqtaryna tarap úlgeredi. Sóıtip júrgende, jylan jylynyń juty jurtyn asharshylyqqa uryndyrady. 1917 jylǵy qazan tóńkerisiniń qarsańy ǵoı, baıaǵy. Dosaly bı barsha barymtashylaryna basqashalaý buıymtaıyn bildiredi. Bıdiń sózin Mombek Ábdiákimuly bylaısha keltiredi:
– Al, Kóbek! Buryn “toıyp sekirsek, endi tońyp sekirer” kún týdy. Myna juttan ashyqqandardy aman alyp qalamyz dep, qambada astyq, qorada mal taýsyldy. Urynyń keıde bir elge zııany bolǵanymen, bir elge paıdasy tıedi. Myna taýdyń ar jaǵyndaǵy qyrǵyzdyń nápaqasyn Qudaı aspannan da, jerden de taryqtyrmaı, aýyzdaryn aqqa bóktirip otyr. Endi sol jaqqa attanyp, Kúreńti men Bozǵyl shatqal tóńiregindegi baı-manaptarynyń jylqylarynan birazyn beri qýyp qaıtyńdar. Qansha jylqy aıdap ákelseńder de, olardyń bárin myna ashtan silesi qatyp otyrǵan jurtqa taratyp beremiz. Yryzdyǵymyz elmen birge bolsyn. Attanyńdar! Qudaı joldaryńdy ońdasyn!
Tekti Dosaly bıdiń osynaý amalsyz amanaty Súleımenniń búkil qaraqshylyq ómir jolyna arqaý-arna bop tartylǵan-tuǵyn. Keıingi asharshylyqtardyń tusynda da Súleımen ylǵı da yńyranǵan eline, yńyrshaǵy aınalǵan jurtyna jankeshtilikpen janashyrlyq jasap, janushyra kómektesken. Bul, árıne, bertinirekte. Al on jetinshi jylǵy jut kezinde de, odan sál keıinirekte de Súleımen birjolata qaraqshylyq jolǵa tústim dep eseptemegen edi. Ylǵı da ekiudaılaý, ári-sárileý kúı keshýmen bolǵan. Jıi-jıi oı-tolǵanysqa beriler edi. Zaman ózgermekke ketken. Zamanyna qaraı adamy da qubylmaqqa kóshken.
Birde Dosaly bı Súleımendi salmaqty, salıqaly sózge tartyp, ájeptáýir áńgime-dúken qurǵan. Jańa ókimettiń jaı-japsaryn jaıbaǵystap, túsinigin keńeıte túsken. Baıaǵy Ordabektiń Noǵaıy Tashkentten oqý oqyp, osynda oralypty. Sol Noǵaı Súleımen dáýdi umytpapty. “Jolyqsyn. Qalasa, qanatymnyń astyna alaıyn” depti. О́zi aýdan basyndaǵy “milısanyń náshándigi” kórinedi.
Minekıińiz, Súleımen dáýińiz Dosaly bıdiń ýájine kónip, Noǵaıǵa barmaqqa bekingen. “Bir yńǵaılylaý qyzmetke turǵyzsa, ury-qarylyqty sap tyıyp, jylqy baqqannan qutylyp, tam salsam, qatyn alsam, bala-shaǵa ósirsem, shirkin-aı. Sardar Noǵaıdyń sarbazy bop ketsem, nesi bar, ádildiktiń jolynda aıanbas edim ǵoı”, – dep armandaǵanyn keıinnen syr etip talaı sherter-aý.
Átteń-aı, átteń! Armanyna jete almady. Alyp deneli arda jigittiń jolyn qyrsyq kes-kestedi. Qarashekpendilerdiń urpaqtary qaskóılik jasady. Orystar mekeniniń mańaıyna jaqyndaǵannan-aq Qarager oqyranyp, oǵash tapyraqtaǵan. Elemegen. Iesi. Elegenmen, aınalyp óter jol joq-ty. Aralarynda mastary bar, saýlary bar, olar jón-josyqsyz kılikti. Tutqıyldan tıisti. Mazaqtap, aýyzdaryna kelgenderin aıtty. Qorlamaq boldy. Pıǵyldary teris. Tústeri sýyq. Atyńdy beresiń deıdi. Tastap ketesiń deıdi. О́ziń ıtteı bop, jaıaý-jalpylyqqa kónesiń deıdi. Kónseń áne, kónbeseń, kóresiń deıdi. Shylaýyna jarmasty. Attan aýdarmaqqa árekettendi. Túk shyǵara almady. Dáý qazaq boı bermeıdi. Birazyna qamshy tıdi. Birqataryn Qaragerdiń omyraýy qaǵyp qulatty. Kenet alyp qazaq qamshysyn túsirip aldy. Qarsy jaq qutyryndy. Qaragerdi ıemdenbeı tynar emes. Tas atqylap, kesek laqtyryp, qorshalap kele jatqan.
El-jurtqa keńinen taralyp ketken, ekiniń biri táptishtep áńgimeleıtin osynaý oqıǵa joǵaryda atalǵan “Súleımen qaraqshy” atty kitapta da jan-jaqty sýretteledi. Kenet shirkeýden pop shyǵady. Tobyǵyna deıin uzyn shapanynyń etegi japqan. Moınyna krest taqqan. Kúrkireı daýystaıdy. Qasqa pop. Jaǵdaıdy túsingen soń ol-daǵy Súleımenge súzile qarap, zorlyqshy orystardyń sózin sóıleıdi. Mysqyldaı kúledi. “Atyńdy beresiń, jaıaý ketesiń”, – deıdi. Ańqaý, adal, ańǵal qazekeń, jıyrmadan jańa asqan jigitińiz qaıran qalady. “Mundaıda qazaqtyń moldasy qazylyǵyn bildirip, jónin kórsetip, tentegin tyıyp tastar edi”, – degen mazmunda maǵlumdama jasaıdy. Pop odan saıyn keketedi. Aıqas qaıta qyzady. Orystar qaıta jabylady. Ashý-yzasy qozsa, qara kúshi tas qoparardaı tasqyndaıtyn Súleımen toqal tamnyń boǵatyndaǵy jýan aǵashty quryq qurly kórmesten sýyryp, soǵady-aı kelip. Sodyrlardy. Shataqty baspaqtyń ornyna shaqshııa yrjıyp, solardyń arasynda júrgen poptyń qaq basynan qatty soqqy tıedi. Til tartpaı ketken poptaryn kórgen orystar alǵash ańtarylyp, artynsha azan-qazan ý-shýyn burynǵydan beter údetedi. Erkekteri ókirip, qatyndary zarlap jylaı bastaıdy. Ár jerden myltyq daýysy estiledi. Qarager men qara kúshtiń arqasynda qutylǵan Súleımenińiz de, árıne, máz emes-ti. Adam óltiremin dep oılady deısiz be?!
Poptyń qazasy qazaqtyń qaıtpas-qaısar jigitine jeńil tımegen. Búkil taǵdyryn túgeldeı basqa baǵytqa burǵan. Qamqorlyq jasamaqqa shaqyryp, kútip júrgen “milısá náshándigi” Noǵaı endi muny qoldaı qoımas. Qoldaǵysy kelgenmen, qoldatpas. Keri oralsa, Ordabek bolys ta jaqtyrmas. Bolysqysy kelgenmen, bolystyrmas. Dosaly bıdiń qoly da qysqarar. Jańa ókimettiń qaı jaqqa, kimderge búırek burary belgili. “О́zderi tıisip, qorlaǵan soń qarsylyq bildirdim, abaısyzda ólip tyndy”, – degenine kim ılanyp, kim sener?
Qazyǵurttyń Badam jaq bıiginde, buldyraǵan álemge qarap turyp, keýdesin kúrsin kernegen Súleımenińiz súlesoqtanyp, uzaq oılanǵan. Azapqa qatty býylǵan. Aınala-tóńireginen tıek tappaı sýynǵan. Tııanaqsyz taǵdyrynan túńilgen. Aqyrynda qatqyl qorytyndy túıgen. Qatygez baılamǵa toqtaǵan. Tún qatyp júrip, qasqyrlardyń qamaýynan ázer qutylyp, tamyrlary Topysh pen Qasqabaılarǵa qarata jol tartqan. Olar baýkespe barymtashylar-tuǵyn. Kóbektiń kezinde tanysyp-tabysqan. Uǵysyp-juǵysqan. Ýaqytsha ǵana shyǵar dep oılaýshy edi. Taǵy da taǵdyr aıdaǵanyn qarasańyzshy. Qaraqshylyqqa qarata. Qasqabaı qýandy. Topysh shattandy. Dáý balanyń qaıta izdep tapqanyna. Súleımenniń syryn yqylaspen tyńdasty. Alyp adamnyń óz ortalarynda otyrǵanyna mereıleri tasydy. Bylaıǵylarǵa sus pen ses sekildi. Súleımenniń suraýymen Topysh saparǵa attandy. Poptyń ólimine baılanysty daý-damaıdyń qalaı qyzyp, qandaı baǵyttarǵa burylǵanyn bilmek maqsat qoı. Onshaqty kúnnen soń oralady. Topysh. Talaı áńgime estipti. Kóp jáıtterge qanyǵypty. Kóp adamǵa jolyǵypty. Orystar Ordabek bolysqa barypty. Daý salypty. “Milısá náshándigi” Noǵaıǵa da tynyshtyq bermeı júripti. “Súleımendi taýyp berińder” dep. Mılısııalar izdegen bopty. Bolystar men bıler jaǵy: “Kózge túsken mezette baılap-matap beremizdi” aıtyp qutylypty. Daý bir basylyp, bir órship turypty. “Súleımen qaraqshy” degen laqap órtteı laýlap ketipti. Jurt aýzynda. Janashyrlary: “Ázirshe izin bildirmeı, dymyn shyǵarmaı, sol jaqta júre bergeı”, – desipti.
О́ziniń qaraqshylyq jolǵa birjolata túskenin túsinip-túısine tura, alysta qalyp qoıǵan týǵan jerinde, ósken tórinde “Súleımen qaraqshy” atanyp úlgergenine ólerdeı ókinip, qatty qapalanǵan batyr balýanyńyz jer baýyrlap jatyp alǵan kórinedi. Qasqabaı men Topysh qosa jabylyp jubatypty: “Ýa, Súleımen balýan! Ondaı ataq ekiniń birine buıyra bermeıdi. Kez kelgenge qona qoımaıdy. Osy bizdiń ólkemizdiń ózinde arǵy-bergi zamandarda Turap pen Seńgir ǵana qaraqshy ataǵyna jetken”, – desip, ázer basady. Ázirshe eline orala almasyn sezgen Súleımen Elsapa deıtin erdi izdep shyǵady. Kóbekpen birge júrgende erekshe unaǵan Elsapa edi. Ol, biraq, basmashylarmen birge eken. Desedi.
Taýdan-taýǵa, shatqaldan-shatqalǵa aýysyp, alǵan betinen qaıtpaǵan. Basmashylardyń neshe túrin kórgen. О́zbegin de, tájigin de. Qyrǵyzyn da. Sart-saýanyn da. Elsapany tappaǵan. Tutqynǵa da túsken. Zyndanǵa da jabylǵan. Úńgirlerdi de mekendegen. Qamaýlardy buzyp shyqqan. Qamaldardy jaryp shyqqan. Satqyndyqty da kórgen. Opasyzdardan da kúıgen. Adal serikter, tekti qaraqshylar da tapqan. Sengish Súleımenińiz qatelikter de jibergen. Talaı-talaılardyń qanyn da tókken. Naqaqtan-naqaq emes, alaıda. Basynǵandardy, qara buqaraǵa tizesin batyrǵandardy, satqyndar men opasyzdardy aıamaǵan.
Jyldar jyljyp, eline oralǵan. Ordabek bolystyń bolysýymen Baldyqyz atty qyzǵa úılengen. Qulajandaı perzent kórgen. Báribir, qýanbaǵan. Qýana almaıtyn bolǵan. Otyzdan asqan shaǵynda tozǵyndap ketken týǵan jerinde, ósken elinde eshqandaı qýanysh joq sekildi-tuǵyn. Dosaly bı qaıtys bolyp ketken. Jappaı ujymdastyrýyńyzdy jaqtyrmaǵan. Qultan sııaqty sholaq belsendilerdiń zamany týǵan. Ujymdastyrý naýqany qyzǵan. Biraq malda da, janda da bereke joq. Tektiler túgel tárkilenip, aıdaýǵa túsken. Súleımen, árıne, qaraqshylyǵyn qoıa almaıdy. Kúnkóris kerek-dúr. Bárinen Qultandaıyn sháltireń-sholaq belsendilerdiń yzasyna shydaý qıyn. Shydamaıdy. Súleımen. At baýyryna alady. Taqymyna basady. Aýzy-murnyn qan etedi. Qultannyń. Qultan sııaqtylardyń. Qamalady. Súleımenińiz. Shoshqabulaqtyń túrmesine. Tergeledi. Sottalady. On jylǵa. Buryndy-sońdy qylmystary “eskerilip”. Shoshqabulaqtan Shymkent shaharyna qaraı áketip bara jatqanda, jol-jónekeı jaqtastary shabýyl jasap, qutqarady. Qutylyp ketedi.
Qaıtadan taýlar. Qaıtadan shatqaldar. Qaraqshynyń jan-dúnıesi azattyqty ańsaıdy. Erkindikti jaratady. Táýelsizdikke umtylady. Qamaý-qapasta otyra almas. Bireýlerge baǵynyshty bolmaqqa kónbes. Basynýdy kótermes. “Bálshebekke baǵynbaspyn” degen qarsylyq qars urady. Qaraqshynyń kókireginde. Dúleıligi basymyraq dilinde. Azattyqty ańsap, azapty jolǵa qaıtadan belin býdy. Ol osyndaıda ǵana qýanatyn. Qýnaıtyn. Erke, erkin bolmysy buǵaýdan bosaǵanda. Qyspaqtan qutylǵanda. Qashyp shyqtym, pysyp baram dep áste oılamas. Bostandyqqa umtylǵanyna shadymandanar. Sol joly ol Tashkentti tóńirektep, Tórekeldi men Aıazbek syndy senimdi serikterimen saǵynysa tabysqan. Sonsoń Qoqanǵa qaraı tartqan. Qoqanyńyzda qazaqtar az emes-ti. Biraq kórgen kúnderi kún emes-ti. Qoqandaǵy qoqańdaǵan kúshtilerdiń, ury-qarylardyń pápigin basýǵa qulshynǵan. Súleımen qaraqshy jáne onyń serikteri. Biraq Islamqul qurbashy kópke deıin aldyrmaǵan. Búkil milısáni ýysyna kirgizip, ámirin júrgizedi eken. Alaıaqtyǵy men aılakerligi Súleımenniń yzasyn órshitken. Aqyrynda Aıazbek, Ajan, Tórekeldideıin batyrlarmen birge Islamqulǵa da ajal qushtyrǵan. Eki jyl boıy Súleımen qaraqshyńyz Qoqandy hám titiretip turǵan. Mombek Ábdiákimuly ábden zerttegen ǵoı. Endi bári bitken-aq bolar, zorlyqshylar taýsylǵan shyǵar, elime jaqyndaıyn, jónimdi tabaıyn dep oılaıdy ǵoı, Súleımen. Sóıtse, solaı oılaǵany sol-aq eken, qara halyqqa jaýdaı tıgen jáne bir qanisher jaýyz paıda bola ketetin kórinedi. Sondaıdyń sońyna túsip kep-kep beredi Súleımenińiz. Taǵy da taýys-támam etkendeı sezinip, alystaǵy aýylyn saǵynyp, qaıtpaqqa jınalyp jatsa, qaǵynǵan qanypezer bireýler ózine jaýlyq oılap, Qoqannan masqaralap qýmaqshy degendeıin sóz gýlep qoıa beredi. Súkeń súıeksińdi ádetine basyp, qaıtadan qalyp qoıady. Álgindeıin sýmańdaǵan sózdiń inine sý quımaı, jańaǵydaıyn jaýyzdardyń qoldaryn qaıyryp baılamaı tynbaıdy.
Sóıtip júrgende, qazaq ashyǵyp, qyryla bastapty degen qaraly habar jetken. Súleımenniń jany shyrqyraǵan. Ańdyǵan qas-dushpandaryna qaraılaýǵa murshasy jetpeı, Tashkentke tartady. Sóıtse, qaıran qazaǵy qor bolǵan. Toz-tozy shyqqan. Tashkentińizdiń kóshelerindegi isip-kepken qazaqtardy kórip shoshyndy. Shahardyń aınala-tóńiregindegi qystaqtar men aýyldarda da sorlap júrgen sorly qazaqtar. Qaraqshylar asharshylyqqa qarsy atoı saldy. Bir qazaq bolsa-daǵy, ásirese, balalardy aman alyp qalmaq jolda jantalasty. Súleımen qaraqshyńyzdy tek sol asharshylyq alapatyna qarsy áreketteri úshin ǵana aqtap alýǵa ábden bolatyn sııaqty.
Asharshylyqtyń alash balasyn jabyqtyryp, qazaq ultynyń rýhyn jasytyp, jadynan jańyldyryp ketkenin aıtyp ta, jazyp ta júrmiz. Jer betindegi nebir ulttardyń bastarynan nebir-nebir náýbetter ótpedi deısiz? Bireýlerin qan-qasap soǵystar, ekinshilerin enapat topan sýly tasqyndar men joıqyn-joıqyn jer silkinisteri, úshinshilerin joqshylyq jýsata jaıpaǵan. Sondaı-sondaı sumdyqtardan tolyqtaı nemese jartylaı joıylyp ketken jurttar bar. Halyqtyq qadir-qasıetterin, ulttyq ózgeshelikterin muqym-múlde munarlandyryp, tutas-túgel tumandandyryp alǵandar az emes. Qazaǵyńyz shekken qasiretterdiń kópshiligi, onyń ishinde, ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldaryndaǵy asharshylyq ta negizinen qoldan, qasaqana uıymdastyrylǵany belgili.
Súleımendeı halyqshyldar asharshylyqtyń sebepterin suńǵylalyqpen sezdi. Jan-jaqty, tereń túsinip, taldaı almasa-daǵy, qaıran eldiń rýhyn jasytyp, halyqtyń sanyn azaıtyp, qasaqana qyryp-joıyp jatqan saıasattyń saıqaldyǵynan túńile tiksindi. Tashkentte de, onyń tóńireginde de qoldan kelgendi de, tipti kelmegen áreketterdi de istedi.
Týǵan aımaǵyna da jan ushyryp jetti. Janyndaǵy joldastarymen, senimdi serikterimen birge. Qazyǵurt pen Qarataýdyń baýraılarynan da, Alataýdyń bókterlerinen de ıesiz, qańyraǵan aýyldardy kórdi. Kómýsiz qalǵan, isip-kepken adamdardy kórdi. Esterinen tanǵan, jadylarynan jańylǵan kempir-shaldardy kórdi. Qaraqshyńyzdyń jan-júregi qan jylady. “Jarylqaımyn degen jańa ókimet qaıda-a-a? Qara buqarany ushpaqqa shyǵaramyn degen ýádesi qane-e-?!” – dep kúrkiredi. Kúńirendi. Eli tozǵan. Halqy azǵan. Ilip alar izgilerdi, bas kóterer bedeldilerdi túgeldeı qaralaǵan. Qamaǵan. Itjekkenge aıdap jatypty. Tek teksiz Táńkiler men qashanǵy Qultandar qalqozdardyń qaımaǵyn qalqyp, asharshylyqtyń ózinen alaıaqtyqpen, aıarlyqpen paıda taýyp júripti. Qarapaıym, qalyń buqara qaıǵydan qaıysyp, qan jutyp, qyrylyp jatqanda Qultandardyń qutyryp, Táńkilerdiń taırańdap ketetini nelikten eken? Qaraqshylyǵynda qara daqtar-daǵy joq emes, alaıda, adaldyǵy men ańǵaldyǵy bólekshe, erkindik ańsaýy erekshe Súleımenderińiz ne istesin endi? Árıne, “árteldiki” dep ár jerge permeletip, perdeletip qoıǵan maldy ashyqqan aýyldarǵa tapa-tal túste tarata bastaıdy. Sholaq belsendilerdiń semiz-semiz jylqylaryn jyǵyp salyp, porshalap, barshaǵa úlestiredi. Ana jerde de, myna jerde de, qalqozdyń qoıy, sıyry men jylqysy qaraqshylardyń arqasynda qaıtadan jekelerdiń jeteginde kete bastaıdy. Tekirek qaqqan Táńkilerdi, kókirek qaqqan Qultandardy sabasyna túsiredi. Bireýin jalpy jurtqa jarııa jerde baılap qoıǵanda, qalyń halyq álginiń betine túkiredi.
Az kún bolsa-daǵy ashyqqan aýyldardyń reńi kirgendeı edi. Balalar nanǵa toıynǵandaı-tuǵyn. Biraq bul áreket uzaqqa barmady. Kezekti bir permege shabýyl jasap jatqanda, qaıran Qaragerge de, Tórekeldiniń tulparyna da oq tıedi. Súleımen de, serikteri de jaralanyp, qolǵa túsedi.
Taǵy da tergeý. Osynshama alyp adamdy, susy basym Súleımendi suraqqa almaq ta ońaı emes. OGPÝ surqııalarynyń ózi seskenip otyrar. Kóp tergemedi. Uzaq suramady. Bári onsyz da belgili ǵoı. Kórinip tur ǵoı. “Ashyqqan adamdarǵa, qyrylyp jatqan halyqqa qol ushyn sozdyq” degen jaýaptaryn kim tyńdar?! Súleımenge de, janyndaǵy úsh batyryna da jıyrma bes jyldan úkim kesilgen.
Aýdandaǵy qamaqtan Shymkent túrmesine jetkizdi. Bul joly jol-jónekeı eshkim qutqara almady. Sodan Sibirge áketti. Poıyzben. Shalonda da zorlyq-zombylyq. Kúshtiniń álsizdi qorlaýy. Súleımen qaraqshy shydaı ma? Shydamaıdy, álbette. Atamandyqqa umtylǵan jıren shashtylardy joıqyn kúshimen jaıpap salady. Jol-jónekeı jáne birtalaı baskeserlerdi buǵan qarsy ádeıi aıdap salady. Bireýler. Olarǵa da des bermes. Osman degen ojardy jeńedi. Ázer degende. Qara Ivannyń qara dúleıligin shegindiredi. Túrmeniń tylsym zańyna qanyǵyp, tuńǵıyqtarynan syr tartady. Sibirdiń túrmelerinde otyrǵan talaı-talaı tekti qazaqtardy kóredi. Tipti óziniń baýyrlary qatarynda sanalatyn bilgir Bekmyrza men sózi salmaqty, kózi qaraqty Qapparlarǵa deıin sonda eken ǵoı.
Súleımenińiz Sibirińizden de qutylady. Tashkentińizden tabylady. Bul Sibirde qamalyp jatqan jyldary tas qalanyń jyqpyldy jaqtaryna jaryq túsirińkiregen, japa shekkenderge qorǵan bolyńqyraǵan ataqty qaraqshylar Parmanqul men Qaraman-tuǵyn. Kelip surastyrsa, ekeýi de qamalyp qapty. Jóıitter deıtin joıqyndardyń qozyp turǵan kezi eken. Qazaqtyń qyzdary men baldyrǵan balǵyndaryn qorlap, qandaryn ishetin kórinedi. Kóp uzamaı-aq Súleımenniń kózi buǵan aıqyn-anyq jetedi. Qany basyna shapshyp, shydaı almaı, ashyq aıqasqa kirisip ketedi. Sonaý Qoqandaǵy qoqańdaǵandarmen shaıqasyp júrgen shaǵynda-aq jóıitterdiń jaýyzdyǵynan habardar-tuǵyn. Olardyń kósemi Bekaba jaýyz jansyzdary arqyly ózine degen óshpendiligin de bildirgen. Qastandyǵy júzege aspaı qalǵan.
Meıirimdi mılısııa bastyqtarynyń biri Mamajandaı úlken júrekti, ultjandy azamattar bolyspasa, shynaıy janashyrlyq tanytpasa, árıne, qanshama qaharly qaraqshy, qara kúshtiń ıesi, kózsiz batyr bolǵanymen, Súleımenderge, Parmanquldarǵa, Qaramandarǵa qıyn soǵar edi. Mamajan Berdibekuly – 1937 jyly atylǵan abzaldardyń biri. Sol Mamajandarǵa arqa súıegen Súleımender, Parmanquldar, Qaramandar Tashkentińizde, Qoqanyńyzda qaıtadan qanattanady. Birese tas qalada, birese has shaharda qaıtadan saltanat qurady. О́zderiniń, qaraqan bastarynyń qamy úshin emes, ádildiktiń, adaldyqtyń, adamdyqtyń az da bolsa teńdik alǵan saltanatyn meńzep otyryppyz. Jóıitterdiń basynda qutyrynyp, qutyrtyp otyrǵan, qanshama qazaq qyzdarynyń qanyn sorǵan belgili Bekabaǵa da ajal qushtyrady. “Bul – myńdaǵan istiń bireýi ǵana. Súleımenniń aıtylmaı, jazylmaı jatqan úlken erligi bar. 1929 jyly Bostandyq aımaǵynda da Sozaqtaǵydaı kóterilis burq etken. Sol kóteriliste Súleımen sardarlardyń biri bolǵan. Qaraman qaraqshy da”, – deıdi Mombek Ábdiákimuly.
Búkil ómiri, ásirese, qyryqtyń qyrqasyna deıingi jyldary qaraqshylyqpen, qanqasap qyrqyspen, kúrespen ótken Súleımen Mámenulynyń taǵdyry kúrdeli. Qıyn. Qyzyq deýge aýzyńyz barmas. Súleımenniń ózi, saıyp kelgende, qaraqshy degen sózdi kóp estigisi kelmegen desedi. Qabaǵyn qars jaýyp, jaqtyrmaıtyn minez tanytqan. Kóptegen jyldar boıy qalqoz basqarǵan, kózi qaraqty, kókiregi oıaý Dúısenbek Úmbetáliuly deıtin kisige kóbirek kelgishtep, syr bólisetin bolǵan. О́ler shaǵynda da syrlasypty. О́tken ómirine ókinipti. О́kine otyryp, basqasha ǵumyr keshe almasyn moıyndapty.
Jurttyń aýzynda ańyzdar az emes. Súleımenniń erlikteri týraly. Jeńbegen adamy qalmaǵany haqynda. Kúsh atasy Qajymuqanmen ábden qartaıǵanda ushyrasyp, ustasqan desedi. Qajymuqannyń ózi Súleımenniń tym kesh kezdeskenine qatty qapalanyp, barmaǵyn shaınaǵan desedi. Baýyrjan Momyshulyndaı batyryńyz-daǵy sóıtken eken. “Asharshylyqta da, odan buryn da, keıin de Súleımen qaraqshy Tashkentte tańerteń qos qorjynbas toly qarjyny alyp shyǵyp, qarakeýim ymyrtqa deıin taryqqandarǵa taratýshy edi”, – degendeıin ańyzdar kóp.
“Erke bolmystyń táýelsizdigin”, azattyqty ańsaǵan, sol jolda alapat azaptar men tozaqtardy bastan keshken, adasqan, qatelesken, qan tókken, alaıda, adaldyq pen ádildik úshin kúrestiń kúre jolyn únemi qaıta taýyp otyrǵan ardalardyń arasynan Súleımen qaraqshynyń tulǵasy taý turpattanyp kórinedi.
Marhabat BAIǴUT.
----------------------------------
Sýretterde: Súleımen qaraqshynyń qartaıǵan kezi. Kóp mekendegen, kóp jortqan, jaqsy kórgen jeri – Qyryqqyz.