Túlik tóresin qasaptan qutqarǵan

О́mir atty osy bir syndarly sapardyń soqtyq­paly soqpaqtarynan súrinbeı ótip, ózi úshin emes ózgeniń múddesi úshin ǵumyr keship, árqashan tynymsyz tirlik pen myzǵymas birlikti tý etip, adal eńbegimen eliniń ıgiligin eselegen erlerden elimiz qashanda kende bolyp kórgen emes. Solardyń biri – Astana qalasynyń irgesindegi Orazaq aýylynyń týmasy Ákimjan Nazarov. Kózden kólegeılense de kóńilden kómeskilene qoımaǵan ana bir jyldary bul óńirdiń úlken-kishisi ardaqty azamattyń esimin erekshe qurmettep, asqaqtaǵan bedelin aıbar tutatyn edi. Sonymen kónekóz jurtqa etene málim, “el erteńiniń ıesimin” dep erge qonǵan keıingi tolqynǵa tańsyq Ákim­jan Nazarov kim edi? Sonaý 1920 jyly jıyrmadan jańa asqan shaǵynda atqa qonyp, týǵan aýylynda tuńǵysh jalshy-jaqybaıladyń artelin quryp, aınalasy segiz jyldyń ishinde shaǵyn arteldi irgeli kolhozǵa aınaldyryp, zaman talabyna saı sol kolhozdy keıinnen óńirdegi eń iri keńsharlardyń birine ulas­tyryp, osy irgeli sharýashylyqty qyryq jyl boıy taban aýdarmaı basqarǵan biregeı tulǵanyń qaı qyryn alsańyz da ulaǵat etýge turarlyq. О́tken ǵasyrdyń aýmaly-tókpeli zamana belesterinde qatarlastarynan oza shyǵyp, únemi jel ótinde, kósh basynda júrgen Ákimjan aǵamyzdyń el ishinde ańyz bolyp ketken ónegeli bastamalary barshy­lyq. Búgin biz ardaqty azamattyń sonaý bir el basyna kún týǵan surapyl soǵys jyl­darynda Uly Jeńisti jaqyndatý jolynda atqarǵan ǵıbraty mol birer ǵana janqııar­lyq ónegesin tilge tıek etpekpiz. Uly Jeńistiń 65 jyldyq aıtýly merekesi atalyp ótken bıylǵy jyly Ákim­jan Nazarovtyń esimin ataýsyz qal­dyryp, “bári maıdan úshin, bári jeńis úshin” degen búkilhalyqtyq qozǵalysqa qosqan onyń eren eńbegin eskerýsiz qaldyrsaq urpaqqa syn! El basyna kún týyp, er etikpen sý keshken qıyn-qystaý sol zamanda ol júzden astam shańyraǵy bar “Qyzyl tý” kolhozynyń basqarma tóraǵasy bolatyn. “Soǵys” atty sýyq habar jetisimen-aq Ákimjan Nazarov óz erkimen maıdanǵa attanýǵa nıet qylady. Biraq oblys basshylary onyń sharýashylyq basqarýdaǵy baı tájirıbesin eskerip, “jasyńyz asyp ketti” degen jeleýmen aldarqatyp, arnaıy bronmen alyp qalyp otyrǵan. Ekinshi maıdan-tyldaǵy eńbekti uıym­dastyrýǵa bilikti basshy ózine tán qajymas jiger, tyń qulshynyspen kiristi. “Qyzyl tý” kolhozy sol jyldary memle­ket­ke tap­sy­rylatyn aýylsharýashylyq ónimderin ese­leı arttyrdy. Tabıǵatynan izdenis pen iskerlikti tý etken basqarma ony mise tutpa­dy. Jartylaı shóleıt aımaqqa ornalasqan “Qyzyl tý” kolhozynyń alatyn astyǵyn qaıtken kúnde rekordtyq dárejege jetkizýdi jatsa da, tursa da oılady. Aqyry sýarmaly egis tásiline kóshýge bel baılady. Arqada alǵash ret sýarmaly egis alqaby soǵys jyl­dary osy “Qyzyl tý” kolhozynda dúnıege keldi. Kolhozdyń san salaly naýqandyq sharýa­laryna onsyz da jumys kúshi jetpeı jatqanda, Ákimjan Nazarov jańa bastama kóterip, sharýashylyqta júrgen adamdardan tys “ekpindi brıgada” atty kolhozshylar tobyn qurdy. Oǵan sol kezde respýblıkaǵa aty shyqqan aqyn Márııam Jagorqyzy, Túsipbaı Qarabuzaýov, Egor Boltýsov, Dúı­sen­b­ek Rahmetov, Jaǵypar Mámbetov sııaqty jasy asyp ketken aýyl qarttaryn tartyp, brıgadaǵa 85 jastaǵy Toljan Taıjanov atty aqsaqaldy jetekshi etip bekitti. Qarttar brıgadasy alǵashqy qadamdaryn topyraǵy qunarly, biraq sýy tapshy О́riktiń jonynan qudyq qazýdan bastady. О́mir tájirıbesi mol Toljan aqsaqal sý kózin dál taýyp, qarttar qadamy birden sátti boldy. 40 metr tereńdikten shyqqan sý shymyrlaı atqylady. Olar qudyqty qolma-qol shegendep, tereńnen atqylaǵan káýsar sýdy táýlik boıy kólikpen tartyp, aryqtarǵa aǵyzyp turdy. Qudyq basynan sýarmaly egis brıgadasynyń dala qosy salyndy. Mol sýdyń arqasynda myńdaǵan gektar tyń jerler ıgerilip, egis alqaby eselendi. Sýarmaly jerge óngen ónim berekesi el ıgiligin arttyrdy. Tipti baqsha salyp, qyr eline tańsyq qaýyn-qarbyz, kókónistiń neshe túrin ósire bastady. 1942 jyly Qazaqstannyń barlyq kolhozshylary “Qazaqstan kolhozshysy” atty tank kolonnasyn jasaqtaýǵa qarjy jınaý qozǵalysyna jumyldy. Oǵan qosa Aqmola oblysynda “Aqmola Osoavıahımov­shy­lary” atty tank kolonnasy jasaqtaldy. Bul ıgi sharaǵa da Ákimjan Nazarov bas­qa­ra­tyn kolhozshylar ujymy belsene aralas­ty. Qazaqstanǵa keńinen tanylǵan qart jýrnalıst Jumabaı Ormanbaev sol bir kezeńniń esteligin bylaı jazyp ketipti: “Ákimjan ádeti boıynsha redaksııaǵa kire, birden sózge kiristi. – Estip jatyrmyz Otannyń tank jasaý qoryna 100 myń som qar­jy berip jatqan patrıot­tar kúnnen-kúnge kóbeıip barady eken. 100 myń som­dy óz menshigimnen men de beremin. Oblystyq partııa komıtetine meni qazir aparyńyzdar, sózim-sóz! – dedi. Obkomda bul habardy Saǵalbaı Janbaev joldas qýana qarsy aldy. – Sen júz myń somdy qaıdan alasyń? Kolhozdyń malyn salyp jibermeımisiń? – dedi brinshi hatshy Ákimjanǵa qaljyńdap. – Júz myń somǵa jetetin aýqatym bar ǵoı, Sáke, – dedi Ákimjan taıynbaı. – Onda durys. Na­zarov joldas kolhozy­na osy túnde júrip ke­tedi. Bul bastama jó­nindegi materıal gazet­tiń kelesi sanynda jarııalanýy kerek, – dedi hatshy. Mezgil tún. At qulaǵy kórin­beıtin tútegen boran. Ákimjanǵa ergen arnaýly tilshi men. Ákimjan ústindegi qasqyr terisi tulypty maǵan jaýyp tastap, delbeni ózi ustap, shana ústinde túregep turǵan qalpy attardy aıdap keledi. Baratyn jerimiz 70-80 shaqyrym, jol joq. Áýpirim­dep, tań ata Orazaqqa jettik. Jatqamyz joq. Birden kol­hozdyń aktıvin jınap, jaǵdaıdy túsindirdik. Aqsha tóleıdi degen kolhozshy­lardyń tizimi jasaldy: – Men úsh myń som salamyn, – dedi Márııam Jagorqyzy. – Meniń qulyndy bıemdi qosyńdar, – dedi Dosymbek otaǵasy. Ákimjan basqarma men onyń zaıyby Balshahar: bir at, bir buzaýly sıyr, altyn saǵat, úsh altyn júzik, qos aýyz myltyq, kúmis belbeý, qundyz jaǵaly kúzen ishik, qasqyr ishik, túbit sháli, qaly kilem jáne 27 myń som aqsha qosty. – Balalarym barlyq baǵaly zattaryn atady ǵoı. О́zime enshilegen úlken kilem men túlki ishigimdi, altyn bilezigimdi Jeńis qoryna men de qosaıyn, – dedi Ákimjannyń qart sheshesi. Esepteı kelgende, kolhozshylar 120 myń som, Ákimjannyń otbasy 110 myń som qarjy berip, barlyǵy qyzyltýlyqtar tank jasaý qoryna 230 myń som aqsha aýdardy”. Mine, ústindegi sońǵy ishigi men qolyndaǵy sońǵy bilezigine deıin sheship bergen tyldaǵy qarapaıym halyq erliginiń bir kórinisi osyndaı edi. Ákimjan basqarma bolsa, qambadaǵy sońǵy astyǵy men qoradaǵy bir-eki tuıaǵyna deıin qan maıdandaǵy bozdaqtardyń qajetine jaratyp otyrǵan tyldaǵy eldi qaıtsem ashyqtyr­maı­myn, qorǵanys qoryn qalaı tolyqtyram dep, “jar qulaǵy jastyqqa tımedi”. Surapyl soǵys uzaǵan saıyn el ishi júdeýlikke urynyp, bere­keli ıgiliginen aıryla bastady. Adam qolymen jasalǵan keshegi aqsıraq ashtyqtan keıin mol qor jınaı almaı onsyz da taqul-tuqyl kún keship otyrǵan aýyldy soǵys ábden tıtyqtatty. Qıt etse “tyl da maıdan” degendi alǵa tartyp, kún qurǵatpaı zikirleı keletin ókimettiń ókilderi eldiń sońǵy talǵajaýyna deıin taqyrlap bitti. 1943 jyldyń qatal qysy kúshine engen saıyn kolhozdar qatty kúızeliske túsip, el ishi ashtyq­tyń az-aq aldynda turdy. Úlkendi-kishili 130-ǵa tarta kóli bar Qorǵaljyn óńirinde turyp, qaramaǵyndaǵy jurtyn ashyqtyrý Ákimjan basqarmaǵa keshirilmes kúná edi. Osyǵan baı­lanysty ol taǵy bir tyń bastamaǵa bel býdy. Bul rette Ákimjan Nazarovtyń kóńilinen shyqpaı qoıǵan jer aıaǵy qııandaǵy Asaýbalyq kóli bolatyn. Onyń Asaýbalyq atalýy da tegin emes. Aýmaǵy attylyǵa aptalyq jol bolatyn bul aıdyn kóldiń taıdaı týlaǵan balyǵy mol. Aınalasynda qonystanǵan el joq. Jyraqta jatqan osy Asaýbalyqtyń baılyǵyn ıgerip, jaǵaǵa shyǵyp jatatyn kóp balyǵyn kiremen tartyp, jurt ıgiligine jaratý Ákimjan basqar­ma­nyń armanyna aınaldy. Biraq japandaǵy elsiz kólden balyq aýlap, eki júz shaqyrym qashyqtyqtan kire tartý oılaýǵa ǵana ońaı. Oǵan kolhozdyń at pen ógizden quralǵan kúsh kóli­gi jaramsyz. Onyń ústine “maıdan da maı­dan, tyl da maıdan” bolyp turǵan mundaı qıyn kezeńde, jaz ben kúzde kolhozdyń sharýa­synan basqa máselege joǵary jaqtaǵylar moıyn da burǵyzbaıdy. “Halyq jaýynyń” qamytyn kıgizip, jer aýdaryp jiberýleri de ábden múmkin. Sondyqtan Asaý­ba­lyqtan balyq aýlap kire tartýdyń qolaıly kezeńi – qys. Al kire tartýǵa qolaıly kólik – túıe. Oısyl qaranyń zaty túgili atyn umytqan Aqmola óńirinen túıe tabý – túske de kirmeıtin qııal. Basqarma qarttarmen uzaq keńes quryp, aqyry aıaq jeter Jez­qazǵan óńirinen túıe jınaýǵa toq­tam jasady. Seksenniń seńgirinen asqan Toljan qart bastaǵan bir top aqsaqal kúz boıy Jezqazǵan asyp, jylqy men sıyrǵa aıyrbastap alǵan otyzdan astam túıemen alǵashqy qar túskende Asaýbalyqqa attandy. Qarttar brıgadasy alty aı qysty muz ústinde ótkerdi. Túıeli kerýenmen toń-toń balyq Aqmola men Qaraǵandyǵa jóneltildi. Ákimjan basqarma qaramaǵyndaǵy eldi ashtyqtan qutqardy. Qorǵanys qoryna myńdaǵan tonna balyq jóneltildi. Tipti odan artylǵany “Voentorg” arqyly azyq-túlikke jarymaı otyrǵan jurtqa satyldy. Soǵys jyldary birneshe qys qatarynan myńdaǵan tonna balyq óndirgen qarttar brıgadasy qorǵanys qoryna qomaqty úles qosty. Ekinshi maıdan – tyldaǵy Ákimjan Nazarovtyń ónegeli bastamalary elge keńinen tanylyp, Memlekettik qorǵanys komıtetine de jetti. Kóp keshikpeı Ákimjan Nazarovtyń atyna Stalınniń alǵys haty keldi. Jeńisti jaqyndatý jolyndaǵy búkilhalyqtyq qoz­ǵalysqa qosqan eren eńbek erligi úshin ol 1943 jyly jeltoqsanda “Qyzyl juldyz” ordenimen, kelesi jyly Lenın ordenimen marapattaldy. Barlyq sanaly ǵumyryn aýyl sharýashy­lyǵyn órkendetý isine arnaǵan bilikti basshy Ákimjan Nazarov ózi qurǵan “Qyzyl tý” (keıinnen “Krasnyı flag” keńshary) kolhozyn 41 jyl basqaryp, 1961 jyly zeınet demaly­sy­na shyqty. Ákimjan basqarmanyń zeınet­kerlikke shyǵýy Nıkıta Hrýshevtiń Qazaqstanda jylqy túligin túgeldeı joıyp jiberýge baǵyttalǵan solaqaı saıasaty dáýirlegen kezeńmen tuspa-tus keldi. “Shash al dese, bas alatyn” jergilikti basshylar Hrýshevtiń aýzynan shyqqanyn birden qaǵyp alyp, “jylqy malynyń paıdasyzdyǵyn” jappaı jarysa dáleldep, dala sáni bolǵan janýarlarǵa jaýdaı tıdi. Saharada jeldeı júıtkigen tórt túliktiń tóresin túz taǵysyndaı myltyqpen atyp, qynadaı qyrdy. Soıylǵan maldyń etin tasyp úlgere almaı qys aılarynda stansa basyna taý-taý úıip, jaz shyǵa buzyla bastaǵan etti kerosın quıyp órtegenderin de Ákimjan basqarma kózimen kórdi. Jazyqsyz janýar­lardy qutqara almaı jany shıryqty. “Qyzyl tý” kolhozynda óz qolymen ósirgen myńnan astam jylqy bar edi. Aınalasy eki aıdyń ishinde myńǵa tarta mal pyshaqqa ilikti. Bılikten qol úzip qalǵan Ákimjan Nazarov qansha kommýnıst bolsa da myna sumdyqqa tózip otyra almady. Sózi jetetin barlyq jerge baryp, basshy­lardy raıynan qaıtarǵysy keldi. Orden­derin alǵa tartyp, barlyq bedelin de salyp baqty. Biraq joǵary jaqtyń nusqaýymen ǵana is tyndyratyn jergilikti bılik onyń sózin qulaqqa da ilmedi. Amaly taýsylǵan Ákim­jan Nazarov jasy kelip qalǵanyna qaramastan jazyqsyz janýar­lardy qandy qasaptan qutqarý úshin taǵy bir táýekeldi iske bel baılady. “Qyzyl tý” kolhozynyń qyrǵynnan aman qalǵan úsh júz jylqysyn adam aıaǵy jete bermeıtin Myńjylqy aralyna bir túnde aıdap áketti. Aýdan basshylarynyń aldynda bedelin salyp, eshqandaı aqysyz-pulsyz baǵyp berýdi syltaýratyp, aýdan­daǵy keıbir sharýashylyqtardyń janashyr basshylary jasyryp bergen 400 jylqyny taǵy qosyp alyp, Myńjylqy aralyna tyqty. Tórt qubylasyn túgel Teńiz kóli qorshaǵan, ishke kiretin jalǵyz ǵana tar aýzy bar bul araldyń aýmaǵy 15-20 myń gektar­daı, onyń bári tunǵan kók maısa shabyn­dyq. Sonaý bir jyldary kóshpeli halyqtyń myń jylqysy baqtashysyz osy aralda qystap qalǵan desedi. Kelesi jyldyń jazyn­da ǵana qulyndary marqaıǵan mol jyl­qyny araldan shyǵaryp alǵan kórinedi. So­dan bul aral Myńjylqy atanǵan. Sola­qaı saıasattyń saldarynan joıylýǵa shaq qalǵan túlik tóresine jany ashyǵan ózi sııaqty birneshe aqsaqaldan jylqyshylar qosynyn quryp, Ákimjan Nazarov úsh jyldan astam Myńjylqy aralyn meken etedi. Hrýshevtiń solaqaı saıasatynyń beti qaıtqansha, Myńjylqy aralynan shyqpaı qoıǵan Ákimjan basqarmanyń sol bir kózsiz erligin kónekóz qarttar jyr qylyp aıtady. Aqyry 700 jylqydan ósken eki myńnan astam sáıgúlikti aıdap kelip, aýdan basshylaryna tabystaǵan. Bul maldan keıinnen búkil bir óńirdiń jylqysy órbigen. Ákimjan Nazarovtyń ulaǵatty ómir belesterindegi Uly Jeńisti jaqyndatý jolyndaǵy janqııarlyq eńbekteri men túlik tóresi qasıetti jylqy malyn qandy qasaptan qutqarý úshin jasaǵan adamı erligi zaman­dastarynyń aýzynda ańyz bolyp aıtylyp, búginge jetti. Al endi osy aıtýly tulǵanyń ardaqty esimin urpaq esinde qaldyrý maqsatynda ne isteldi? Áli kúnge deıin shybyq basy syndyrylǵan joq. Aqmola oblysynyń Orazaq aýylynyń azamattary birneshe ret másele kóterip, aýyldaryna Ákim­jan Nazarov esimin býrýdi surady. О́kinishke oraı, odan eshbir nátıje shyǵar emes. Endeshe, el múddesi synǵa túsken sheshýshi sátterde júzden júırik shyǵyp, ónegeli isterge uıtqy bolǵan Ákimjan Nazarovtyń ardaqty esimin tuńǵysh qazyǵyn ózi qaǵyp, irgetasyn qalaǵan Orazaq aýylyna berip, urpaq ulaǵatyna aınaldyrý búgingi Aqmola oblysy men Selınograd aýdany basshylarynyń paryzy. О́skeleń býyndy patrıotızm men elin, jerin qasterleýge úndeıtin Á.Nazarovtyń ónegeli isterin, ardaqty esimin jańǵyrtý jolyndaǵy bul ıgilikti bastamaǵa Aqmola oblystyq máslı­hatynyń depýtattary da uıtqy bolady degen senimdemiz. Jylqybaı JAǴYPARULY.