Tuǵyrynda tursyn tilimiz

Til baǵdarlamasy jobasyn talqylaımyz

Til týraly osymen úshinshi ret memlekettik baǵdarlama qabyldanǵaly otyr. Aldyńǵy eki onjyldyqqa arnalǵan baǵdarlamalarda da kóp nárse qamtylǵan bolatyn. Solardyń bári tolyqtaı oryndalyp, túbegeıli sheshimin tapty dep aıtý qıyn. Árıne, onyń ártúrli sebepteri bar ekeni ras. Qısyn turǵysynan kelsek, jurtshylyqqa usynylyp otyrǵan úshinshi onjyl­dyqqa arnalǵan baǵdarlama aldyń­ǵy­larynyń jalǵasy bolýy kerek. Sabaqtastyqty saqtaı otyryp, ózinen burynǵy baǵdarlama­larda qamtylmaǵan tyń, jańa nárselerdi de kótergeni jón. Aldaǵy onjyldyqtaǵy mem­lekettik til saıasatynyń barysyn, iske asyrylý jaıyn belgileıtin mańyzdy qujat bolǵandyqtan, baǵdarlama jobasymen muqııat tanysyp shyqtym. Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlama­sy­nyń utymdy, jaǵymdy jaqtary kóp. Pishini jaǵynan da, mazmuny jaǵynan da aldyńǵy baǵdarlamalarǵa qaraǵanda erekshelikteri bar. Til saıasaty jónindegi álemdik tájirıbelerdiń zerttelgeni, olardyń qajetti tustarynyń iriktelip alynǵany baıqalyp tur. Munda da búkil is-sharalar legi áýelgi baǵdarlamalarǵa negiz bolǵan úsh arnaǵa tarmaqtalǵan. Olar memlekettik til – qazaq tiliniń róli, orys tili­niń memlekettik tilmen jarysa teń qol­danylýyn qamtamasyz etý jáne eldegi ózge ult ókilderiniń ana tilderiniń saqtalýyna jaǵdaı jasaý. Bul qaǵıda Ata Zańymyzdan bastaý alyp, Til týraly zańda kórinis tapqan edi. Baǵdarlamalarymyz da osy sheńberden shyǵa almaı tur. Atalǵan kózqarastyń belgili bir tarıhı kezeńde qajet bolǵandyǵy sózsiz. Alaıda ómir bir orynda turmaıdy ǵoı. Soǵan sáıkes zaman talabyna oraı kózqarastyń da, qolǵa alar is-sharalar men amal-tásilderdiń de ózgerýi tabıǵı jaǵdaı. Onyń ústine qazaqtar­dyń eldegi úles salmaǵy da resmı málimetter boıynsha 64 paıyzǵa jetti. Buǵan qazaq tilin meńgergen ózge ult ókilderi men túrik tektes halyqtardy qosyńyz. Sondyqtan budan bylaıǵy ýaqytta orys tilin bóle-jaryp kórsete berýimizdiń qısyny qalaı bolar eken. Osy jáıtti jańa baǵdarlamada eskerý kerek. Osy oraıda esime Elbasynyń Halyqaralyq “Qazaq tili” qoǵamynyń ekinshi quryltaıynda aıtqan bir sózi túsip otyr. “Nesine jaltaq­taımyz. Tek qana qazaq tilin qaldyrmaımyz ba. Qashanǵy kúte beremiz?” dep qyzbalanǵany­myzda, Elbasy sheshile, kósile sóılep: “Shydaý kerek. Kópirden ótetin kez kóp qalǵan joq. Taǵy bir jıyrma jylda jaǵdaı basqasha bolady. Qazaqtyń sany eldiń jetpis paıyzyna jetken kezde bári de ózgeredi” degen bolatyn. Bul 1992 jyl edi. Elbasy kóregen eken. Aıtqany keldi. Qudaıǵa táýbe, jıyrma jylda qazaǵymyzdyń sany jetpis paıyzǵa jýyqtady. Biraq jaǵdaı ózgergenmen, sananyń ózgerýi qıyn eken. Zaman ózgerip, ýaqyt alǵa jyljysa da atqaminerlerimiz artqa qaraılaýyn qoıar emes. Eski daǵdyǵa boı aldyryp, áli de orys tiliniń yqpalynan aryla almaı keledi. Joǵaryda sabaqtastyqty saqtaý týraly sóz qozǵaǵan edim. Usynylyp otyrǵan baǵdarla­manyń jetistikteri men olqy tustaryn sóz etýden buryn aldyńǵy baǵdarlamalarǵa az-kem toqtala ketkendi jón kórip otyrmyn. О́ıtkeni olardyń basy-qasynda bolyp, biraz jáıtke tikeleı kýá bolǵan jaıym bar edi. Alǵashqy baǵdarlama 1990 jyly qabyl­dandy. Ol “Qazaq tilin jáne Qazaq SSR-indegi basqa da ult tilderin damytýdyń 2000 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan memlekettik baǵdar­lamasy” dep ataldy. Qazaq KSR Mınıstrler Soveti Prezıdıýmynyń 1990 jylǵy 28 maý­symdaǵy №14-IH sheshimimen bekitildi. Sóı­tip osy baǵdarlamany oryndaý jónindegi jumys­tardy uıymdastyrý úshin Tilderdi damytýdyń memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý jónindegi Respýblıkalyq úılestirý keńesin qurý kózdelgen edi. Sózbuıdaǵa saly­nyp, bul keńes qurylmaı qaldy. Halyqaralyq “Qazaq tili” qoǵamynyń bul máseleni qaıta-qaıta kóterip, tabandylyq tanytýynyń nátıjesinde Til komıtetiniń qurylýyna qol jetkizildi. Bul baǵdarlamanyń kemistigi ol Keńes ókimeti áli taramaı turǵanda ázirlengen bola­tyn. Sonyń ózinde ol talaı úrdisti máseleni qamtı aldy. Baǵdarlama boıynsha barlyq oblys 2000 jylǵa deıin is qaǵazdaryn qazaq tiline tolyqtaı kóshirip shyǵýǵa tıis bolatyn. Olardyń naqty merzimderi kórsetilip, arnaıy kestesi daıyndalǵan edi. Tıisti pármen de berilgen bolatyn. Biraq qundylyqtardyń ózgerip, almaǵaıyp zamandardyń bastalýyna baılanysty kórsetilgen kóp dúnıe iske aspaı qaldy. Onyń ústine Mınıstrler kabınetiniń sol kezdegi tóraǵasy U.Qaramanovtyń eki tarmaqtan turatyn qaýlysy shyqty da, jurttyń kóńilin sý sepkendeı basty. Jurt­shylyqtyń memlekettik tilge degen pikir aýany ózgerip shyǵa keldi. Osy kezge deıin atqarǵan isterimiz zaıa ketkendeı boldy. Bul bir eldiń senimine selkeý túsirgen jaǵymsyz jáıt boldy. Halyqaralyq “Qazaq tili” qoǵamy halyqtyq uıym retinde osy baǵdarlamanyń iske asyrylýyna qoǵamdyq qadaǵalaýshy rólin atqardy. Bul qyzmeti baǵdarlamada arnaıy kórsetildi. Soǵan saı Qoǵam Qazaqstannyń jer-jerinde qyzý jumys júrgizdi. Qoǵam músheleriniń belsendi áreketiniń arqasynda res­pýblıka boıynsha búkil oblys, qala deń­geıinde memlekettik baǵdarlamany iske asyrý jóninde ózderiniń jergilikti baǵdar­lama­lary jasaldy. Birshama júıeli jumystar atqaryldy. “Qazaq tili” qoǵamynyń “Til saraıyn” salý týraly usynysy da baǵdarlamada kórinis tapty. Ol boıynsha baǵdarlamada “Qazaq SSR Josparlaý komıtetine Almatyda “Til saraıy” ǵylymı-mádenı keshenin salý týraly másele qaraý tapsyrylady, onda mynalar ashylyp, jumys isteýi tıis edi: 1990-2000 jyldary “Sóz óneri” halyq ýnıversıteti; 1991-1995 jyldary oqý-metodıka ortalyǵy; 1990-1992 jyldary respýblıka halqy úshin qazaq tilin jáne basqa tilderdi turaqty oqytyp-úıretý ınstıtýty (oblys ortalyqtary men qalalarda fılıaldary bolady); 1990-1991 jyldary qoǵamnyń respýblıka­daǵy til jaǵdaıyn lıngvıstıkalyq-sosıo­logııalyq turǵydan zertteýi úshin apparatýra satyp alý kózdeledi; 1991-1993 jyldary sheteldik fırmalardy tarta otyryp, Túrkistan qalasynda mádenı ortalyq uıymdastyrý belgilendi” delingen bolatyn. Qarap otyrsaq, qazirgi tańda osylardyń kópshiligi tap sol kúıinde bolmasa da, ártúrli nysanda oryndaldy. Almaty oblysynyń ákimi Serik Úmbetovtiń yj­daǵa­tymen “Til saraıyn” salý ıdeıasy iske asyp, kópshiliktiń kádesine jarap otyr. Serik Úmbetovtiń bul atqarǵan eńbegine rızashy­lyǵymyzdy bildire otyryp, elge, jurtqa qajetti dúnıelerdi atqarýda aıanyp qalmaıtyn osyndaı qaıratker, otanshyl ákimderimizdiń qatary kóbeıe berse eken dep tileımiz. Túrkistan qalasynda ashylǵan Qazaq-Túrik ýnıversıteti de mádenı ómirimizdegi eleýli jańalyq deýge bolady. Alǵashqy baǵdarlamany júzege asyrý jónindegi sharalar josparynyń I bólimi “Qazaq tili” dep atalyp, onyń qoldanylýy boıynsha mynadaı naqty sharalar belgilengen edi. Onda: “Qazaq KSR-niń barlyq mekemelerinde, kásiporyndarynda jáne uıymdarynda qazaq tili memlekettik til retinde qoldanylýy qamta­masyz etilsin” delingen. Al orys tili jaıynda “Resmı sharalardyń materıaldary men olarda jasalatyn baıandamalar, sóılenetin sózder memlekettik ókimet pen basqarý organdarynyń, qoǵamdyq uıymdardyń aktileri jáne basqa qujattar qajet bolǵan jaǵdaıda orys tiline aýdarylýy júzege asyrylsyn”. Mine, osy eki bap áli kúnge óz deńgeıinde oryndalmaı keledi. Resmı qujattardyń qajet bolǵan jaǵdaıda orys tiline aýdarylsyn degen talaby óreskel burmalanýda. Bizde qujattyń aldymen orys tilindegi nusqasy daıarlanady da, ol qazaq tiline aýdarylady. Bul qazaq tildi mamandardyń quqyǵyn buzýǵa alyp kelip otyr. Shetelden kelgen qandastarymyzdyń da aldyna kóldeneń jatyp alǵan kedergi osy boldy. Is júzinde bul múldem kerisinshe bolýy kerek. Jıyrma jyl ótse de biz osyǵan qol jetkize almaı kelemiz. Sonyń saldarynan birjaqty­lyqqa urynyp otyrmyz. Orys tilin qatar qoldanýdan arylý múmkin bolmasa, onda zań talabyn eskerip, kez kelgen qujattyń aldymen qazaq tilinde daıyndalýyn, sodan keıin resmı qujattardyń qajet bolǵanda ǵana aýdarma­shynyń kómegimen orys tiline aýdarylýyn mindetteıtin tájirıbeni iske asyrýymyz kerek. Muny jınalystarǵa da paıdalanǵan jón. Osy arqyly tipti bolmaǵanda qazaq tilin orys tiliniń qoldanylý dárejesine jetkizip, shyn mánindegi qos tildilikke tyrysaıyq. Bulaı bolmasa, qazaq tiliniń qosalqylyq sıpattan aryla qoıýy múlde qıyn. Baǵdarlamadaǵy 2000 jylǵa deıin is qaǵazdaryn tolyqtaı memlekettik tilge kóshiremiz degen sóz qaǵaz júzinde qaldy. 2001-2010 jyldarǵa arnalǵan ekinshi baǵdar­lamada da 2010 jylǵa deıin búkil oblystardyń tolyqtaı is qaǵazdaryn júrgizýdi qazaq tiline kóshirý mindeti belgilengen bolatyn. 2010 jyl aıaqtalyp keledi. 2011 jyl qyr astynda. Al jaǵdaıymyz bárimizge belgili. Osy jerde suraq týady. Elbasy qol qoıǵan resmı qujatta kóz­del­gen birqatar sharalardyń ýaqtyly oryn­dal­maýyna kim jaýap berýi kerek? Osy kezge deıin til zańy men memle­kettik baǵdar­lamada kózdel­gen keıbir talap­tardyń oryndalmaǵanyna jaýap bergen jan balasyn kórgen joqpyz. Talap bolmaǵan soń, tabandy is te bolmaıtyny bel­gili ǵoı. Sondyqtan jańa baǵdarlamada jaýap­kershilik jaǵyna aıryqsha kóńil bólinse eken deımin. Bulardy tizbelep aıtyp jat­qa­nym, jaqsymyz­dy eshkim tartyp ákete qoımas, kemis tustarymyz qaǵys qalmasyn degen oı. Úshinshi onjyldyqqa arnap jasalyp otyrǵan baǵdarlamanyń kóptegen jaqsy jaqtary bar. Onda alǵa qoıylyp otyrǵan mindetter belgilenip qana qoımaı, solardy baǵalaý­dyń naqty ındıkatıvtik kórsetkish­teriniń jasalýyn jaqsy nyshan dep baǵalaýy­myz kerek. Degenmen, bul rette jalań statıs­tıkaǵa, qurǵaq sanǵa áýestenip, sapany umyt qaldyramyz ba degen de qaýip joq emes. Osy jaǵyna abaı bolýymyz kerek. Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy­nyń maqsaty – qazaq tiliniń qoldanys aıasyn barynsha keńeıtý ári qazaq tiliniń memlekettik til retinde damýy men órisiniń ulǵaıýyn qamtamasyz etý. Bolashaqta qazaq tilin jalpyulttyq, ortaq tilge aınaldyrý maqsaty turǵanyn biz de ashyq aıtýǵa tıispiz. Elimizdiń ekonomıkasy turaqtalyp, áleý­met­tik ahýaldyń beti beri qaraǵan qazirgi­deı jańa kezeńde memlekettik til saıasaty da jańa pármen alýǵa tıis. Oǵan júıeli, keshendi turǵy­dan kelýimiz kerek. Baǵdarlamada múmkin­diginshe qazaq tilin keńinen qoldaný min­detke alynyp, naqty tetikterge basa nazar aýdarylyp otyr. Baǵdarlamanyń basty ereksheligi – álemdegi úzdik tájirıbelerdi eskere otyryp, zaman talabyna saı tildik ortany barynsha qalyptastyrýǵa kúsh salyp, memlekettik tilge degen suranysty arttyrý. Qujatta tórt maqsat belgilengen. Sol maqsattardan týyndaıtyn mindetterdiń ishinde qoǵamdyq uıymnyń jetekshisi retinde meniń kóńil aýdarǵym kelip otyrǵany memlekettik tildi oqytý ortalyqtary júıesin damytý mindeti. Olardy akkredıtteý máselesiniń eskerilgeni. Demek, biz endi memle­kettik tildi oqytý máselesin kez kelgenniń úlesine salmaı, tikeleı memlekettik retteýge almaqshymyz degen sóz. Baǵdarlamada qazaq tilin qaı salada, qaı ortada bolsyn, ıaǵnı halyqaralyq qarym-qatynasta, aqparattyq tehnologııalarda, tipti oıyn-saýyq salasynda da, sondaı-aq ǵylym, zań jáne jańa tehnologııalar tili retinde damytyp, qoldanýǵa da basa nazar aýdarylyp otyr. Bizdiń qoǵamymyzda, ásirese jastar ara­synda, qazaq tilinde sóıleý maqtanysh bolýǵa tıis. Kóbinde olaı bola bermeıdi. Osy pıǵyl­dy ózgertý maqsatynda baǵdarlamada memleket­tik tilde sóıleýshiniń jaǵymdy beınesin qa­lyptastyrý máselesine basa nazar aýdary­lyp, ony qoǵamdyq sanaǵa ornyqtyrý máselesiniń kóterilip otyrǵany – qýantatyn is. Ásirese, memlekettik tilderdi qoldaný salasyndaǵy zańnamanyń saqtalýyn baqylaýdy kúsheıtý, kórneki jáne jarnamalyq aqparat quraldarynda qazirgi ádebı qazaq tiliniń oryndy qoldanylýyna baqylaýdy kúsheıtý, tildik ortany qalyptastyrýda BAQ-tardyń rólin kúsheıtý, sheteldegi qazaq dıasporasy ókilderine ana tilin oqyp-úırenýde saıası dıplomatııalyq, ádistemelik jáne uıymdas­tyrýshylyq qoldaý kórsetý búgingi baǵdarlamanyń jetistigi bolyp tabylady. Túrki jazýyna arnalǵan is-sharalar keshenin uıymdastyrý biraz túrkolog mamandardyń únemi aıtyp júrgen máselesi bolatyn. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý da atalmysh baǵdarlamada kórsetilgen. Sondaı-aq osy ýaqytqa deıin basty nazar memlekettik organdardaǵy tildik ahýalǵa aýdarylǵany málim. Endigi másele memlekettik emes mekemeler men uıymdardy, referenttik toptardy, memlekettik tildi meńgergen basqa ult ókilderin, qoǵamdyq pikir kóshbasshylaryn tarta otyryp, memlekettik tildi nasıhattaý jónindegi ońtaıly sheshimder ortalyǵyn qurýǵa baǵyttalyp otyr. Qazirgi kezde memlekettik tildi oqytý ortalyqtarynyń qyzmeti ár óńirde ártúrli ekeni belgili. Memlekettik tildi oqytýdyń ınfraqurylymyn damytý maqsatynda ortalyqtardyń akkredıttelgen jelisin qurý máselesi olardyń qyzmetin baǵalaýdy engizý alǵash nazarǵa alynyp otyrǵany da jón. Sondaı-aq synaq-biliktilik ortalyqtary jelisin quryp, oqytýshylardy attestasııadan ótkizip, olardyń deńgeıin anyqtaıtyn sertıfıkattardy “Qaztest” júıesi arqyly ushtastyrý ońtaıly sheshim dep bilemiz. Bizdiń kóńilimizge kirbiń túsirgen nárse bul baǵdarlamada da orys tili jarysyp júr. Orys tiliniń fýnksııasyn saqtaý degen bapty túsinbedik. Qazaqstanda qaı kezde orys tiliniń fýnksııasy tómendep edi. Tómendemek turmaq, áli kúnge ústemdigin joǵaltpaı, qazaq tiliniń adymyn ashtyrmaı kele jatqan joq pa? Biz tipti qos tildilikke, tilder teńdestigine jetken joqpyz. Eki tildiler tek qazaqtar ǵana. Eki tildi orysty taýyp berińizshi maǵan. Joq. Olar tek bir ǵana tildi. Olaı bolsa, baǵdarlamada orys tilin bóle-jaryp kórsetip, 2020 jyldarǵa qaraı el halqynyń orys tilin meńgergen eresek turǵyndarynyń úlesin 90 paıyzǵa jetkizý degenimizge jol bolsyn. Shyntýaıtyna kelgende Qazaqstanda orys tili – dıasporanyń tili emes pe? Oǵan aıryqsha mártebe berý ózge dıasporalardyń kóńiline kelmeı me? Endeshe, muny baǵdarlamadan basy bútin alyp tastaý jón be dep esepteımiz. Árıne, Elbasynyń tilderdiń úsh tuǵyrly­lyǵy jobasyn durys túsinemiz jáne eldiń de ony durys túsingenin qalaımyz. Úsh tuǵyrly­lyq tilderdi jarystyrý nemese teńdestirý emes. Ár tildi ózine laıyqty ornyna qaraı meńgerý jáne qoldaný. Al memlekettik til – qazaq tiliniń orny bólek, onyń basym til ekendigine eshkimniń de daýy bolmaýy tıis. Sońǵy kezderi el tizginin ustaǵan ulyqtarymyz ben sheneýnikterimiz úsh tuǵyrly tildi jeleý etip, qazaq tilin shetke yǵystyra bastaǵan syńaıy ashyq baıqalyp júr. Buǵan jol berýge bolmaıdy. Tań atpaıyn dese de, kún shyq­qanyn qoımaıdy demekshi, qazaq tiliniń bel alyp, barynsha basymdyq tanytyp kele jatqany shyndyq. Bul úrdisti endi eshkim de toqtata almaıdy. Sondyqtan el tizginin ustaǵan úlkendi-kishili sheneýnikterimizdiń, jekemenshik kompanııalar men kásiporyndar basshylary­nyń, qoǵamdyq uıymdar men saıası partııalar jetekshileriniń osynaý úrdisti eskergenderi, óz ustanymdary men baǵyttaryna tıisti túzetýler engizgeni jón dep esepteımin. Baǵdarlamada atqarylatyn sharalarǵa naqty jaýaptylar anyqtalyp, oǵan qoǵamdyq baqylaý, qoǵamdyq tyńdaý, qoǵamdyq qadaǵa­laý, qoǵamdyq saraptama jasaý boıynsha irgeli halyqtyq uıym retinde – Halyqaralyq “Qazaq tili” qoǵamynyń ornyn arnaıy belgilese, baǵdarlamanyń óz deńgeıinde iske asyrylýyna oń áseri tıedi dep bilemiz. Qazirgi kezde “Nur Otan” partııasy árbir mekemede jergilikti baqylaý postaryn ornatqanyn bilemiz. Osy oraıda partııa basqa máselelermen birge sol mekemedegi is qaǵaz­darynyń qazaq tilinde júrgizilýin de qosa qadaǵalasa, nur ústine nur bolar edi. Ǵylymı jumystardy qazaq tilinde qorǵaý jaǵy áli de kóńil kónshitpeıdi. Gýmanıtarlyq salada bolmasa, jaratylystaný salasyndaǵy ǵylymı qorǵaýlar negizinen orys tilinde. Sondyqtan baǵdarlamada ǵylymı jumystardy qazaq tilinde qorǵaý bólimi týraly da qamtylý kerek. Osyny ındıkatıvtik kórsetkishterge engizgen jón. Sonymen birge, bilim berý mekemelerindegi asa zárý máseleniń biri – qazaq tilindegi sapaly oqýlyqtardyń tapshylyǵy. Baǵdar­lamada osy jaǵyna da kóńil bólý qajet. Qazaq tilinde oqýlyqtar jazýdy, ǵylymı zertteýler júrgizýdi yntalandyrý tetikteri oılas­tyryl­ǵany abzal. Bir sózben aıtqanda, bul baǵdarlama aldyńǵy onjyldyq baǵdarlamadaǵy qamtyl­maǵan, iske asyrylmaǵan sharalardyń ornyn toltyratyn, jan-jaqty qamtylǵan, memle­kettik tildi sapaly jáne jetik meńgergender qataryn arttyrýǵa múmkindik beretin keshendi baǵdarlama bolady dep úmit artamyn. О́mirzaq AITBAIULY, Halyqaralyq “Qazaq tili” qoǵamynyń prezıdenti,  akademık.