1 qyrkúıek — Bilim kúni

Keleshek kepili – kemel bilim M.О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetin bıyl úzdik bitirgen Jadyra Jumaǵalıeva óz júrek qalaýymen sol oblystyń Zelenov aýdanyndaǵy Peremetnoe aýylyna, Qasym Amanjolov atyndaǵy mektepke kelip, alǵashqy sabaǵyn ótkizýge ázirlik ústinde. Sýretti túsirgen Rafhat HALELOV. Aýylǵa kelip ajarym ashyldy Elimizdiń erteńi – biz­der­diń, ıaǵnı jastardyń qolynda ekeni belgili. Kemel keleshek ıesi bizder búginde qoǵamnyń jetekshi kúshine aınalyp kelemiz. El­basy­myz­dyń sarabdal saıasa­tynyń ar­qasynda memleketimiz jas­tarǵa qamqor qoldaryn sozýmen keledi. “Nur Otan” HDP-nyń “Jas Otan” jastar qanaty­nyń I se­zin­de jastar men jas kóshbas­shy­larǵa, joǵa­ry oqý ornynyń tú­lek­teri men bola­shaq kásip ıelerine, onyń ishinde aýyl jastary ókil­de­rine baǵyttalǵan baǵ­dar­lama­lar men jobalar ázirleý tap­syrylǵan bolatyn. Sondaı-aq Elba­sy­myz, “Nur Otan” HDP-nyń tór­aǵa­sy N.Á.Na­zar­baev aýyl jastarynyń kemel keleshegine baǵyttalǵan “Aýyl jastary” jalpy­ha­lyqtyq bastamasy men joǵary oqý ornyn bitirýshi tú­lek­terge baǵyttalǵan “Dıplommen aýyl­ǵa” atty jo­ba­lardy jú­zege asyrýdy tap­syrǵan edi. Sony jas mamandar qoldap, aýylǵa betburys jasaý­damyz. Elimizdiń eńsesin tikteıtin bolashaq urpaqty tárbıeleý – muǵalimderge júk­teler zor mindet. Osy mindet úde­si­nen kóriný úshin men ótken jyly Taraz qala­syn­daǵy M.H.Dý­latı atyn­daǵy mem­le­kettik ýnıversıtettiń sándik qol­dan­baly jáne kórkemdeý óndirisi boıynsha kásiptik bilim pe­dagogy mamandyǵyn alyp, aýyl­ǵa atba­syn burdym. Iаǵnı, Qarmaqshy aý­danyna qarasty Josaly kentin­degi №250 orta mekteptiń tehnolo­gııa pániniń muǵalimi bolyp qyz­met istep, jastarǵa sapaly bilim, sanaly tárbıe berýde bar­lyq kúsh-jigerimdi jumsaý­damyn. Elbasymyzdyń tikeleı yqpa­lymen “Dıplommen — aýyl­ǵa!” barǵan jas maman­darǵa barynsha jaǵdaı jasalý­da. Shynymdy aıt­sam, men qa­laı aýylǵa bardym, so­laı qam­qorlyq qushaǵyna kenel­dim. Eger naqtylaı aıtar bolsam, 90700 teńge kóleminde birjolǵy járdemaqy qolyma tıse, 890,0 myń teńge turatyn 4 bólmeli turǵyn úıge ıelik etý úshin bıýd­jetten 15 jyl merzimge 0,01 paıyz kóleminde nesıe aldym. Sondaı-aq aýyl­da qyzmet etýimniń arqasynda qalalardaǵy áleýmettik sala­larda qyzmet etetin maman­dar­men sa­lys­tyrǵanda 25 paıyzǵa joǵaryla­tyl­ǵan jalaqy ala­myn. Aýylǵa kelgen jas ma­man­darǵa munan artyq qandaı kómek qajet. Mine, jańa oqý jyly da bas­­taldy. Meniń paıym­daý­ym­sha, qa­zirgi urpaq tárbıesindegi eń ózekti másele – jastardyń boıyna adam­gershilik qasıet­te­rin egý arqyly izgilikke, ınabattylyqqa, parasat­ty­lyqqa tárbıeleý, jan-jaqty bilim berý. Sondyqtan da osyndaı asqaraly mindetterdi júzege asy­rýda bizderge, ustaz­dar qaýymyna, júkteler júk te jeńil emes ekendigin sezi­nemin. Aýyl jastaryn eńseli elimizdiń erteńgi tiregi etip tárbıelep shyǵý úshin óz árip­tes­terimdi “Dıplommen — aýyl­ǵa!” sha­qyramyn. Iá, aýylǵa kelip ajarym ashyldy. Gaýhar ÁLIEVA, №250 mektep muǵalimi. Qyzylorda oblysy, Qarmaqshy aýdany, Josaly kenti. Bilim berý júıesindegi serpindi jobalar men jańa múmkindikter Búgingi tańda elimizde strategııalyq baǵyttar belgilenip, 2020 jylǵa qaraı bilim­di el, sanaly ekonomıka jáne joǵary bilikti jumysshy kúshin qalyptastyrý mejesi kózdelip otyr. Iаǵnı, bilim berý isin damytý elimizdiń keleshektegi gúldenýiniń basty kilti, tuǵyrnamasy bolýy tıis. Bul úshin bilim berýdi túbegeıli túrde jetildirý qajet, demek, bilimge salynatyn qarjynyń mólsherli jáne turaqty túrde kóbeıýi degenimiz – bilim berý sapasynyń artýy bolyp shyǵady. Bilim tek ekonomıkalyq jaǵynan tıimdi ǵana bolyp qoımaı, áleýmettik turǵydan da paıda ákeledi. Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy bilim berý salasyn jetildirý men damytý Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń bilim salasyn jan-jaqty qoldaýy men adam kapıtalyn damytýdyń mańyzdylyǵy men qajettiligin jete túsinýi nátıjesinde qolǵa alynýda. Oǵan dálel bilim berý salasynyń “Qazaqstan–2030” Strategııalyq damý josparynyń basym baǵyttary bolyp belgilenýinde. Jańa mindetterdi sheshý úshin birqatar normatıvtik qujattar men baǵdarlama­lar­dyń qabyldanýy qajet ekeni aıan. Olardyń bastylary – Qazaqstan Respýblıkasynyń “Bilim týraly” zańy, “Strategııa–2020” damý jospary, Qazaqstan Respýblıkasynda tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi damytýdyń 2008-2012 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy, 2007-2011 jyldarǵa arnalǵan “Qazaqstan balalary” baǵdarlamasy, bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń jobasy, t.b. Eldiń damý úderisinde adamı qundylyq­tar­dyń órkendeýi strategııalyq mańyzdy maqsat bolyp sanalady. Qazaqstandaǵy qazirgi bilim berý júıesiniń kórkeıýi adam kapıtalynyń rólin baǵalaýǵa, teń bilim alý múmkindikterin týǵyzýǵa, joǵary bilim berý standarttaryna qol jetkizýge kóńil bóle otyryp júrgizýdi qarastyrady. Osy oraıda Elbasynyń “Bolashaq” baǵdarlamasy adam kapıtalyn damytýǵa zor úles qosqan jobalardyń biregeıi bolyp tabylady. Elimiz búgingi tańda bilim salasyna jáne adam men bala quqyǵyn qorǵaýǵa qatysty negizgi halyqaralyq qujattarǵa qatysýshy elder sanatynda. Olar: “Adam quqyǵy týra­ly” deklarasııa, Bala quqyǵy týraly kon­ven­sııa, Adamnyń ekonomıkalyq, áleýmet­tik jáne mádenı quqyǵy jónindegi Halyq­aralyq deklarasııa. Qazaqstan “Jalpyǵa bilim berý” búkilálemdik forýmdarynyń usynymdaryn qoldaý jáne júzege asyrý maqsatynda “Jalpyǵa bilim berý” ulttyq is-qımyl josparyn qabyldady. Qazaqstannyń álemdik bilim keńistigine jol ashýyna 2010 jyldan bastap elimizdiń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaq­tastyq uıymyna jetekshilik etýi de zor múmkindik týǵyzyp otyrǵan basty faktor. Birikken Ulttar Uıymynyń Damý baǵdarlamasy baıandamasyna sáıkes, elimiz 2009 jyly adamı damýy ındeksi boıynsha 182 eldiń arasynda 82 orynǵa turaqtap, adam damýy jónindegi joǵary deńgeıli elder qatarynan kórine bildi. Atalǵan uıymnyń deregi boıynsha Qazaqstandaǵy saýattylyq halyqtyń 99,6 paıyzyn quraıdy. Bul óte joǵary kórsetkish. Sońǵy úsh jylda bilim berý júıesindegi taldaý barysy kórsetip otyrǵandaı otan­dyq bilim berý júıesiniń qyzmeti, ony re­sýrs­tyq turǵydan qamtamasyz etý, bilim berý úderisin uıymdastyrý jáne iske asyrý baǵytynda áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaı týdyrý deńgeıi boıynsha birqatar nátıjelerge qol jetkizildi. Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berýdi damytýdyń 2005-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý nátıjesinde barlyq deńgeıli bilim berý uıymdarynyń materıaldyq bazalary nyǵaıtyldy. 2009-2010 oqý jyly elimizde 7801 mek­tep jumys istese, onda 2 mln 491 oqýshy bi­lim nárimen sýsyndady. 1991-2006 jyl­dary respýblıkalyq bıýdjet esebinen barlyǵy 133 mekteptiń qabyrǵasy qalanǵan bolsa, 2007-2011 jyldary 245 bilim oshaǵy salynyp, paıdalanýǵa berilýde. Búgingi kúni bilim berý salasyn art­tyrý­dyń basty tetigi, bilim júıesin aqparattan­dy­rý ekeni aıan. Zaman talabyna saı orta, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý uıymdary kompıýterlik synyptarmen jab­dyqtaldy. Salystyrmaly túrde aıtar bolsaq, 1 kompıýterge 18 oqýshydan keledi. 2001 jyly ǵalamtor jelisine mektepterdiń 23 paıyzy ǵana qosylǵan bolsa, ústimizdegi jyly bul kórsetkish 98 paıyzǵa jetip otyr. Keń jolaqty ınternetke 34 mektep qosylǵan. “On-laın júıesimen oqytý” jobasy aıasynda 2007 oqý jylynan beri ınteraktıvti quraldar engizile bastady. Qazir elimizdegi 3385 mektepte ınteraktıvti kabınetter jumys istep tur. Qolda bar málimetterge súıener bolsaq, elimizdegi bilim sapasy jyldan jylǵa kóterilip keledi. Oǵan UBT nátıjesi, halyqaralyq olımpıada jeńimpazdarynyń sany dálel bolady. 2009 jylǵy jappaı bilim berý monı­torıngi boıynsha IýNESKO-nyń arnaıy baıandamasynda kórsetilgendeı barshaǵa arnalǵan bilim berýdi damytý ındeksi boı­yn­sha Qazaqstan Respýblıkasy 129 eldiń arasynda 1-orynǵa qol jetkizdi. Bul kór­set­kish bilim berý salasy boıynsha atqary­lyp jatqan is-sharalar men qyrýar eń­bek­tiń jemisi desek, artyq aıtqandyq emes. TIMSS – 2007 zertteýiniń qorytyndysy boı­ynsha respýblıka mektep oqýshy­lary­nyń matematıka páni boıynsha kórsetken nátıjesi – 5 oryn. Halyqaralyq standart boıynsha eldiń bilim salasyndaǵy deńgeıin anyqtaý negizinen matematıka páni boıyn­sha júrgiziletinin eskersek, bilim salasyn­daǵy oń ózgerister óziniń jemisin kúnnen kúnge kórsetip keledi. Eldiń úmitin úkilep otyrǵan jas jetkinshekter tek matematıka pánin ǵana emes, sondaı-aq jaratylystaný pánderinen de óte joǵary kórsetkishke qol jetkizip, álemde 11 orynǵa turaqtady. Ha­lyq­aralyq salystyrmaly zertteýlerdiń ná­tıjeleri kórsetkendeı, qazaqstandyq oqý­shylar matematıka men jaratylystaný páninen aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizdi. Bul Qazaqstan tarıhy, qazaq tili men ádebıeti, shetel tilderi, t.b. gýmanı­tar­lyq baǵyttaǵy pánderdi de óz deńgeıinde meńgergenin dáleldese kerek. Nátıjesinde mundaı ıntellektýaldyq saıystardy qazaq jerinde de ótkizý már­te­besine qol jetkizildi. TMD elderi arasynda alǵash ret halyqaralyq matematıkalyq olımpıadanyń bizdiń elimizde uıymdasty­rylýy halyqaralyq olımpıadalyq komı­tet­tiń jas qazaqstandyq matematıkterdiń jetistigin moıyndaǵandyǵy dep baǵalaýǵa bolady. Bilim saıysy 2010 jylǵy 6-12 shilde aralyǵynda “Baldáýren” Respýblı­ka­lyq oqý-saýyqtyrý ortalyǵynda ótkizildi. Onyń jumysyna álemniń 100-den astam elinen komandalar qatysty. Jalpykomandalyq esepte qazaqstandyqtar 5-shi orynǵa ıe boldy. Daryndy balalarymyz 3 altyn, 2 kúmis medalǵa jáne 1 maqtaý gramotasyna qol jetkizdi. Jalpy bilim beretin pánder boıynsha halyqaralyq olımpıadalar men ǵylymı jarystarda jeńimpazdar sany ósip keledi. О́tken oqý jylynda matematıka, fızıka, hımııa jáne bıologııa boıynsha Prezı­denttik olımpıada nátıjeli bastaldy, endi atalǵan bilim saıysy jyl saıyn uıymdastyrylatyn bolady. Elimiz daryndy balalardyń ǵylymǵa degen talabyn udaıy qoldap keledi. Mysaly, jas qazaqstandyqtar sońǵy jyldary tómendegi halyqaralyq deńgeıdegi saıystarǵa qatysýǵa múmkindik alǵan: Halyqaralyq matematıkalyq olımpıada, Balkan matematıkalyq olımpıadasy, Batys-Qytaı matematıkalyq olımpıadasy, “Matematıka jáne jobalaý” halyqaralyq konkýrsy, t.b. Halyqaralyq deńgeıdegi osy ispetti jarystarda Qazaqstannan barǵan talantty balalar 62 medalǵa ıe bolsa, olardyń 8 – altyn, 17 – kúmis, 37 qola medal boldy. Mektep túlekteriniń Ulttyq biryńǵaı testileý qorytyndysy boıynsha 2009 jylǵy kórsetken kórsetkishi – 74,9 ball bolsa, 2010 jyldyń qorytyndysy – 84,8 balǵa jetip otyr. Respýblıka boıynsha mektep bitirýshilerdiń arasynan 35 oqýshy ózderiniń ıntellektýaldy deńgeıin dáleldep, eń joǵary 125 ball jınady. 100 baldan joǵary nátıje kórsetken túlekter jalpy mektep bitirýshilerdiń 12 paıyzyn qurady. Bul, árıne, memlekettiń bilim salasy boıynsha júrgizip otyrǵan oń saıasatynyń jemisi dep bilemiz. Qazir respýblıkada úsh tilde qatar bilim beretin 33 mektep jumys isteýde. Olarda 3749 oqýshy til ustartýda. Munda matematıka, fızıka, ınformatıka, hımııa, bıologııa, geografııa, ekonomıka pánderi aǵylshyn tilinde oqytylady. Osyndaı serpindi jobalardyń biri Elbasy tapsyrmasyna sáıkes fızıka-matematıkalyq jáne hımııa-bıologııalyq baǵyttaǵy biriktirilgen baǵdarlamalardy júzege asyratyn “Nazarbaev ıntellek­týaldy mektepter” jelisi quryla bastady. Qazirdiń ózinde Astana, Kókshetaý jáne Semeı qalalarynda 3 ıntellektýaldy mektep jumys isteıdi. Bilim berýdiń ozyq úlgisine aınalǵan atalǵan mektepterde 1 854 oqýshy oqyp jatyr. Respýblıkamyzdyń barlyq óńirlerinde jańa qoǵamǵa saı jańa mektepter kezeń-kezeńmen ashylatyn bolady. Osy 2010-2011 oqý jylynyń ózin­de ıntellektýaldy mektepter Astana, Taldyqorǵan, О́skemen qalalarynda iske qosylmaq. Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi damytýdyń 2008-2012 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy iske asyrylýda, buǵan qosa aımaqtyq baǵdarlamalar qabyl­dandy. Elimizdegi tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý uıymdary da jyldan jylǵa artyp keledi. Mysaly, 2007 jylǵa qaraı mun­daı bilim berý uıymdarynyń sany 830 bolsa, 2010 jylǵa qaraı 882-ge artyp, 52 kolledj ben lıseı iske qosyldy. Erte bastan jetkinshekterdi ártúrli qajetti mamandyqtarǵa baýlıtyn mundaı meke­me­ler­de búgingi tańda 609 myń adam oqyp ja­tyr. Bul salaǵa bólingen qarjy da eselenip, oqý oryndarynyń materıaldyq-tehnı­ka­lyq bazalary 1,4 mlrd teńgege jańartyldy. Bul iske basshylyq jasap otyratyn Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti janynan Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi damytý men kadrlar daıarlaý jóninde Ult­tyq keńes qurylyp otyr. Al, 2015 jylǵa qaraı jumys berýshilermen birigip halyqaralyq standarttarǵa saı kásiptik standart qujattary jasalyp, engiziletin bolady. Bul shara ishki jáne syrtqy eńbek naryǵynda tanymal Ulttyq biliktilik júıesiniń negizi bolyp tabylady. Tulǵany tárbıeleý men áleýmettendirý isi de mektepterdiń tálim-tárbıe berý úderisine jańasha kózqaraspen qaraýdy mindetteıdi. Sebebi mektepte ǵana bilimdi, deni saý, izgilik jolyn bekem ustanǵan tulǵa kelbeti qalyptasady. Sondyqtan bilim berý uıymdary ózi ornalasqan aýdandar men eldi-mekenderdegi mádenıettiń ortalyǵy bolyp qalýy tıis. Oqýshylarǵa tárbıe berýde pedagogıkalyq mádenıettilikpen qa­tar, ata-analardyń jaýapkershiligin de art­tyrý túıtkildi máseleniń biri bolyp otyr. Elbasynyń 2010 jylǵy 17 tamyzda “Sot júıesi men quqyq qorǵaý qyzmetiniń tıimdiligin arttyrý jónindegi sharalary týraly” Jarlyǵy shyqty. Qujatta qaraý­syz, baqylaýsyz, panasyz qalǵan balalarǵa shuǵyl túrde psıhologııalyq, áleýmettik kó­mek kórsetip, olardyń ómirge beıimdelýine jaǵdaı jasaý sharalary qarastyrylady. Mundaı jaǵdaıǵa dýshar bolǵan balalardy beıimdeý ortalyqtary ishki ister júıesinen bilim berý salasyna ótetin bolady. Jas urpaqqa mektepke deıingi tárbıe berý men oqytý Elbasynyń tikeleı baqylaýyndaǵy ózekti máselelerdiń biri bolyp otyr. Osy isti ońaltý maqsatynda “Balalardy mektepke deıingi tárbıe jáne oqytýmen qamtamasyz etý jónindegi 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan “Balapan” baǵ­dar­lamasy” qabyldandy. Bul joba boıynsha balalardy mektepke deıingi mekemelermen qamtý 5 kezeń arqyly satylaı júrgizilip, 2014 jylǵa qaraı búldirshinderdiń 70 paıyzyn qamtý josparlanyp otyr. Búgingi kúni elimizde 4972 mektepke deıingi uıym jumys isteýde, olardyń 2003-i balabaqsha. Mektep janynan ashylǵan shaǵyn ortalyq­tar men balabaqshalarda 373 160 tárbıe­lený­shi qamtylǵan, olar mektepke deıingi balalar sanynyń 38,7 paıyzyn quraıdy. 2007-2009 jyldar kezeńinde 142,1 myń oryndyq 2557 mektepke deıingi uıym ashyl­dy, onyń ishinde 75 oryndyq 612 balabaqsha qyzmet etýde. Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha Bilim jáne ǵylym mınıstrligi mektepke deıingi uıymdardyń jelisin keńeıtý boıynsha birqatar sharalar belgiledi. Aıtalyq: - 2009-2015 jyldary memlekettik jáne jekemenshik ınvestısııa esebinen iske qosylatyn nysandardyń kestesi jasaldy; - “Jol kartasy” aıasynda kúrdeli jón­deýge jatatyn balabaqshalar tizimi anyqtaldy; - shaǵyn ortalyqtar men balabaq­sha­lardy ashý resimderi jeńildetildi. “Alǵashqy qadam” (1-3 jas), “Zerek bala” (3-5 jas), “Biz mektepke baramyz” (5-6 jas) atty balamaly oqý baǵdarlamalary bekitildi. Jalpy alǵanda, bilim berý salasyna bólinip otyrǵan qarjy kólemi de jyldan jylǵa eselenip artyp otyr. Oǵan bólingen bıýdjettik qarjynyń ósýi memlekettik bıýdjettiń shyǵys bóligimen qatar, ishki jalpy ónimde de baıqalady. Naqty statıs­tı­kalyq málimetterge súıener bolsaq, 2008 jylmen salystyrǵanda bilim berýge bólin­gen qarjy 9,5 paıyzǵa (702 mlrd. teńge) artyp, ishki jalpy ónimniń 3,7 paıyzyn qurady. Bilim jáne ǵylym salasynda sheteldegi ozyq tehnologııalardy otandyq júıege engizý men tájirıbe almasý boıynsha 130-dan asa halyqaralyq kelisimder jasaldy. 150-den astam bilim-ǵylym uıymdary sheteldik seriktesterimen tikeleı baılanys ornatyp otyr. Strategııalyq josparlarǵa sáıkes, 2015 jyly 12 jyldyq bilim berý modeli boıynsha “Beıindik mektepke” qabyldaý júzege asyrylady. Álemdik standarttardyń údesinen shyqqan osyndaı mektepterdiń alǵashqy qarlyǵashtary 2017 jyly qanat qaǵady. Jańa qoǵam muǵalimi – jańa talaptar­dy boıyna sińirgen jan-jaqty, jetilgen maman bolýy tıis. Bul úshin ustazdar qaýymy únemi izdený, shyǵarmashylyq jumys ústinde júrýmen qatar, ózderiniń kásibı biliktiligin arttyryp otyrýy qajet. Bilim keńistigindegi aıtýly oqıǵalardyń biri retinde – TMD elderi halyqqa bilim berý qyzmetkeriniń 2010 jyly 26-27 sáýirde Astana qalasynda ótken tuńǵysh sezine toqtalýǵa bolady. Muǵalimderdiń osynaý keleli basqosýyndaǵy ózekti máseleler qatarynda – bilim salasyndaǵy halyqaralyq yntymaqtastyqty damytý, bilim berý úderisin jetildirý sııaqty máseleler kóterildi. Mundaı ıgi sharalar elimizdiń taǵy bir serpindi jobasy retinde halyqaralyq qaýymdastyq tarapynan oń baǵasyn aldy. Bilim berý salasyndaǵy bolyp jatqan jetistikter men jańalyqtar Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazar­baev­tyń jete kóńil aýdaryp, jan-jaqty qoldaý kórsetýi men bastamalary arqasynda júzege asyp jatqanyn erekshe atap aıtqan jón. Táýelsizdikti baıandy etýde bilimniń mańyzdylyǵyn jete túsiný, ekonomıkalyq jáne qarjylyq qıyndyqtarǵa qaramastan, osy salaǵa barynsha yjdahattylyqpen qoldaý kórsetý – asqan boljampazdyqtyń belgisi. Tipti qazirgi dúnıejúziniń barlyq elderinde beleń alǵan ekonomıkalyq daǵdarys áser etip otyrǵan jaǵdaıdyń ózinde Elbasy bilim salasyna berilgen qarjyny únemi nazarda ustaý jóninde Úkimetke tikeleı tapsyrma berýmen keledi. Egemendi elimizdi órkenıetke bastar joldyń bastaýy – mektep desek, Ybyraı Altynsarın anyqtama berip ketkendeı, “Mekteptiń basty júregi – muǵalim”. Qo­ǵam úshin mektep – bilim men tálim-tár­bıe­niń uıasy, keleshektiń taǵdyrlar toǵysy, urpaqtar sabaqtastyǵynyń tiri kýási. Muǵalim qandaı bolsa shákirti de sondaı bolmaq. Bıylǵy jańa oqý jylynyń, ıaǵnı Bilim kúniniń Ata Zańymyz – Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 15 jyldyǵy jáne qasıetti Ramazan aıymen tuspa-tus kelýin, eldigimiz ben ımandy­lyǵymyzdyń ushtas kelýi jaqsylyqtyń nyshany dep bilemin. Úshbıiktegi jańa mektep Onyń ashylýyna Olımpıada juldyzdary qatysty Eki qabatty, ásem de sa­pa­ly, túrli-tústi kirpishten óril­gen mektep aýlasy jergilikti turǵyndarǵa syımaı ketken. Qulaqtan kirip, boıdy baý­raı­tyn Qurmanǵazynyń kúıi óne-boıyńdy shymyrlatady. Aq jaýlyqty ájeler shashý sha­shyp qarsy aldy. Úshbıik bol­ǵa­ly, munda shaqyrsań da kel­tire almaıtyn mártebeli qonaqtardy kórmegen shyǵar. Nesin aıtasyz, mekteptiń ashylýyna jınalǵandardyń qýanyshynda shek joq. Oblys ákimi Berdibek Sa­par­baev shalǵaıdaǵy aýyldaǵy bilim ordasynyń ashylýyna elimizdiń abyroıyn asqaqta­typ júrgen Olımpıada chem­pıon­dary Jaqsylyq Úshkem­pi­rov pen Iýrıı Melnı­chen­kony, qazaqtyń birtýar azama­ty, KSRO-nyń jeti dúrkin, qos Olımpıadanyń kúmis jáne qola júldegeri, FILA-nyń bıýro múshesi Dáýlet Turlyhanovty, ánshiler Me­deý Arynbaev pen Jeńis Seı­dollaulyn ertip kelipti. Úsh­bıikte Par­la­ment Májilisiniń depýtaty Nurtaı Sabılıanov qurmetti qonaqtar qataryna qosyldy. Oblys ákiminiń bastama­sy­men ótken jyly dúnıege kel­gen “Týǵan jerge taǵzym” ak­sııasynyń búgin de jalǵasyp, týǵan jerden túlep ushqan qaıyrymdy jandar bilim ordasyna úles­terin qosýda. Mektep atyn ıelengen Aqtaılaq bıdiń músinin syıǵa tartqan Jaqsylyq Alda­ja­rov, demeýshiler Murataı Imanjapparov, Jaına Ospa­nova, Asqar Qasenǵazın, Nur­lan Moldybaevtar jóni bólek azamattar. Nurlan mektep túlegi eken, osy joly ushqan uıasyna  avtokólik syılapty. Oblys ákimi Berdibek Saparbaev saltanatqa jına­l­ǵandardy quttyqtap, aqjarma tilegin jetkizdi. – Qurmetti Úshbıik aýy­ly­nyń turǵyndary! Sizderdi búgingi jańa mekteptiń ashy­lýy­men quttyqtaımyn. Bilim ordasy Elbasy N.Nazar­baev­tyń “100 mektep, 100 aýrý­hana” baǵdarlamasy boıynsha nebári eki jyldyń ishinde memlekettiń 434 mıllıon teń­gesine salyndy. Qurylysty sapaly etip salyp bergen “Elhon” qurylys kompanııa­sy­nyń dırektory Ulyqbek Týmashenov myrzaǵa alǵysym­dy aıtamyn. Tek bul emes, jaqyn kúnderde Tarbaǵataı aýylynyń Kókjyra, Jánti­keı, Úrjar aýdanynyń Kel­di­murat, Kúrshim aýyldarynda bilim ordalary paıdalanýǵa berilmek. Elimiz ósý-órkendeý ústinde, Elbasynyń atqaryp jatqan isterine búkil álem jurtshylyǵy rıza. Búgingi qýanyshqa Jaqsylyq pen Iýrany, Er Dáýletti birge er­tip kelgendegi maqsat, osy bilim ordasynan da  el aby­roıyn asqaqtatatyn osyndaı  azamattardyń shyǵýyn qa­ladym, dedi ákim. Budan keıin Dáýlet Tur­ly­hanov, Nurtaı Sabılıanov Iý.Melnıchenko, aýyl jurtyn quttyqtap, mektepti qysqa mer­zimde salǵyzdyryp bergen Elbasyna, oblys ákimine alǵystaryn aıtty. “Elhon” qurylys kompa­nııa­synyń dırektory Ulyq­bek Týmashenov sımvolıkalyq kiltti mektep dırektory Aı­jan Samarhanqyzyna tapsyr­ǵan soń, oblys ákimi B.Sa­par­baev, aýdan ákimi Temirbek Qa­symjanov, Qazaqstan sporty­nyń jaryq juldyzdary D.Tur­lyhanov, J.Úshkempirov, Iý.Melnıchenko lentany kıyp, mektep ishin aralap kór­di. Mundaǵy akti zaly, kom­pıýterlik synyp, laborato­rııa­lar men basqa da jab­dyqtar kózdiń jaýyn alady. Ishi-syrty birdeı ádemi, edeni aınadaı jarqyrap jatqan, úlken sport zaly bar mektep jınalǵandarǵa unady. Ońdasyn ELÝBAI, Shyǵys Qazaqstan oblysy, Jarma aýdany. Qabilettilik bilimnen Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń bıylǵy halyqqa Joldaýynda orta bilim berýdi ta­bysty uıymdastyrý máse­lesin aldymyzǵa qoıǵany má­lim. Bilimdi urpaqtyń qabiletti bolatyny álim-saqtan belgili. Biz Prezıdenttiń osy Jol­daýyndaǵy kórsetilgen baǵyt-baǵdar boıynsha jumys isteýge tıispiz. Ár balanyń tereń bilim alýymen qatar, tárbıeli bolyp ósýi de ustaz úshin syn dep bilemin. Men memlekettik mártebege ıe bolǵan qazaq tili men áde­bıetin oqytý isine búkil sa­na­ly ómirimdi arnap kele ja­tyrmyn. Bizdiń qazaq tilinde oqytatyn №119 mektep-lıseıi zaman talabyna saı bilim men sanaly tárbıe berý jolynda bir kisideı jumys atqaryp kele jatyr. Sonyń keıbir ná­tıjelerine toqtalar bolsaq, mu­ǵalim eńbegin, mekteptiń már­tebesin anyqtaıtyn ult­tyq biryńǵaı test tapsyrý ke­zinde bilim uıasy jyl saıyn joǵary kórsetkishke qol jet­kizip keledi. Mysaly, 2007-2009 oqý jyldaryndaǵy bilim sapasynyń kórsetkishi 77,3 baldy qurasa, bıylǵy nátı­jemiz 90, 93 balǵa kóterildi. Jańa bastalǵan oqý jylynyń qorytyndysy budan da bıik bolady degen senimdemiz. Se­bebi, ótken oqý jyly aıaqtal­ǵannan beri kezeń ishinde us­taz­dar qaýymy aldaǵy oqý jy­lyn qalaı bastaımyz, qandaı jumystardy atqaramyz, nen­deı isterge uıytqy bolyp, uıym­dastyramyz degen joba-josparlaryn jaz boıy naq­tylap, endi sony is ústinde dáıektemek. Tek qana bilim úı­retip qana qoımaı, oqýshy­larǵa estetıkalyq, ulttyq ba­ǵyttaǵy qundylyqtardy te­reńdete meńgertý máselelerin de jalǵastyryp kelemiz. Bul baǵyttaǵy jumystarymyz da nátıjesiz emes. Qalalyq shyǵarmashylyq baıqaýlarda oqý­shylarymyz “Meniń Ota­nym – Qazaqstan!” atty án-bı saıysynda júldeger atan­dy. Sol sekildi Abaı, Sháká­rim, Muqaǵalı oqýlaryna qatysyp, 1-2 oryndardy ıe­lense, T.Rysqulov atyndaǵy Qazaq ekonomıkalyq ýnıver­sıteti jarııalaǵan “Grantty utyp al!” baıqaýynda bıylǵy bir túlegimiz alǵashqy orynnan kórinip, oqýǵa qabyldandy. Jalpy ustazdar qaýymy men ata-analardyń basty maqsaty ul men qyzǵa tııanaqty bilim bere otyryp, bilikti etip shyǵarý desek, bul keleshekte básekege qabiletti jastardyń qalyptasýyna mol múmkindik beredi. Názıpa EGEMBERDI, №119 mektep-lıseıdiń qazaq tili men ádebıeti pániniń joǵary sanatty muǵalimi. Almaty. Basty baǵyt — sapa Oblystaǵy bilim mekemeleri bilim berýdiń negizgi prınsıpterin júzege asyra otyryp, bilim mazmunyn jańartýǵa, ınnovasııalyq úrdisterdiń damýyna, oqy­týdyń jańa tehnologııalaryn engizýge erekshe nazar aýdarýda. О́tken oqý jylynda oblystaǵy 9 gımnazııa men 16 mektep-gımnazııa, 2 lıseı, 1 mektep-lıseıde, 4 daryndy balalarǵa arnalǵan bilim mekemelerinde 20383 oqýshy jan-jaqty bilim alsa, 114 mektepte ár­túrli pánder tereńdetilip oqytylyp, 16 bilim me­ke­mesinde túrli eksperımenttik jumystar uıymdastyryldy. Atqarylǵan naqty jumystar nátıjesinde oblys oqýshylarynyń komandasy jalpy bilim beretin pán­der boıynsha 2010 jylǵy mektep oqýshy­lary­nyń respýblıkalyq pán olımpıadasynda 2-respýblıkalyq ǵylymı jarysta 3-júldeli oryndardy jeńip aldy. 2010 jylǵy respýblıkalyq olımpıadanyń qorytyndysy boıynsha oblys komandasy “Eń úzdik komanda”, al oblystyq daryndy er balalarǵa arnal­ǵan qazaq-túrik mektep-ınternaty “Eń úzdik olım­pıada mektebi” ataqtaryn ıelendi. Halyqaralyq, dúnıejúzilik pánder olımpıadasy men ǵylymı jarystarda oblys oqýshylary 2009 jyly 13 medalǵa ıe bolsa, 2010 jyldyń alǵashqy 7 aıynda 11 medaldy jeńip aldy. О́tken oqý jylynda reıtıng boıynsha oblystyq “Daryn” mektep-ınternaty TMD kólemindegi 100 mekteptiń arasynda Máskeý qalasyndaǵy ólketaný jáne balalar týrızmi halyqaralyq akademııasyna qatysqan oqýshy­lar­dyń jalpy sany boıynsha 11-oryndy, belsendi qatysýshylardyń sany boıynsha 6-oryndy ıelendi. 2009 jyldyń jeltoqsan aıynda ótken Prezıdenttik olımpıadanyń qo­rytyndy kezeńinde daryndy er balalarǵa ar­nalǵan qazaq-tú­rik mektep-ınternatynyń oqý­shylary 2 altyn, 1 kúmis medalmen marapat­taldy. Mine, bul qýanyshty mysaldardan oblys ustazdarynyń bilim sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan jumystaryn kórýge bolady. Mektep bitirýshilerdi UBT-ǵa daıyndaýdyń sapasyn arttyrý jáne muǵalimderge ádistemelik kómek kórsetý maqsatynda oqý jyly boıyna kóshpeli kýrstar uıymdastyryldy. О́tken jyly matematıka, fızıka pánderinen eń tómen kórsetkish kórsetken Baızaq, Jambyl, T.Rysqulov atyndaǵy aýdandarda jumys isteıtin muǵalimder úshin 5 arnaıy kýrs uıymdastyrylyp, oǵan barlyǵy 83 matematıka, 41 fızıka pániniń muǵalimderi qatysty. Sondaı-aq, Shý, Moıynqum, T.Rysqulov atyndaǵy, Jýaly aýdan­daryn­daǵy UBT-da tómen kórsetkish kórsetken mek­tep­terdiń muǵalimderi respýblıkadaǵy 100 úzdik mek­teptiń tizimine engen oblystyq “Daryn”, daryndy er balalarǵa arnalǵan qazaq-túrik mektep ınternat­tary­nyń jáne Taraz qalasyndaǵy №8, 45 gımnazııalardyń pán muǵalimderimen is-tájirıbe almasty. UBT tapsyratyn barlyq mektep bitirýshilerdiń psıhologııalyq daıyndyǵyn arttyrý jáne ulttyq biryńǵaı testileýge daıyndyǵyn tekserý maqsatynda oblys kólemindegi barlyq ulttyq biryńǵaı testileý ótkizý pýnktteriniń arnaıy bekitilgen aýdıtorııala­ryn­da synama testileýler ótkizildi. Oblystyq bilim basqarmasy tarapynan júrgizilgen osyndaı jumys­tardyń nátıjesinde mektep oqýshylarynyń 2010 jylǵy ulttyq biryńǵaı testileýdegi kórsetkishteri ótken jylmen salystyrǵanda edáýir artty. Bıylǵy jyly jalpy bilim beretin mektepterdi 11106 oqýshy aıaqtasa, onyń 7531-i ulttyq biryńǵaı testileýge qatysty. Ulttyq biryńǵaı testileýdiń qorytyndysy boıynsha 2009 jyly ortasha ball 70,92 bolsa, 2010 jyly 76,16-ny qurady, ıaǵnı 5,24 balǵa ósti. Sóıtip, ótken jyly oblys boıynsha tómen kórsetkishter kórsetken mektepterdiń sany edáýir azaıyp otyr. Bıyl “Altyn belgi” tósbelgisine usynylǵan 167 oqýshy óz bilimderin dáleldedi. Erekshe úlgidegi attestatqa usynylǵan oqýshylardyń úlesi de ótken jylmen salystyrǵanda arta tústi. Bizdiń baǵyt – bilim sapasyn arttyrý. Ol úshin oblysta barlyq jaǵdaı jasalǵan. Sondyqtan bilim sapasyn odan ári arttyrý aldaǵy ýaqyttarda da oblystyq bilim basqarmasynyń basty nazarynda bolady dep sendiremiz. Sulýshash QURMANBEKOVA,  Jambyl oblysy ákimdigi bilim basqarmasynyń bastyǵy. Jambyl oblysy. Balalarǵa bazarlyq Jańa oqý jyly qarsa­ńynda or­talyq parkte bıyl, mine osymen úshin­shi ret  “Mektepke jol” degen ta­qy­ryppen arnaıy aksııa ót­kizildi. Onda ádettegideı qa­ladaǵy kóp balaly jáne tur­mysy tómen otbasylaryna arnap jármeńke uıymdasty­rylyp, oqýshylar kıim­deri men oqý qural-jabdyqtary ar­zan baǵamen satyldy. Al mundaı qolaıly múmkindikti qaladaǵy bes myńnan astam otbasy ıelendi. Munyń syrtynda 40 ba­laǵa qala kásipkerleri tara­pynan jal­py quny 53 myń teńge turatyn bazarlyq usy­nyldy. Onyń ishinde oqýshy formasy­nan bastap, oqýshyǵa qajetti usaq-túıekke deıin bar. Dáýlet SEISENULY, Semeı.