Senimdilikke baǵyttalǵan reforma

Memlekettik másele Elbasy N.Nazarbaev memle­keti­mizdiń irgetasyn berik etip qalaýda, memlekettik organdardyń qyzmetin qaıta qaraý, reformalaý kezek kút­tir­meıtin másele ekenine aıryqsha mańyz artty. Eldikti qalyptas­ty­ratyn birden-bir ınstıtýt retinde sot júıesi bıliktiń tolyqqandy bir tarmaǵy bolyp qalyptasyp, re­for­malaý jumystaryn alǵashqy­lar­dyń biri bolyp bastap ketken edi. Osy on bes jyldaǵy qajyrly jumys óz jemisin berip, belesimiz bıikteı tústi. Shyn máninde quqyqtyq mem­leket qurýdaǵy sottyń róli erekshe ekeni belgili. Sot adam quqyǵy men bostandyǵyn qorǵaıtyn basty ıns­tıtýtqa aınalýy shart. Tek sot qana daýlar men janjaldardyń tobyq­taı túıinin aıtyp, zańdylyqtyń saqtalý qaǵıdattaryn nyǵaıta tú­se­di. Táýelsiz ári ádil sot aza­mat­tardyń quqyqtyq qorǵalýynyń kepili ǵana emes, myqty, básekeli ekonomıkanyń damýyna, elimizdiń álemdik quqyqtyq keńistikke shy­ǵýyna jol ashady. Ýaqyt tala­byn­daǵy reformalar sot bıliginiń saıa­sı-quqyqtyq júıesin ornyqtyrdy. Bul jyldary sýdıalar korpýsy­nyń zańdy mártebesi bekitilip, sot júıesin qalyptastyrýda sheshýshi qadamdar jasaldy. Is júrgizý (pro­ses­sýaldyq) zańnamalary jańar­tyl­dy, bul sot quzyreti sheńberiniń keńeıýine jańa serpin berdi. So­nymen qatar elimizde qylmystyq jazalardy izgilendirý saıasaty júr­gizilýde. Prezıdenttiń ústimizdegi jyldyń 17 tamyzyndaǵy quqyq qor­ǵaý organdary basshylarymen kezdesýi, soǵan baılanysty shyq­qan Jarlyǵy atalmysh saıasatty júzege asyrý baǵytyndaǵy jumys­tar­ǵa erekshe qarqyn bermek. “Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń már­tebesi týraly” Konstıtýsııalyq za­ńy memlekettik bıliktiń teń qu­qyq­tyq salalarynyń biri — táýel­siz sot bıliginiń negizgi mártebesin bekitti. Búgingi kúni azamattardyń zańdy quqyqtary men bostandyq­ta­ryn qamtamasyz etýde sot júıesi basty quqyqtyq qural bolyp tabylady. Sot jumysynyń zań­namalyq bazasy qurylyp, búgingi kúni qoǵamdyq qatynastardyń aıasyndaǵy barlyq daýlar men tartystar sot tártibinde sheshiledi. Sot tóreliginiń qoljetimdigimen ashyqtyǵy qamtamasyz etilgen. Sot júıesin reformalaýdy te­reńdetýde sottardy mamandan­dy­rý­dyń mańyzy zor. Mamandandy­ryl­ǵan sottardyń qurylyp, jumys jasaýy sottyń daýly máselelerdi durys sheship, ádil bılikti júzege asy­rýyna ıgi yqpalyn tıgize­tin­digin ýaqyt tájirıbesi anyq dálel­dep otyr. Osy oraıda, Aqmola oblysynda da aýdanaralyq maman­dandyrylǵan ekonomıkalyq sot pen mamandandyrylǵan ákimshilik sottary jumys istep kelgen edi. Oǵan bıylǵy jyldyń basynda qylmystyq isterdi qaraıtyn sot qo­syldy. Sonymen qatar keleshek­te jasóspirimder isteri jónindegi mamandandyrylǵan sottardy qurýǵa baılanysty tıisti jumystar júrgizilýde. Sońǵy jyldarda júzege asy­ryl­ǵan sharalar elimizdegi sot júıe­siniń qurylymyn odan ári jetildirýdiń, sot óndirisin yqsham­daýdyń naqty joldaryn belgilep berdi. Sot júıesiniń bedelin nyǵaıtý jáne sýdıalardyń joǵary kásibı biliktiligin qalyptastyrý maqsa­tyn­da Aqmola oblystyq soty bir­qa­tar sharalardy qolǵa aldy. So­nyń biri retinde sot tóreligin jú­zege asyrýdyń sapasy boıynsha monıtorıngti atap ótýge bolady. Jalpy, júrgizilgen monıtorıngtiń nátıjesi sottar qyzmetin uıym­dastyrý jumystaryna oń baǵyt berip, sapasynyń artýyna septigin tıgizdi. Basty baǵyttardyń biri — sottardyń jáne sot tóreligin jú­zege asyrýdaǵy sýdıalardyń qyz­metteri týraly qoǵamnyń pikirin zerdeleý. Osyǵan baılanysty 2010 jyldyń qańtar-sáýir aılary ara­lyǵynda sot prosesine qatysýshy­lar men basqa da tulǵalar arasynda áleýmettik saýalnama júrgizildi. Oǵan 3627 adam qatysty. Onyń qo­ry­tyndylary oblystyń barlyq aımaqtaryndaǵy jergilikti basy­lymdarda jarııalanyp, oblystyq sottyń ınternet júıesindegi saı­tyna ornalastyryldy. Jumysy­myz­dyń oń baǵalanǵanyn atap kór­setkim keledi. Saýalnama jasyryn túrde júrgizilgendigin eskersek, oǵan jaýap bergenderdiń kózqa­ras­taryn búkpesiz ashyq aıtqandary anyq. Munyń ózi sottyń búgingi kúni qarapaıym halyq aldyndaǵy abyroıy men bedeliniń qansha­lyq­ty deńgeıde ekendigin ashyq kór­setip berdi. Sondaı-aq, saýalnama derekteri azamattardyń pikirlerin zerdeleýge, osy arqyly qyzmet óri­sin keńitý tásilderin ázirleýge múmkindik berdi. Qolǵa alynǵan reformalar sýdıalardyń sot tóreligin atqarýy­na jáne qyzmet júıesin talap turǵysynda úılestirýge múmkindik beredi. Oblystyq sot ǵımaraty al­qabılerdiń qatysýymen sot isterin qaraýǵa laıyqty zaldarmen qam­ta­masyz etilgen. Aýdandyq jáne aı­maqtyq býyndar da materıaldyq-tehnıkalyq jaǵynan nyǵaıtylýda. Býrabaıdaǵy “Ádilet úıi” joǵary deńgeıdegi respýblıkalyq bazalyq ortalyq sanalady. Aǵymdaǵy jyly Selınograd aýdandyq soty halyq­aralyq standarttarǵa saı keletin jańa ǵımaratqa kóshti. Biz 2002 jyldan bastap za­manaýı ozyq úlgidegi elektrondy basqarý júıesin qoldanyp, ınter­net­tiń múmkindigin keńinen paı­da­lanýdamyz. Bul bastamany TMD aýma­ǵynda Qazaqstan alǵashqy bo­lyp kótergen edi. Joǵarǵy Sottyń jáne oblystyq sottyń arnaıy veb-saıtynda elektrondy muraǵat jasaqtalǵan. Onda barlyq saty­lardaǵy sot sheshimderi ornalasqan. Bul qujattardy qajet etken adam onymen erkin tanysa alady. Sonymen qatar, barlyq azamattar qazirgi kompıýterlik izdeý, jikteý júıesi arqyly kerekti qujattardy taýyp, qajetine jarata alady. Bul sot prosesin bastan-aıaq qadaǵalaý­ǵa, sotqa qatysýshylarǵa barlyq dybys jazbasymen, sot májilisiniń elektrondy hattamasymen tanysýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq, sońǵy kezde sot prosesterin beınebaılanys arqy­ly ótkizý úrdisi jurtshylyq tara­py­nan qoldaý tabýda. Mundaı jaǵdaıda sottalýshy apellıasııalyq satydaǵy sot májilisine, al basqa qaladaǵy tergeý ornynda otyrǵan sottalýshy sot májilisi ótetin jer­ge kelmeı-aq, oǵan qatysýǵa múm­kindik alady. Sonymen qatar, mun­da jábirlenýshi jaq pen aıyp­talýshy jaqtyń qosymsha kýáger­leri bolsyn, sot prosesine qatys­qysy keletin basqa da azamat­tardyń bolsyn jol júrip, ýaqyt ketirý, qarjylyq shyǵyn shyǵar­maý máselesi qarastyrylǵan. Joǵarǵy Sot bastamasymen aǵymdaǵy jyldyń naýryz aıynan bastap oblystyq sottyń resmı veb-saıtynda “Sot isteriniń anyqtama­lyǵy”, “Spravochnık po sýdeb­nym delam” degen aıdarlar­men banner ornatylyp, jańa baǵdarlama iske qosyldy. Atalǵan baǵdarlama ob­lystyq sottyń termınalyna da or­na­lastyryldy. Aqmola oblystyq sotynda, oblystyń 24 aýdandyq jáne oǵan teńestirilgen sottardyń 18-de aq­parattyq-anyqtamalyq kıoskiler ashylyp, qazirgi ýaqytta jumys jasaýda. Bul kıoskiniń qyzmetine júgingen azamat kez kelgen jumys ýaqytynda esh kedergisiz sot ǵıma­ratyna kirip, sot qujattarynyń úlgilerimen tanysýǵa, memlekettik baj salyǵynyń mólsherin, tóleý tártibin bilýge jáne rekvızıtterin alýǵa, taǵaıyndalǵan isterdiń tizi­mimen tanysýǵa, óziniń talap aryzyna sáıkes istiń qozǵalysy jóninde jan-jaqty aqparat alýǵa quqyly. Quqyqtyq sot reformasy sýdıa kadrlaryn irikteý jáne taǵaıyndaý máselesine barynsha qatań talaptar qoıýda. Osyǵan baılanysty, oblys­tyq sotta, aýdandyq jáne oǵan te­ńestirilgen sottarda sýdıalyq qyz­metke úmitkerdiń taǵylymdamadan ótýine aıryqsha kóńil bólinedi. Úmit­kerlerdiń tizimi jergilikti basylymdar men oblystyq sottyń resmı saıtynda jarııalanyp, pikir jáshigi ornalastyryldy. Bul sapa men jarııalylyqty qamtamasyz etedi. Jalpy, sot júıesin reforma­laý jolynda júrgizilgen sharalar azamattar men zańdy tulǵalardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń qorǵalýyn kózdep, sottyń bedelin ósirýdi, qoljetimdilikti ornyq­ty­rý­dy, sot organdaryna senimdi kú­sheıtýdi, sottardyń róli jáne áleýmettik mańyzdylyǵy týraly halyq pikiriniń jaqsartylýyn, aza­mattardyń quqyqtyq aqparat­tan­dyrý deńgeıiniń kóterilýin, olar­dyń zańdy múddelerin sot tárti­bimen qorǵaýyn qamtamasyz etý boıynsha belsendiligin arttyrady. Aqjan EShTAI,  Aqmola oblystyq  sotynyń tóraǵasy. Aqmola oblysy.