Tarıh úni
Qostanaıda ult ustazy Ahmet Baıtursynovtyń jary Badrısafa ómirin zertteýge jáne jerlengen jerin anyqtaýǵa arnalǵan ekspedısııa qurylǵaly anamyzdyń arýaǵyna baǵyshtalǵan birqatar jumystardyń basy qaıyryldy. Nysanaǵa alǵan isterdiń arasynda Badrısafanyń tabany tıgen jáne ol jaıynda bir derek shyǵyp qala ma dep úmittengen oryndardyń barlyǵyn shama jetkenshe júrip ótý de kózdelgen edi. Árıne, bul oraıda Batys Sibirde jatqan Tomnyń orny bólek. Zamannyń lebi, ýaqyttyń jeli degenimizben, belgili bir adamdardyń ozbyrlyǵynan odan tutas halyqtyń japa shekkeni, zábir kórgeni tarıh keshirmes kúná. Atyń óshkir F.Goloshekınniń uıymdastyrýymen 1928 jyly baılardyń malyn tárkileýden bastalǵan kesapat sońy “kishi Oktıabr” naýqany arqyly ashtyqqa ulasty. Qazaq halqy tozdy, bosty, qyryldy. Oǵan jany kúıgen, qarsylyǵyn bildirgen bas kóterer azamattarynyń barlyǵy bolmashy syltaýmen, “ultshyl” degen jalamen ustalyp, qamalyp, atyldy nemese Sibirge aıdaldy. Olardyń aldyńǵy qatarynda burynnan da “ultshyl”, “alashordashyl” aty bar, onyń ústine qazaq dalasyndaǵy kámpeskeni jutqa teńegen Ahmet Baıtursynov turǵan edi. Ol 1929 jyly 2 maýsymda Qyzylorda qalasynda tutqyndaldy da, jylǵa jýyq tergeýden keıin, ıaǵnı 1930 jyly sáýir aıynda Birikken saıası bas basqarma kollegııasynyń qaraýymen atý jazasyna kesildi. Biraq bul joly óziniń Qyzyl krest qoǵamyna jazǵan aryzy oqqaǵar bolyp, Ahmet atamyz ajal tyrnaǵynan aman qaldy. Atý jazasy konslagermen aýystyryldy. Jazýshy Tursyn Jurtbaıdyń “Uranym-Alash!” kitabynda Ahmet Baıtursynovtyń OGPÝ mekemelerine baqylaý jasaıtyn respýblıka prokýrorynyń orynbasaryna jazǵan ótinishi berilgen. Onda ult kósemi ózine kesilgen jaza týraly málimet beredi: “OGPÝ-diń 1931 jylǵy 13 qańtardaǵy qaýlysymen meniń dúnıe-múlkim tárkilenip, ózime on jyl konslagerde otyrýǵa úkim shyǵaryldy. Sol OGPÝ-diń 1932 jylǵy 4 qarashadaǵy qaýlysymen merziminen buryn bosatylyp, 3 jylǵa Soltústik ólkege jer aýdaryldym”, deıdi de aryzynyń sońynda: “1933 jyldyń 6 qańtary, Adresim: Arhangelsk, Solombala, 1-derevnıa, 1-boılyq, №9 úı” dep jazasyn ótep jatqan ýaqyty men meken-jaıyn kórsetedi. Ahań bolmasa Badrısafanyń basyna daýyldyń qara bulty úıiriler me edi, álde taǵdyry basqasha óriler me edi kim bilsin. Biraq erine adal anamyz jel aıdaǵan qańbaqtaı zamannyń ókpek jeli qaıda julqysa sonda bardy. Birikken saıası bas basqarma kollegııasy Ahańa konslagerge úkim shyǵarǵan kúni, ıaǵnı 1931 jyly 13 qańtarda Badrısafa Muhamedsadyqqyzy men on eki jasar qyzy Sholpandy Tom oblysyna bes jylǵa jer aýdaryp jibergen edi. Qaýlynyń ózi qandaı qorqynyshty bolsa, onyń oryndalýy, batpaǵy, masasy, sýyǵy men ashtyǵy birinen biri ótetin Batys Sibir ólkesi naǵyz dozaq bolatyn. Ahmet Baıtursynov 1932 jyly jeltoqsannyń 31-i kúni Mirjaqyp Dýlatovqa jazǵan hatynda óziniń Arhangelskige sol jyly qarashanyń 30-da kelgenin aıtady. Ári sýyqtan, ári jumyssyzdyqtan, qymbatshylyqtan ol Arhangelskige bara qınalady. Al Mirjaqypqa 1933 jyldyń basynda jazǵan hatynda: “Bir jaǵynan – aýrý, ekinshi jaǵynan – sýyq, úshinshi jaǵynan – ashtyq, úsh jaqtap qysyp, árkimniń atsalysqan kómegi arqasynda kúneltip kele jatqan jaı bar. Bul qalyppen kópke barmaı bir shegine baryp tynatyn shyǵarmyn. “Qyr balasy” (Á.Bókeıhanov) qoldan kelgen kómegin istep-aq jatyr”, deıdi. Álıhan Bókeıhanovtyń kómegimen Ahań M.Gorkııdiń burynǵy áıeli, Qyzyl krest qoǵamyn basqarǵan E.Peshkovaǵa densaýlyǵynyń nasharlaǵanyn aıtyp, sondyqtan Tomǵa aıdaýda júrgen áıeliniń janyna barýǵa ruqsat surap ótinish jazady. Ahań tilegi oryndalady. Sóıtip, 1933 jyldyń 4 shildesinde otbasyna kelip jetedi. Aldymen Badrısafa otyrǵan Krıvosheın aýdanynyń Jýkovo derevnıasyna kelgen Ahań, bizdiń oıymyzsha, sol kezde osy aýdanǵa qaraǵan Mogochıno selosynda, ózi hatynda jazǵandaı, qyrkúıek aıynan bastap turǵan.Tamuq izi
“Badrısafa” ekspedısııasynyń músheleri – Ahmet atamyzdyń kindik qany tamǵan Aqkóldiń azamaty Ibragım Aǵytaev pen osy joldardyń avtory Tom qalasyna kelgenimizde aldymen jerdiń óte shalǵaılyǵy bilindi. О́rkenıettiń bar jetistigin paıdalanyp otyrǵan kezde jolaýshyny sharshatatyn bul shaharǵa Badrısafa men kishkentaı Sholpan qańtardyń ortasyndaǵy qaqaǵan aıazda qandaı jaǵdaıda jetti eken deseńshi? Tom qalasynyń irgesi HVII ǵasyrda, Borıs Godýnov patsha tusynda qalanǵan. 1878 jyly jumysyn bastaǵan Tom memlekettik ýnıversıteti jáne odan keıingi Tom polıtehnıkalyq ýnıversıteti, medısına ınstıtýty áli kúnge deıin qalyptasqan dástúrin úzbeı kele jatqan iri basty bilim ordalary. Polıtehnıkalyq ýnıversıtette ultymyz ulylarynyń biri Qanysh Sátbaev bilim alǵan. Atalmysh oqý ornyna jaqyn jerdegi geologtar alleıasynda 2008 jyly Qanysh aǵaǵa eskertkish ornatyldy. Osyndaǵy qazaq dıasporasynyń ókili, qazaq ulttyq-mádenı ortalyǵynyń jetekshisi Qanatbek Smaǵulov atamekennen kelgen qonaqtardy aldymen Q.Sátbaev atamyzdyń eskertkishine aparatyn dástúrdi qalyptastyrypty. Biz de qalaǵa kirgen bette Qanysh atamyzdyń eskertkishine taǵzym ettik. Sibir áý bastan-aq Reseıdegi qaı patshanyń tusynda da jer aýdarylǵandardyń, elden alastatylǵandardyń, saıası qýǵyn kórgenderdiń mekeni bolǵan. Bul ólkeni ıgergenderdiń biri de solar. Al 1917 jyldan bastap qyzyl ımperııalyq saıasat kezinde Keńes Odaǵyna pıǵyly qarsy degenniń barlyǵyn osynda toǵytty. Gýlag-tyń kartasynda Tom oblysynda tórt lager ornalasqan. Ǵalym О́mirhan Ábdımanulynyń “Ahmet Baıtursynov” atty kitabynda Ahańnyń qyzy Sholpan aıtyp bergen estelik keltiriledi: “Badrısafa sheshem ekeýmizdi de tutqyndady. Men onda on eki jasta bolatynmyn. Sodan 1931 jyldyń 13 ıanvarynda etappen Tom qalasyna aıdap jiberdi. Munda jer aýdarylǵandarǵa arnalǵan kóshede turdyq. Áli esimde, Beregovaıa kóshesi, úı nómiri–2”, deıdi Sholpan apaı. Sodan balany anasynan bóledi de Badrısafany Krıvosheın aýdanynyń Jýkovo derevnıasyna jiberedi. Al sol kezde Tom qalasynda medısına ınstıtýtynda oqyp júrgen Gúlnar apaı (Dýlatova) esteliginde 1932 jyly qazan aıynda Badrısafany parohodpen alyp ketkenin jazady. “Prıstannyń basynda ustamaly aýrýy qaıta-qaıta ustaı bergen ájemdi parohodqa súıemeldep otyrǵyzdyq. Sholpan ekeýmiz kózimizdiń jasyn sorǵalatyp, ájemmen qoshtasyp úıge oraldyq”, deıdi Gúlnar apaı. Sonda 1931 jyldyń basynda kelgen Badrısafa men Sholpan 1932 jyldyń qazan aıyna deıin, ıaǵnı bir jyl toǵyz aı Tom qalasynda turǵan. Negizi HIH ǵasyr basynda eki Beregovaıa kóshesi Tom ózenin jaǵalaı birine biri jalǵasyp jatqan. Olardy 1938 jyly biriktirgen. Beregovaıa kóshelerinde kópesterdiń traktırleri, dúkenderi ornalasady. Osy kóshede saıası qýǵyndaǵy adamdar, jer aýdarylǵandar úı jaldap turǵan. Olardyń qatarynda Iа.Sverdlov, V.Kosarev, I.Jılın, taǵy basqa belgili esimder bolǵan. Al Badrısafa men Sholpan turǵan bul kóshege 70-shi jyldary osy jerde turǵylyqty turatyn Sibir tatarlarynyń qalaýymen Musa Jalıl aty beriledi. Ahmetpen qol ustasyp, bas quraǵaly Badrısafa zamannyń ókpek jelin az kórgen joq. О́ıtkeni Ahań neshe ret abaqtyǵa otyrdy, ańdýda boldy. “Tóresi” kúızelgende Badrısafanyń da júregi qan jylady. Jany súıip, úıde jaǵdaıyn jasap, qabaǵyn baqqan eriniń 1930 jyly atý jazasyna kesilgenin, odan keıin on jyl konslagermen aýystyrǵanyn estý onyń tóbesinen jaı túsirdi. “Aldyn – jalyn, artyn – muz” etken zaman. Kúızelis, sanany sendeltken qorqynyshqa endi buryn kórip-bilmegen Sibirdiń sýyǵy, ýaıymy qosyldy. Jalpy, Narym óńirine bul kezderi jer aýdarylǵandardy jan-jaqtan vagondap tasyǵan edi. Mundaǵy jaǵdaı tipti nashar bolatyn. – Narym óńirine tek 30-shy jyldarǵy saıası qýǵyn-súrgin kezinde 400 myńdaı adam jer aýdarylǵan. Bul shamamen aıtqandaǵy ǵana san. О́ıtkeni, sol kezdegi alasapyranda tirkelmegender de jetedi. Olar túrli sanattaǵy adamdar edi. Kópshiligi dúnıe-múlki tárkilenip, jer aýdarylǵan baılar, orta sharýalar bolatyn. Ásirese, Ýkraınadan, Belorýssııadan jáne Baltyq boıynan kóp keldi. Olardy vagondap tógip, otbasylarymen aǵashtyń arasyna, ózenniń jaǵasyna aparyp tastaǵan. Qolda quraly ne azyq-túligi joq olar ashtan, sýyqtan óldi, – deıdi Tomdaǵy saıası repressııa qurbandaryna arnalǵan “Memorıal” mýzeıiniń dırektory Vasılıı Hanevıch. Ásirese, Ob ózeniniń tómengi aǵysyndaǵy aralda bolǵan jaǵdaı kúni búginge deıin quıqany shymyrlatady. Aleksandrov aýdanyna qaraıtyn Nazıno selosynyń mańynda ornalasqan bul aral Tom qalasynan 700 shaqyrymda jatyr. Jergilikti turǵyndar ony “ólim araly” dep atap ketken. 1933 jyly osy jerge Reseıdiń ortalyq qalalarynan teksergende qujaty joq, azyp-tozǵan, qaıyrshylanǵan jáne kúdikti degen 6,5 myń adamdy barjamen ákelip tastaıdy. Olarǵa túrmede otyrǵan baýkespe-baskeserlerdi de qosady. Álgilerdi vagonǵa tıegende de, barjamen alyp júrgende de tamaqtandyrmaıdy. Al aralda tiske basar taǵy eshteńe joq. Tek birneshe kúnnen keıin qap-qap un ákelinedi. Shıki undy jegenderdiń ishi keýip, aýyrady. Aqyrynda ashyqqan baskeserler adamdardy otqa qaqtap jeı bastaıdy. Bir aıdyń ishinde araldaǵy 6,5 myń adamnan myńǵa da jetpeıtin beıbaq qana tiri qalady. – Tom jerinde osyndaı sumdyqtar bolǵan. Narym ólkelik partııa komıtetiniń sol kezdegi nusqaýshysy Velıchko degen kisi joǵary jaqqa, Stalınge deıin osy jantúrshigerlik kórinisti baıandap hat jazǵan. Tarıh ǵylymdarynyń doktory S.A. Krasılnıkovtyń basshylyǵymen biz osy aral tarıhynan kóptegen qujattar jınadyq. Belgili fransýz tarıhshysy Nıkolıa Vert “Adam jegishter araly” degen kitap jazypty. О́tken jyly jazda fransýz kınematografısteri osy oqıǵa boıynsha derekti fılm túsirdi, – deıdi Vasılıı Antonovıch. Osy óńirge saıası qýǵynmen jer aýdarylyp kelgenderdiń qujattary Tom oblysyndaǵy ishki ister basqarmasyndaǵy arhıv ortalyǵynda saqtaýly. Badrısafa Baıtursynovanyń tirkeý kartochkasyn biz osy aradan taptyq. Ashyq kók sııamen toltyrylǵan qaǵaz ýaqyt tabymen sarǵaıa bastaǵan. Onda 1878 jyly týǵan, arnaıy jer aýdarylǵan Badrısafa Baıtursynovanyń Mogochıno komendatýrasyna berilgendigi ǵana aıtylǵan. Badrısafa sheshemizge qatysty ári sol ýaqyttyń kýágeri bir japyraq qaǵazdan kóz almaı qaraımyz. Alystan, týý sonaý alystaǵy saǵym arasynan sheshemizdi kórip qalatyndaı kóńilimiz eleńdep baryp basyldy. Arhıv qyzmetkerleri Reseı zańyna sáıkes kartochkany sýretke túsirýge, kóshirmesin alýǵa ruqsat bermedi. Al Mogochıno selosy qazir Molchanov aýdanyna qaraıdy eken. Endigi jol sonda bastady. Ahań jaryqtyq Arhangelskide aýrý men ashtyqtan azyp-tozyp, múgedek qalpyna jetkende de, alystaǵy Badrısafanyń jaǵdaıyn ýaıymdaıdy. Respýblıka prokýrorynyń kómekshisine 1933 jyly 6 qańtarda jazǵan ótinishinde: “...meniń áıelim Badrısafa Baıtursynova Tom gýbernııasynyń Krıvosheın aýdanyndaǵy Jýkovo derevnıasyna jer aýdarylǵan. Áıelimniń jasy 56-da, onyń ústine densaýlyǵy da nashar, talma aýrýy bar, kúnine 4-5 ret ustap qalady. Ol qandaı da bir jumys isteý bylaı tursyn, onyń ózi ózgeniń kómeginsiz kúnin kóre almaıdy”, dep qasyna barýǵa, qaıtkende de birge bolýǵa suranady. Ahańnyń bul tilegi oryndalady. Ol 1934 jyly naýryz aıynda Mirjaqypqa jazǵan hatynda 1933 jyldyń qyrkúıek aıynan beri turyp jatqan meken-jaıyn: “S.Mochlıno, Klýbnaıa, d.Soıgorova Stepana, Zap.Sıb. kraı, Tomsk okr.Krıvosheınsk. raıon” dep kórsetedi. Múmkin kóshirip basqanda qate ketken bolýy kerek, Ahań jazyp otyrǵan selonyń aty Mochlıno emes, Mogochıno dep atalady. Tom qalasynan jeńil máshınemen eki jarym saǵat júrip baratyn Mogochıno selosy qazir Molchanov aýdanyna qaraıdy. Al Krıvosheın aýdanyndaǵy Jýkovo derevnıasy jolda qalady. Adamdardyń qalaǵa kóshýinen keıin eldi mekenderdiń joıylý úderisi Tom jerine de tán. Jýkovoda da 5-6 úı qalypty. Molchanov aýdanynyń ortalyǵynan ońǵa burylǵasyn 20 shaqyrym jol júrip, shalqar darııa Ob ózeninen parom arqyly ótip, Mogochıno selosyna keldik. – Ob ózeninde sonaý otyzynshy jyldary aǵash tasıtyn barja da, jolaýshylar kemesi de júrip jatatyn. Al qazir jolaýshylar tasymaly shyǵyndy jappaıtyn bolýy kerek, keme júzýin toqtatqan, – deıdi osy jerdiń oı-shuqyryn jaqsy biletin jýrnalıst, ólketanýshy Vıktor Zaharovıch Nılov. Selo Obtiń dál erneýinde ornalasqandyqtan ol kóktemde tasyǵan sýdan jıi zardap shegetin kórinedi. Bıyl da osy eldi mekenniń eki kóshesin sý shaıyp ketipti. О́tken ǵasyrdyń basynda munda Sibirdiń túpkilikti halqy selpýkterdiń ár jerde bir kıiz úı sııaqty dóńgelentip bóreneden salynǵan kúrkeleri turady eken. 1929 jyly 11 shildede Keńes Odaǵy Halyq komıssarlary keńesiniń “OGPÝ-diń eńbekpen túzeý lagerleri týraly” qaýlysy shyǵady. Sonyń artynsha-aq Sibirge Keńes Odaǵynyń ár shalǵaıynan senimsiz, kúdikti degen adamdar eshelondap ákeline bastaıdy. Ob ózeniniń oń jaǵalaýyndaǵy mı batpaqty sol aıdap ákelgender ıgerdi, myńdaǵan adamdardyń súıegi de sol batpaqta qaldy. Mogochıno jer aýdarylǵandar turǵan, batpaqta shirkeıge talanyp júrip azapty kúnderdi ótkizgen Ob boıyndaǵy ondaǵan poselkelerdiń biri ǵana. Qazir sol poselkelerdiń orny joq, al adamdar súıekteri batpaqqa batyp ketken. Osy Mogochıno selosynyń eń úlken turǵyny 88 jastaǵy Zınaıda Emelıanovna Vlasova qarııanyń úıiniń tabaldyryǵynan attaı bergende ylǵaly keppegen topyraqtyń syzy betke urdy. Otyzynshy jyldary mundaǵy úılerdiń barlyǵy da aǵashtan salynǵan bolatyn. Qazirde de selonyń úıleri eńseli emes, kóbisiniń eski úı ekeni kózge uryp tur. Ahań men Badrısafa Mogochınoda turǵan 1933 jyly Zınaıda Emelıanovna úshinshi synypta oqyǵan edi. Ol kezde bala bolsa da týǵan selosynyń tarıhyn, onda bolǵan oqıǵalardy jaqsy biledi. Joǵary bilimdi, osyndaǵy mektepte orys tili men ádebıetinen sabaq berip, zeınetkerlikke shyqqan qarııanyń boıynan mádenıettilik, ár sózine jaýapkershilikpen qaraıtyn zııalylyq ta baıqalady. – Men 1933 jyly on jasar ǵana balamyn ǵoı. Esimde qalǵany osynda 1925 jyly aǵash óńdeıtin zaýyt salynǵan eken. Zaýyttyń ashylýyna baılanysty munda úı sany kóbeıip, ol 130 shaqty boldy. Aıdalyp kelgender sol zaýytta istedi. Selodaǵy turǵynnyń sany tórt myńnan on myńǵa deıin jetken deıdi, áıteýir yǵy-jyǵy adam óte kóp edi. Olardyń biri kelip, biri ketip jatatyn. Ahmet Baıtursynov hatynda jazyp kórsetken Soıgorovtarmen biz kórshi turdyq.Stepan aǵaı elge esimi belgili, baqýat turatyn, adamgershiligi mol, qaıyrymdy adam edi. Ras, kóshe ol kezde Klýbnaıa dep ataldy. О́ıtkeni sol kóshege klýb salynǵan bolatyn, qazir ol Chehov atynda. Mogochınoda komendatýra jumys istep turdy. Aıdalyp kelgender arasynda kim bolmady deısiz, neshe túrli ult, tipti qytaıǵa deıin júrdi. Qazaqtardyń bolýy ábden múmkin dep bilemin. Biraq Soıgorovtardyń úıinde jer aýdarylyp kelgenderden naqty kimderdiń turǵany esimde joq. Oıyn balasymyn ǵoı, baıqamadym, – deıdi Zınaıda Emelıanovna. Endi Ahań hatynda kórsetken Stepan Soıgorov kim edi? Zınaıda Emelıanovnanyń aıtýyna qaraǵanda, onyń ulty selpýk eken. Bul Sibirdegi az halyqtyń biri. Ob boıyndaǵy selpýkter ózderin ostıaktar dep te ataǵan. Balyq, ań aýlaý, olardyń terisin ılep, kıim, aıaq kıim tigý ostıaktardyń ata kásibi bolǵan. Aǵaıyndy Mıhaıl, Dmıtrıı, Stepan Soıgorovtar baqýatty jandar bolypty. Mogochıno selosynda 1907-1908 jyldary salynǵan alǵashqy mektepti de jergilikti turǵyndar Soıgorovtar áýletimen baılanystyrady. Otyzynshy jyldary Stepan Soıgorov balyq aýlap, ony keptirip, Tomǵa aparyp ótkizip turǵan. Uly Otan soǵysy bastalǵanda ol maıdanǵa attanady. Bir uly shaıqasta opat bolady. О́zi soǵystan kelgesin de osy Mogochınoda turyp, 1970 jyly 67 jasynda qaıtys bolady. Ahmet Mirjaqypqa Mogochınodan jazǵan hatynda: “Aıyna 150 som jalaqysy bar bir orynǵa iligip edim, onan da osy marttan bastap shyǵaryp tur” dep jazady. “Ahmet Mogochınoda qandaı jumys istedi eken? Ustaz Ahań Soıgorovtar mektebinde dáris berdi me?” degen oı qııaldy jeteleıdi. Iá, saıası qýǵyndaǵy adamdy ol kezde qaı jumysta da kóp turaqtatpaǵany ras. Ahańnyń Mirjaqypqa jazǵan hatynan Arhangelskige qaraǵanda, salystyrmaly túrde bolsa da, Mogochınoda birshama kóńili jaılanǵandaı ekenin baıqaımyz. Arhangelsk lagerinde bir úzim nanǵa zar bolǵan qaıran Ahmet atamyz Badrısafasyna kelip, kóńilin bir demdese, Obtiń boıynda azyq-túlikten de asa qınalmaǵanǵa uqsaıdy. Biz Tom oblysy boıynsha ishki ister basqarmasynyń aqparat ortalyǵy arhıvinen Ahmet Baıtursynovqa qatysty qujatqa da suraý salǵanbyz. Biraq olardan “Tom jerindegi bas erkinen aıyrylǵandar, jer aýdarylǵandar, aıdaýda bolǵandar otyrǵan oryndarda 1873 jyly týǵan Ahmet Baıtursynovqa qatysty eshqandaı qujat-derek tabylmady”, degen jaýap aldyq. Al Nıkolaı Kýcherenosovtyń aıtýynsha, komendatýra bolǵanymen jer aýdarylǵandardyń tirkelmegeni jeterlik kórinedi. – Saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń urpaqtary Mogochınoda bolǵan atalarynyń deregin izdep, bizdiń redaksııaǵa da jazyp jatady. Alasapyran ýaqytta Altaıdan jer aýdarylǵan 100 otbasy da eshqandaı tizimde bolmaı shyqty. Bul otyzynshy jyldary saıası qýǵyn-súrgin kórgender ákelingen Narym ólkesiniń bir pushpaǵy ǵana. Al sol kezdegi ortalyq Kolpashevoda bolǵan. Adamdardy bir jerden bir jerge tasyǵan. Ol kezdegi qujatqa saldyr-salaqtyqtyń túbine jete almaısyń, – deıdi Nıkolaı Vasılevıch. Ahań Arhangelskiden 1933 jyldyń shildesinde kelgen soń, Badrısafa ekeýi sol kezdegi Krıvosheın aýdanyna qarasty Jýkovo men Mogochınoda bir jylǵa jýyq ýaqyt turǵan sııaqty. Qos muńlyq 1934 jyly qazanda aryp-ashyp Almatyǵa jetken edi.Tanym isi
Tom qalasynyń ortalyǵynda saıası qýǵyn-súrgin tarıhynyń memorıaldyq mýzeıi bar. Ol NKVD-nyń 20-40-shy jyldarǵy tergeý túrmesine ornalasqan. Ǵımarattyń birinshi, ekinshi qabatynda tergeýshiler otyrypty, al jertólesinde tergeý kameralary ornalasqan. Jertóle-mýzeıdegi kameralardyń sol ýaqyttaǵy qalpy, olardyń aýyr temir esikterine deıin saqtalǵan. Jertólege túse bergende salqyn syz betti qabady. Mýzeı qyzmetkerleriniń aıtýynsha, munda jıyrma shaqty kamera bolǵan. Qazir olardan Kommýnıstik partııa bılep-tóstegen ýaqyttyń nyshandarynyń barlyǵy – Lenın, Stalın, Ejov sııaqty saıası qaıratkerlerdiń sýretterin, músinderin, komsomol, oktıabrıat tósbelgilerin, ordenderdi, týlardy, saıası úgit, nasıhat quraldaryn kóresiz. Álemdik sahnadan ketken, kúni ótken qoǵamdy kóz aldyńa ákeledi. Edeni muzdaı sement, shynjyrmen baılanǵan aǵash tósek qoıylǵan kelesi bir kameradan júrekti muzdatqan bir sýyqtyq seziledi. Otyzynshy jyldary qamalyp, tergelgender dál osy kameralarda otyrǵan, olarǵa 15-20 adamnan toǵytqan. 1896 jyly bul ǵımarat 2 klastyq dinı mektep úshin salynǵan eken. Oqý orny 1910 jyly jabylyp qalady da, 1923 jyly memlekettik qaýipsizdik komıteti bul úıdi óziniń jumysyna laıyqtaıdy. Úıdiń jertólesi tergeý ızolıatoryna aınalady. Osy múzeıdiń aldyndaǵy gúlzarda otyzynshy jyldary Tom oblystyq NKVD basqarmasy ornalasqan. Eki ǵımarattyń arasyn jer asty qupııa jolmen qosqan. Ustalǵandardy aldymen basqarmaǵa aparyp, jer asty joly arqyly tergeý ızolıatoryna ákelip otyrǵan. Al tergeý aıaqtalǵan soń qaıtadan jerdiń astymen NKVD basqarmasyna aparyp, sol jerden ne lagerlerge, ne jer aýdarýǵa, ne atýǵa úkim shyqqan. – Osydan bes jyl buryn mýzeıge jóndeý jumystaryn júrgizgende ǵana osy jer asty jolynyń bolǵanyna kózimiz anyq jetti. Biraq ol topyraqpen toltyrylyp, betondalyp tastalǵan. Jóndeý jumystary kezinde ony shamamyz jetkenshe arshyp kórdik. Qazǵan jerden myltyqtyń oqtaryn taptyq. Atý jazasy osy jer asty qupııa jolynda da júzege asqan degen qorytyndy jasadyq. Aldaǵy ýaqytta osy joldy túgel arshyp, ony da mýzeıge qossaq, kelýshilerge kórsetsek degen oıymyz bar, – deıdi osy mýzeıdiń dırektory Vasılıı Hanevıch. О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynyń aıaǵynda bastalǵan jarııalylyq kezinde Tomda jıyrma-otyzynshy jyldardaǵy sodyr saıasattyń qurbandary týraly qoǵamdyq pikirler kóterile bastaıdy.1988 jyly “Memorıal” qoǵamdyq uıymy qurylady. 1989 jyly oblystyq jáne qalalyq keńester depýtattarynyń sheshimimen “Tom jerinde stalındik qýǵyn-súrgin qurbandaryn este qaldyrý týraly” jergilikti bıliktiń qaýlysy qabyldanady. Turǵyn úıge aınalyp ketken NKVD túrmesi mýzeıge qaıtaryldy, al aldyndaǵy gúlzarǵa saıası repressııa qurbandaryna arnap eskertkish qoıyldy. Vasılıı Antonovıch Hanevıchti osy qasıetti orynnyń shyraqshysy dese bolar. Ol óziniń ekonomıst mamandyǵyn tastap, osynda kelgen, kelmegen-aý, mýzeıdi ózi qolymen qurǵan, repressııa jyldaryn zerttegen. Múmkin stalındik saıası qýǵyn-súrginniń jazyqsyz qurbany bolǵan atalarynyń arýaǵy da ony osy iske bel baılatsa kerek. Polıak ultynyń ókili Vasılıı Antonovıchtiń áýletinen 9 adam repressııa qurbany bolyp, aıdalǵan, atylǵan. О́zi ósken Belostok selosy týraly 1993 jyly “Belostok tragedııasy” atty kitaby jaryq kórgen. – Men týǵan Belostok selosynda tek polıak ulty ǵana turǵan. 1937 jyly onda erkek kindiktiniń barlyǵyn, ıaǵnı júzden asa adamdy bir túnde ustap áketip, atyp jibergen. Bizdiń bala kezimizde seloda tek kempirler ǵana júretin, úlken shaldar bolmaıtyn. Onyń aqıqatyn keıin bildik, – deıdi ol. Osy jerde aıta ketetin bir jaıt, Soıgorovtardyń urpaqtarynan da, Vasılıı Hanevıchten de qanyqqanymyzdaı, jergilikti kónekózder sol bir daýyldy jyldardyń sumdyqtaryn aýyzǵa ala bermeıdi eken. – Alǵashynda úlken kisiler otyzynshy jyldar týraly aıtýǵa qorqyp, ózimizge kúdikpen qarap júrdi. Keıinirek jergilikti gazetterde aqıqat anyq jazyla bastaǵanda eptep sheshilgendeı boldy. Báribir olar sol jyldardy eske alýǵa onsha nıetti emes edi, – deıdi mýzeı dırektory. Sol sııaqty Soıgorovtardyń nemere-shóbereleri de atasy men ájesinen osy taqyrypqa eshqandaı áńgime estimegenin aıtady. Mogochınodaǵy orta mektep muǵalimderi de ózderiniń týǵan selo tarıhyn balalarǵa aıtýdy, zerttetýdi, jazdyrýdy endi bastapty. Adam qany Ob ózenine aqqan jerde tarıhqa sylbyrlyq tanytqanyna tańǵalǵanymyz ras. – Men arhıv materıaldarynan baıqaǵanym, atylǵan, lagerlerge aıdalǵan adamdardy tergeýshiler top-tobymen jóneltip otyrǵan. Bárin de formaldy jasaǵan. 64 adamǵa bir protokol, 100 adamǵa bir protokol jasaǵan qujatty oqydym. Tutqyndalǵandardyń sany ǵana qajet bolǵan, olardyń kinásiniń bary-joǵy eshkimdi de tolǵandyryp jatpaǵan, atylatyndar da, lagerde otyratyndar da jospar boıynsha jazalanǵan. Tom jerine aıdalyp kelgen 90 myń otbasynyń isi áli qaraýsyz, kompıýterge de engizilmegen, – deıdi ol. Tom oblysyna, jalpy Narym ólkesine jer aýdarylǵan áıelder az bolmaǵan. Tipti mýzeıde atý jazasyna kesilgen áıelderdiń sýreti de kezdesedi. – Aıdaýda eń aldymen azap shekken áıelder, balalar jáne qart kisiler bolǵan. Er adamdar kóbine lagerlerde otyrdy, olardyń kórgeni azaby da az emes, aýyr jumystarǵa jegildi. Biraq áıteýir soqa bastary ǵoı, lajynsha tyǵyryqtan aman shyǵýǵa tyrysty. Al áıelderdiń balalary boldy. NKVD tergeýshilerine, túrme qyzmetkerlerine olardyń aldynda bir halyqtyń betke tutar ulysy otyr ma, anasy otyr ma bári bir bolatyn. Áıelder qolynda Sibirdiń sýyǵyna shydamaı aýyryp ólgen balalaryn barjadan sýǵa laqtyryp jibergen nemese ózen jaǵasyna jerdi shuqyp kómip ketken. Al ol kezde áıelderdiń kóbi úıden shyqpaǵan, saýatsyz boldy. Bul olardyń basyna túsken náýbettiń qasiretin qalyńdata tústi, – deıdi Vasılıı Hanevıch. Kóz aldymyzǵa taǵy da Badrısafa sheshemiz elesteıdi. Týmasa da, týǵannan beter bolǵan on eki jasar Sholpannan bólip tastaǵanda júregi qalaı qansyrady eken?..Talmasy ustap kemege zorǵa mindi-aý. – Badrısafa qalaı degenmen de seloda, adamdardyń arasynda boldy. Olardy úılerge jatqyzdy. Ahmet ekeýiniń Tomnan aman-esen tiri qaıtýynyń basty sebebi sol. Al vagondarmen Ýkraınadan, Baltyq boıynan, Reseıdiń basqa aımaqtarynan ákelgen adamdardy aǵash arasyna tókken. Tom jerinde negizinen qyrylǵan da solar, – deıdi Vasılıı Antonovıch. – Qazaqstanda stalındik qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni belgilengen, kóptegen qalalaryńyzda olarǵa arnalǵan eskertkish bar ekeninen habardarmyz. Astanadaǵy monýmentke shetelden kelgen mártebeli qonaqtar gúl shoqtaryn qoıyp jatady. Tarıhtyń bul aqtańdaǵyna sizdiń elde memlekettik deńgeıde kóńil bólinedi eken. Bul jaqsy, – dedi Vasılıı Antonovıch tamsanyp... Iá, “myń ólip, myń tirilgen” qazaq eline bulaı istemeske de bolmas. Stalındik saıası qýǵyn-súrginniń myńdaǵan qurbandary, halqymyzdyń sypyrylyp ketken qaımaǵy kórgen tamuqtan urpaqty abaılaý úshin de uly Ahmet atamyz ben Badrısafa sheshemizdiń arýaǵyna myń taǵzym etemiz. Qostanaı-Tom-Qostanaı. Sýretterde: 1. 30-jyldardaǵy lagerdiń kórinisi; 2. Zınaıda Vlasova Mogochıno selosynyń eń qart turǵyny; 3. “Memorıal” mýzeıiniń kireberisi; 4. Gýlag kartasy. Názıra JÁRIMBETOVA.