Keshe Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Baqytjan Saǵyntaev bastaǵan birqatar Úkimet músheleri baspasóz máslıhatyn ótkizdi. Sharada ótken 2015 jyldyń ekonomıkalyq nátıjeleri sóz boldy. Onda birinshi kezekte, álemde oryn alyp otyrǵan ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa qaramaı, jyl qorytyndysy boıynsha el ekonomıkasynyń ósimin 1,2 paıyzda ustap qalýdyń aıtarlyqtaı jetistik bolyp tabylatyny aıtyldy. Oǵan qosa, qazirgi jahandyq daǵdarysqa qaramaı strategııalyq reformalardy irkilissiz júzege asyrý isiniń toqtamaǵany, kerisinshe, bıylǵy jyly taǵy da jalǵasyn taba beretini áńgime arqaýyna aınaldy.
Úkimet basshysynyń birinshi orynbasary ótken jyldyń elimiz úshin ońaı jyl bolmaǵanyn aıtyp, álem elderindegi ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa toqtaldy. «Byltyr bárimiz álemdik ekonomıkany shaıqaltqan oqıǵalarǵa kýá boldyq. Olardyń qatarynda Qazaqstannyń saýda men ekonomıkada jaqyn áriptesteri bolyp tabylatyn Reseı men Qytaıdaǵy kúrdeli ekonomıkalyq ahýal jahandyq ekonomıkanyń ósimine kádimgideı áserin tıgizdi. Dál qazirgi tańda Qytaı eksport pen ınvestısııalardan ishki tutynýdy yntalandyrý men qyzmet kórsetýdi damytýda kóshpeli kezeńinen ótip jatyr. Bul jaǵdaı sarapshy ekonomısterdiń boljamy boıynsha, orta merzimdi perspektıvada Qytaı ekonomıkasy ósiminiń aıtarlyqtaı baıaýlaýyna ákelip soǵady. Reseı ekonomıkasy da ótken jyldan bastap resessııa jaǵdaıynda tur. Bilikti sarapshylardyń saralap, baǵalaýy boıynsha, 2016 jyly munaıdyń tym tómen baǵasy men Batys elderi tarapynan salynǵan sanksııalar ishki jalpy ónimdi tejep ári tómendetip, ekonomıkadaǵy daǵdarysty úderisterdi odan ári kúsheıte túsedi. Munymen birge álemdegi kóptegen elderdiń ulttyq valıýtalarynyń qunsyzdanýy oryn aldy. Munaıdyń álemdik baǵalarynyń qarqyndy túrde tómendeýiniń de kýási boldyq. Álemdik ekonomıkanyń álsiz ósimi men shıkizat qorynyń shamadan tys kóp bolýy munyń negizgi sebepshisi boldy dep aıta alamyz. Bul jerde dollardyń nyǵaıýy da mańyzdy ról atqardy. Osy jaǵdaı munaı baǵasynyń tartymdylyǵyna óz zııanyn tıgizdi.
Barlyq osy jaǵymsyz faktorlar, ásirese, negizgi saýda seriktesterimizdiń biri Qytaıdyń bizdiń otandyq ónimimizge degen suranysynyń tómendeýi ótken jyl boıy el ekonomıkasynyń damýyna qysym jasady. Jaqyndap kele jatqan daǵdarys qubylystaryna laıyqty qarsy turý úshin Memleket basshysy 2014 jyldyń ózinde ınfraqurylymdardy jańǵyrtyp damytýdyń «Nurly Jol» memlekettik baǵdarlamasyn jarııa etti. Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha Úkimet ekonomıka ósimin qamtamasyz etý jónindegi jedel sharalar josparyn jáne erekshe kezeń josparyn qabyldady. Osy sharalardyń arqasynda, aldyn ala derekterge sáıkes, Qazaqstan ekonomıkasynyń ósimi 2015 jyly 1,2 paıyzdy qurady», dedi B.Saǵyntaev. Sóıtip, negizgi kapıtalǵa ınvestısııalar birinshi kezekte «Nurly Jol» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrý esebinen 3,7 paıyzǵa óskenin atap ótti.
Munymen qatar, áleýmettik salada da jetistikter bar ekenine nazar aýdartty. «Syrtqy syn-qaterlerge qaramastan, áleýmettik saladaǵy ahýal turaqty bolyp qalýda. О́tken jyly jumyssyzdyq bes paıyz deńgeıinde boldy», dep jalǵady sózin birinshi vıse-premer.
Búgingi kúnde Qazaqstannyń astyq eksporty áleýeti 7,5 mln. tonnany quraıdy eken. Áleýmettik salaǵa birshama toqtalǵan Úkimet basshysynyń birinshi orynbasary elimizdiń aýyl sharýashylyǵyndaǵy jaǵdaı jóninde de aıtyp ótti. «Aýyl sharýashylyǵynda ónim óndirý kóleminiń ósimi 4,4 paıyzdy qurady. Ol ósimdik sharýashylyǵy ónimderi óndirisi kóleminiń – 5,6, al mal sharýashylyǵy ónimderi ósiminiń 3,2 paıyzǵa artýy esebinen qamtamasyz etildi. Alǵashqy salmaqta shamamen 27 mln. tonna astyq bastyryldy. Bul 2014 jylmen salystyrǵanda 3,4 mln. tonnaǵa artyq. Eksporttyq áleýet 7,5 mln. tonnany quraıdy», dedi B.Saǵyntaev.
Sóz retinde Qytaı tarapy Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy jáne azyq-túlik ónerkásibi ónimderine qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵanyna da toqtalyp ótti. «Biz buǵan deıin Qytaıǵa elimizdiń mal sharýashylyǵy ónimderin jetkizbegen bolatynbyz. Endi QHR turǵyndary organıkalyq ónimderdi tutynýǵa suranys jasaýda. Tıisti sheshim Qytaı kompartııasynyń OK plenýmynda qabyldanyp, olar Qazaqstannyń ónimderine aıtarlyqtaı qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Kórshilerimiz biz óndirgen ónimderdiń barlyǵyn alatyndyqtaryn málimdedi», dedi B.Saǵyntaev.
QHR tarapy ósimdik maılaryn, azyq-túlik, kondıterlik ónimderdi satyp alýǵa nıet bildirýde. Osy oraıda atalǵan elmen bul baǵytta tyǵyz saýda-sattyq júrgizý qarastyrylyp otyr eken. «Esterińizde bolsa, buǵan deıin Qytaı eli bizdiń dándi daqyldarymyzdy qaptap ákelýimizdi talap etetin. Búginde osy sııaqty birqatar kedergiler joıylyp, Aspanasty eline eksporttalatyn taýarlarymyz vagondarmen, ıaǵnı konteınerlermen, sondaı-aq, avtomobıldermen de shyǵaryla beretin boldy. Bul jaǵdaı aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy eńbekkerlerimizdiń paıdasyn molaıtyp, yntasyn arttyra túsetini anyq», dedi ol.
Onyń keltirgen málimetterine súıene otyryp aıtar bolsaq, ónerkásip óndiristerin qoldaý jónindegi naqty sharalardy der ýaqytynda qabyldaýdyń arqasynda elde óndiris kólemi tómendegen joq. Degenmen, ónerkásip óndirisi 1,6 paıyzǵa, taý-ken óndirisi 2,5 paıyzǵa tómendegen. Munaı óndirý kólemi – 1,7, kómir – 5, temir keni 22 paıyzǵa tómendegen.
«Bul Qytaı tarapynan suranystyń tómendeýine baılanysty jaıt. Biraq, Qazaqstannyń óńdeý ónerkásibinde 0,2 paıyz deńgeıindegi ósim qarqyny baıqalady. Tústi mettalýrgııa ónimderin shyǵarý – 23,6, al qara metallýrgııa 0,9 paıyzǵa ósti», dedi Úkimet basshysynyń birinshi orynbasary.
Munaı baǵasynyń tómendeýi men kórshi Reseı elinde benzınniń arzandaýy da el ekonomıkasynyń kidiristeýine áser etip, óz kezeginde janar-jaǵarmaı ónimderi kóleminiń birshama joǵary bolǵanyn aıtty. «Bul jaǵdaıǵa baılanysty bizde birqatar memlekettik shekteýler boldy. Atap aıtqanda, Reseıden tasymaldanatyn janar-jaǵarmaıdyń kólemin qysqartýǵa týra keldi. Sóıtip, munaı ónimderin ımporttaýdy azaıta otyryp, ózimizdiń munaı óńdeý zaýyttarynyń baıaýlaǵan jumysyn qaıta jandandyrýǵa múmkindik berdik. Al elektr qýatyn óndirý boıynsha burnaǵy jylǵy kórsetkishke jete almasaq ta qazirgi daǵdarys kezinde qanaǵattanarlyq dep aıtýǵa aýyz barady», dedi B.Saǵyntaev.
Onyń sózine qaraǵanda, elimizde óndirilgen energııa qory mol. Sebebi, ótken jyldyń kóktem jáne kúz aılarynyń jyly bolýy óndirilgen energııany únemdeýge kóp múmkindik bergen. Sondaı-aq, iri kásiporyndar da búgingi tańda qýat kózin barynsha únemdep jumsaıtyn bolǵan. Osy sharalardyń arqasynda rezervtegi elektr qýaty taıaý ýaqytta tapshylyq týdyra qoımaıdy.
О́tken jyly qurylys salasynyń ósimi 4,3 paıyzdy qurapty. «Qurylys salasynda biz oń dınamıkany kórip otyrmyz. Atap aıtar bolsaq, ósim 4,3 paıyzdy quraıdy. Paıdalanýǵa berilgen turǵyn úıdiń jalpy aýmaǵy 2014 jylmen salystyrǵanda 18,9 paıyzǵa artyp, shamamen 9 mln. sharshy metrge jetip otyr. Turǵyn úılerdi paıdalanýǵa berý ósimi elimizdiń barlyq óńirlerinde baıqaldy desek te bolady», degen Úkimet basshysynyń birinshi orynbasary, baspana qurylysy Almaty, Qyzylorda oblystary men Astana qalasynda qarqyndy júrgizilip, ózge óńirlerge qaraǵanda, birshama joǵary bolǵandyǵyn aıryqsha atap ótti.
Kólik tasymaly men ınfraqurylymdy jańartý jumystary jóninde baıandaǵan B.Saǵyntaev bul salalardaǵy oń nátıjelerdi áńgimeledi. Sóıtip, ekonomıkalyq máselelerge qaıta buryldy. Qarjy sektoryndaǵy máseleler jóninde málimet bere kelip, 2015 jylǵy respýblıkalyq bıýdjet túsimi 6,2 trln. teńgeni quraǵanyna nazar aýdartty. «2015 jyly respýblıkalyq bıýdjet túsimi 6,2 trln. teńgeden asyp, 4,4 paıyzǵa ósti. 2015 jyldaǵy jospardyń oryndalýy 105,6 paıyzdy qurady. Respýblıkalyq bıýdjet shyǵystary jospardy 99,8 paıyz oryndap, 7,2 trln. teńgege jetti. Bul rette 2014 jylmen salystyrǵanda shyǵystar ósimi 1,3 paıyzdy qurap otyr», dedi ol.
О́tken jyldyń ekonomıkalyq qorytyndylaryn tizbekteı kele Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary byltyr oryndalǵan nemese bastaý alǵan birqatar tapsyrmalarǵa toqtaldy. «Birinshi kezekte «100 naqty qadam» Ult Josparyn júzege asyrý jumystary bastaldy. Sondaı-aq, olardy iske asyrýdyń zańdyq negizderi jasaldy. Sóıtip, aýqymdy reformalar bastalyp ketti. Memleket basshysynyń bastamasymen júzege asyryla bastaǵan dál osy reformalar el ekonomıkasynyń draıveri bolyp tabylady. Al «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty maqalasynda Memleket basshysy árqaısymyzǵa tıisti mindetter júktedi. Endi sol mindetterdi múltiksiz atqaryp shyǵýǵa tıispiz», dep jalǵady sózin B.Saǵyntaev.
Byltyrǵy jyly ekonomıkanyń irkilissiz alǵa jyljýyna «Nurly Jol» memlekettik baǵdarlamasy negiz bolǵanyn aıtqan birinshi vıse-premer aýqymdy jobanyń júzege asyrylý barysyna qaıta toqtaldy. «2015 jyly «Nurly Jol» memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa 550 mlrd. teńge bólindi. Bul qarajattyń negizgi bóligi avtomagıstraldar men temirjoldardy, sondaı-aq, jańa áýe joldaryn ashýǵa jumsaldy. Oǵan qosa kóptegen ınfraqurylymdardy jańartyp, jańǵyrtý jumystaryna baǵyttaldy. Bulardyń qatarynda kóliktik-logıstıkalyq habty qurý isi de bar», dedi B.Saǵyntaev.
Osy jobalardy iske asyrý barysynda 100 myńǵa jýyq adam jumysqa tartylǵan. Osyny jetkizgen ol, aǵymdaǵy jyldan bastap qosymsha sharalardy júzege asyrý úshin respýblıkalyq bıýdjetten daǵdarysqa qarsy sharalardy qarjylandyrýǵa arnalǵan arnaıy qor bólinetinin bildirdi. «2016 jyly arnaıy qorǵa 225,5 mlrd. teńge somasynda qarjy bólý josparlanyp otyr. Bul qarjy jumyspen qamtý sharalaryn qoldaýǵa, sondaı-aq, «Nurly Jol» memlekettik baǵdarlamasyn qosymsha qarjylandyrýǵa jáne basqa da sharalarǵa jumsalatyn bolady», dedi ol.
Baspasóz máslıhatynda Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Qazaqstannyń munaı óńdeý zaýyttaryndaǵy shıki munaı óńdeý kóleminiń birshama tómendeýiniń de birneshe sebebin aıtyp ótti. «Munyń birqatar obektıvti sebebi bar. О́zderińiz de biletindeı, rýbl baǵamynyń ózgerýi reseılik munaı ónimderi baǵasynyń tómendeýine áser etken bolatyn. Osyǵan baılanysty bizdiń zaýyttarymyzdyń rezervýarlyq parkterinde, sonymen qatar, qoımalarda ónim irkilisi baıqaldy. Bul bizdiń munaı ónimderimizdiń reseılikterge qaraǵanda, birshama qymbattaýynan oryn alǵan edi», dep túsindirgen B.Saǵyntaev, «Bul bizderge zaýyttarymyzdy jartylaı bosatýǵa múmkindik berdi jáne zaýyttarymyzdyń munaı óńdeýin odan ári qysqartýyna jol bermedi», dep atap kórsetti.
Munaı baǵasynyń quldyraýy jaǵdaıyndaǵy ekonomıka damýynyń ssenarııi men memlekettik bıýdjetti ońtaılandyrýǵa baılanysty 19 qańtarda Ekonomıkalyq saıasat jónindegi keńestiń otyrysy ótedi eken. «Munaı baǵasynyń qarqyndy quldyraýy men álemdik naryqtaǵy keleńsizdikterdi eskere kele, Memleket basshysy Úkimetke munaıdyń álemdik baǵasy barreline 20 dollarǵa quldyraǵan jaǵdaıda da Qazaqstan ekonomıkasyn damytýdyń múmkin ssenarııin ázirleýdi tapsyrǵan bolatyn. Osynaý ssenarıılik boljamdar seısenbi, ıaǵnı 19 qańtar kúni Úkimet janyndaǵy Ekonomıkalyq saıasat jónindegi keńes otyrysynda qaralady. Bıýdjet boıynsha qatań sheshimder qabyldaýǵa týra kelýi de múmkin. Shyǵystarǵa tekserý júrgizilip, qarjylandyrýdyń tıimsiz baǵyttary aıqyndalady», dedi B.Saǵyntaev.
Birinshi vıse-premer «Nurly Jol» memlekettik baǵdarlamasy men áleýmettik sala shyǵystary saqtalatynyn taǵy da basa aıtyp, 2016 jyly daǵdarysqa qarsy sharalardy júzege asyrýǵa 225,5 mlrd. teńge kóleminde arnaıy rezerv bólingenin qaıyra eske saldy. Sóıtip, atalǵan qarajat birinshi kezekte jumyspen qamtý is-sharalaryn qamtamasyz etýge jáne «Nurly Jol» memlekettik baǵdarlamasynyń jobalaryn júzege asyrýǵa baǵyttalatynyn aıtty. Oǵan qosa, 2015 jyly Qazaqstannyń agroónerkásiptik kesheniniń kásiporyndaryn qarjylyq saýyqtyrýǵa 65 mlrd. teńge beriletinine toqtaldy.
«AО́K salasynda kóptegen qurylymdyq reformalar júrgizildi. Bul turǵyda shaǵyn aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshilerdiń birigýine bóget bolǵan kedergiler joıylyp, organıkalyq ónimder óndirisin damytýǵa jaǵdaılar jasaldy. Aldyńǵy qatarly jetistikterdi paıdalanýǵa qoldaý kórsetildi. «QazAgro» holdıngi arqyly AО́K-ti qoldaýdyń barsha baǵyttary boıynsha 317 mlrd. teńgege tarta qarjy bólindi. Onyń ishinde 65 mlrd. teńge kásiporyndardy saýyqtyrý úshin qarjylandyrýǵa berildi. Bul óz kezeginde 2015 jyly 29 myńnan astam adamnyń jumyspen qamtylýyna jáne 6 myńǵa jýyq jańa jumys oryndaryn qurýǵa múmkindik berdi», dedi ol.
Úkimet basshysynyń birinshi orynbasarynyń málimetterine súıensek, aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshilerge 203 mlrd. teńgege 15,5 myń nesıe berilgen. «QazAgro» AQ arqyly qarjylandyrylatyn jobalar 121 aýdan men 25 qalada júzege asyrylyp jatyr eken. Buǵan qosa, quny 41,5 mlrd. teńgeni quraıtyn 92 joba iske qosylypty.
Belgili bir ýaqyttan keıin Ulttyq qordaǵy qarajat taýsylady degen jalǵan aqparatty da Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary joqqa shyǵardy. Ol bul máselede qorqýǵa negiz joq dep sendirdi. Sóıtip, búginde qordaǵy qarajat maqsatsyz jumsalyp jatpaǵanyn jetkizdi. «Eger qazir biz Ulttyq qordaǵy qarajatty tolyq kólemde jumsaı bastasaq, sonyń ishinde teńge baǵamyn ustap turýǵa paıdalansaq, ıaǵnı esh maqsatsyz jumsaıtyn bolsaq, árıne, belgili bir ýaqyttan keıin qordaǵy qarjy taýsylady. Memleket basshysy da osyǵan kóńil bólip otyr. Sondyqtan Úkimetke Ulttyq qordaǵy qarjyny jumsaýǵa tyıym saldy. Bul rette daǵdarysqa qarsy jospar qabyldandy. Onda bizdiń árbir qadamymyz aıqyndalǵan», dep sózin nyqtady ol.
Búginde tek «Nurly Jol» baǵdarlamasy ǵana Ulttyq qordan qarjylandyrylatynyn, sondaı-aq, oǵan halyqaralyq qarjy uıymdarynan da ınvestısııa tartylyp jatqanyn aıtty. «Sondyqtan, meniń oıymsha, búgingi kúni bizge belgili bir ýaqyttan keıin Ulttyq qordaǵy qarajat taýsylady dep alańdaýdyń qajeti joq», dedi B.Saǵyntaev.
Eldegi josparlanǵan jobalardyń júıeli túrde júzege asyrylyp jatqanyna toqtalǵan Úkimet basshysynyń birinshi orynbasary, Aqtaý porty men Quryq stansasyndaǵy jetistikterdi, sondaı-aq, temirjol salasynda atqarylǵan aýqymdy isterdi aıtyp ótti. Atyraý munaı-hımııa zaýytynyń jańǵyrtylyp jatqanyna nazar aýdaryp, onda óndiriletin ónimderdiń sapasy men el ekonomıkasyna ákeler paıdasyn atap kórsetti.
B.Saǵyntaevtyń negizgi baıandamasynan keıin baspasóz máslıhaty suraq-jaýap bólimine kóshti. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, brıfıngke Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasarymen qatar Úkimettiń taǵy birqatar músheleri – Ulttyq ekonomıka mınıstri Erbolat Dosaev, Investısııalar jáne damý mınıstri Áset Isekeshev, Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyljan Mamytbekov, Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov, Energetıka mınıstri Vladımır Shkolnık qatysyp otyrǵan bolatyn. Olar ótken jyldyń ekonomıkalyq damýynyń qorytyndylaryna baılanysty tilshiler tarapynan týyndaǵan suraqtarǵa jaýap berdi. Ár mınıstr ózderi basqaryp otyrǵan salaǵa qatysty aqparattarmen bólisti.
Ulttyq ekonomıka mınıstri Erbolat Dosaev óz kezeginde Qazaqstan Úkimeti energııa resýrstaryna álemdik baǵalardyń tómendeýine baılanysty respýblıkalyq bıýdjet parametrleri men makroekonomıkalyq kórsetkishterdi qaıta qaraýǵa kóshkendigin atap ótti. «Biz Qarjy mınıstrligimen birlese otyryp bul jumysty bastap kettik. Memlekettik kirister komıteti munaı baǵasynyń tómendeýine baılanysty múmkin bolatyn kiristerdiń kelmeýi boıynsha qaıta esepteýdi bastady. Bul jumys jalǵasýda jáne seısenbi kúni ótetin Ekonomıkalyq saıasat keńesiniń otyrysynda 2016 jyly ekonomıka damýynyń ssenarııi talqylanyp, respýblıkalyq bıýdjetti naqtylaýǵa qatysty qabyldanýy múmkin is-sharalar qarastyrylady», dedi E.Dosaev. Sondaı-aq, ol Parlamentke 2016 jyldyń respýblıkalyq bıýdjetiniń jobasyn usynǵan kezde munaı barreliniń baǵasy 40 dollar shamasynda qarastyrylǵanyn, biraq qazir 40 dollar artta qalǵanyn eske salyp ótti. Tipti, tańerteń munaı baǵasy 31 dollar shamasynda bolǵandyǵyn da mysalǵa keltirip ótti. Sonymen qatar, mınıstrdiń aıtýynsha, 2014 jáne 2015 jyl kórsetip otyrǵandaı, munaı barreliniń ortasha jyldyq baǵasy 52 dollar shamasynda bolyp otyr. Baǵanyń ózgerýi 35 pen 70 dollar aralyǵynda boldy.
«Sondyqtan, bizge qazir bul úrdisterdi bekitýge belgili bir ýaqyt kerek. Bıylǵy jyldyń alǵashqy eki aıy munaı baǵasyna qatysty jaǵdaı qalaı qalyptasatynyn kórsetedi. Osyǵan baılanysty bizdiń elimizdiń damýynyń makroparametrlerin qaıta qarastyrýǵa baılanysty sheshim qabyldaımyz. Onyń ishinde bıýdjettik parametrler de qaıta qarastyrylady», dedi vedomstvo basshysy. Sondaı-aq, ol ınvestısııalyq bankter men sarapshylardyń boljamdary ártúrli ekendigin aıtyp ótti. «Jyldyń sońynda munaı baǵasy kóterilýi múmkin, munymen qatar, onyń baǵasy 20 dollarǵa deıin tómendeýi de yqtımal. Sondyqtan, biz álemdik naryqtaǵy faktige baılanysty áreket etkimiz keledi. Bul rette tıisti jumys aıaqtalǵannan keıin Úkimet aldaǵy ýaqyttyń josparyn habarlaıtyn bolady», dedi mınıstr.
E.Dosaevtyń aıtýynsha, búgingi tańda daǵdarystyń sebepteri tek álem ekonomıkasyndaǵy makroekonomıkalyq parametrlerge ǵana emes, sondaı-aq, Qytaı men basqa da jetekshi elderdegi ósý qarqynynyń tómendeýimen de baılanysty. Alaıda, sonymen qatar, munda amerıkalyq dollardyń nyǵaıýy, damýshy elderden ınvestısııalardyń ketýi máselesi jáne basqalar da áser etedi.
«Bul rette tıisti jumys aıaqtalǵannan keıin Úkimet aldaǵy ýaqyttyń josparyn habarlaıtyn bolady», dep tolyqtyrdy mınıstr. E.Dosaev sondaı-aq, jýrnalıster tarapynan joldanǵan daǵdarystyq jaǵdaıdaǵy Qazaqstan ahýalyna qatysty suraqtarǵa óz paıymyn bildirdi. «Bizdiń elde bolyp jatqan jaǵdaılarǵa óz jaýapkershilikterińizdi sezinesizder me?» degen saýal tek maǵan emes, barsha Úkimet múshelerine qoıyldy dep oılaımyn. Qazaqstan álemniń bir bólshegi atanǵanyna 25 jyl boldy. Ekonomıkada oryn alyp jatqan úderister bizde ǵana emes, barsha álem elderinde de bolyp jatyr. Damyǵan elderde damýdyń tómendeýi baıqalǵanda, Qazaqstan ótken jylǵy kórsetkishter boıynsha ósim kórsetti. Ol aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda az, 2014 jyly 4,3 paıyz ósim bolsa, byltyr 1,2 paıyz ósim baıqaldy. Bul Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha Úkimettiń qolǵa alyp jatqan daǵdarysqa qarsy sharalary men barlyq salalarda bolǵan nátıjeler bizdiń durys baǵytta kele jatqanymyzdy bildiredi», dedi mınıstr. Onyń aıtýynsha, memlekette qolǵa alynǵan negizgi jobalar bıyl odan da úlken qarqynmen júzege asyrylatyn bolady.
«Daǵdarysqa qarsy josparda kórsetilgen máselelerdiń barlyǵyn tarmaq-tarmaq boıynsha oryndaıtyn bolamyz. Biz munaı baǵasynyń quldyraýyna qatysty túzetýlerdi aıtyp otyrmyz. Damý ssenarııleri bar, biz qazir jospardyń barlyǵyn jańartyp jatyrmyz», dep atap ótti E.Dosaev.
Ulttyq ekonomıka mınıstri zeınetaqy qorlaryna qatysty týyndaǵan suraqtarǵa da jaýap berdi. Onyń málimdeýinshe, Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynyń qarajattary qaıda jumsalatyny aqpan aıynda anyqtalmaq.
«2016 jyldyń 1 qańtarynan bastap, Ulttyq qordy basqarý men BJZQ basqarý keńesteri biriktirildi. Zeınetaqy qoryndaǵy qarajattardy qaıda ınvestısııalaý qajettigi týraly sheshim kóp uzamaı qabyldanady. Menińshe, bundaı sheshim aqpanda qabyldanýy da múmkin. Sol kezde keńes otyrysy ótedi. Onda Ulttyq bank pen Úkimet 2016 jyly Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynyń qarajattaryn qaıda baǵyttaý kerektigin anyqtaıtyn bolady», dedi ol. Onyń sózine qaraǵanda, bul másele jańa jylǵa deıin de birneshe márte qaralǵan.
«Ulttyq kásipkerler palatasy men ekinshi deńgeıli bankterdiń teńge ótimdiligin qoldaý boıynsha usynystary men qaıda ınvestısııalaý qajettigi týraly máseleler talqylandy. Sebebi, ol – Úkimettiń, Ulttyq banktiń qarajaty emes, bizdiń zeınetkerlerimizdiń, xalqymyzdyń aqshasy. Sondyqtan, ınvestısııalardyń mindetti tabysy jetkilikti deńgeıde bolýy tıis. Ekinshi másele – onyń qaýipsizdigi. Sol sebepti bul máselede óte salmaqty sheshim shyǵarýǵa tyrysamyz. Ekonomıkanyń naqty sektorlaryn qarjylandyrý múmkindikteri edáýir úlken. Ulttyq bankpen jumys jalǵasýda. Biz barlyq aımaqtardan barlyq usynystardy jınadyq. Qazirgi ýaqytta jobalarǵa zeınetaqy qorynan bólinetin qarajat kólemi anyqtalyp jatyr», dep atap ótti mınıstr.
Teńge quny tómendegennen beri eldi mazalaǵan taǵy bir másele salymshylardyń bankterdegi depozıtteriniń, jınaǵan qarajattarynyń jaıy bolatyn. Osyǵan baılanysty tilshiler mınıstr nazaryna «Halyqtyń Turǵyn úı qurylys jınaq bankindegi salymdarynyń jaıy qalaı bolyp jatyr?» degen suraq qoıdy. Bul rette, E.Dosaev teńgeniń álsireýine baılanysty «Turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ salymdary boıynsha ótemaqy tóleý eki transh arqyly – jalpy 60,9 mlrd. teńge somamen 2016 jyldyń shildesinde jáne 2017 jyldyń qazanynda júzege asyrylady, dep málimdedi.
«Tólemder 2016 jyldyń shildesinde jáne 2017 jyldyń qazanynda eki transh arqyly júzege asyrylyp, ótemaqy tólenedi. О́temaqylardyń jalpy kólemi nemese bar somaǵa paıyzdyq qatynasta 35,5 paıyzdy quraıdy», dedi UEM basshysy. Mınıstr aıtyp ótkendeı, ótken jyldyń sońynda Ekonomıkalyq saıasat jónindegi keńeste qabyldanǵan salymdarǵa ótemaqy tóleý boıynsha tıisti sheshim búginde «Báıterek» ulttyq holdıngimen, «Turǵyn úı qurylys jınaq bankimen» birge jáne Úkimet aıasynda pysyqtalýda. Búgingi tańda 20 tamyzǵa bekitilgen soma – 171 mlrd. teńge, bul sol ýaqyttaǵy «Turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ klıentteri salymdarynyń somasy. Mınıstrdiń málimetinshe, ótemaqynyń jalpy kólemi 60,9 mlrd. teńgeni quraıdy, olardyń ishinde 24 mlrd. teńgeni 2016-2017 jyldary TQJB tabystarymen ótemaqy tólenedi dep kútilýde. Qalǵan qarajat, E.Dosaevtyń aıtýynsha, Úkimet rezervinen bıyl jáne kelesi jyly, barlyǵy 36,9 mlrd. teńge túspek.
Álemdik daǵdarys jaǵdaıynda syrtqy ekonomıkalyq baılanystar nemese iri kásiporyndardyń ahýaly ǵana emes, negizinen qarapaıym halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy aıryqsha Úkimet nazarynda bolýy mańyzdy. Ásirese, bıýdjettiń yqshamdalyp, qysqaryp jatqan shaǵynda halyqty qıyndyq qyspaǵyna salmaı alyp shyǵý Úkimet aldyndaǵy asa mańyzdy mindettiń biri. Osyǵan oraı jýrnalıster «Bıýdjettiń qysqarýy qystyń kózi qyraýda týyndaıtyn keıbir tótenshe jaǵdaılardan shyǵý kezinde qıyndyqtar týdyrmaı ma?» degen saýal tastady. Bul rette mınıstr elimizde bıyl kommýnaldyq júıelerdi, ınfraqurylymdyq nysandardy qarjylandyrý baǵyty qysqarmaıtyndyǵyn jetkizdi.
«2015 jyly eki baǵdarlamadan qarjy bólindi, birinshisi – «Nurly Jol» ınfraqurylymdy damytý baǵdarlamasy aıasynda 60 mlrd. teńge, ekinshisi –«О́ńirlerdi damytý-2020» baǵdarlamasy baǵytynda 66,2 mlrd. teńge. Bıyl qosymsha «Nurly Jol» baǵdarlamasy arqyly 90 mlrd. teńge qarastyrylyp otyr. Osy qarajattyń barlyǵy jergilikti ákimdikterge transferttermen kelip jatyr», dedi E.Dosaev.
Budan bólek, eki jyl buryn bastalǵan jumystardyń aıasynda Dúnıejúzilik bankpen, Eýropa Qaıta qurý jáne damý bankimen kelissózder turǵysynda 153 mlrd. teńge qarastyrylǵan. Bul qarjy 2017 jylǵa deıin bólinedi. «Osy qarajattyń barlyǵy elimizdegi kommýnaldyq saladaǵy qurylystaryna baǵyttalady. Munaıdyń baǵasy túse bergen jaǵdaıda bıýdjette qandaı ózgerister bolatynyn aldaǵy ýaqytta kóremiz. Degenmen, 2016 jylǵa «Nurly Jol» baǵdarlamasy arqyly qamtylǵan 90 mlrd. teńge qysqartylmaıdy», dep túıdi mınıstr óz sózin.
Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov ta Ulttyq qorǵa qatysty alańdaýly suraqqa óz tarapynan jaýap qatty. «Ulttyq qordyń qarjysyn «jep qoıý» qaýpi joq. Atap aıtqanda, Ulttyq qordyń qarjysyn basqarýdyń naqty jumys istep turǵan tujyrymdamasy bar, sonymen qatar, biz ustanyp otyrǵan belgili bir shekteýler men lımıtter eskerilgen», dedi mınıstr. Munymen qosa, Ulttyq qor jumysynyń tetigine toqtalǵan ol, oǵan munaı-gaz sektorynan túsken barlyq tabystar baǵyttalatynyn jáne belgili bir kólemde odan qarjy alynatynyn jetkizdi. «Bıyl biz plıýs 15 paıyz erejesinen bas tarttyq, ıaǵnı Ulttyq qordyń qoldanystaǵy tujyrymdamasy boıynsha tek 8 mlrd. dollar kólemindegi qarjyny kepildendirilgen transfert qarajaty túrinde alamyz. О́tken jyly bizge 1,8 trln. teńge tústi, 1,7 trln. teńge kepildendirilgen transfert túrinde paıdalanyldy. «Nurly Jol» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa maqsatty transfert qarjysy jumsaldy. Iаǵnı, bular daǵdarysqa qarsy sharalar bolyp tabylady. Eger de Ulttyq qorǵa keletin túsim nólge teń bolsa da, biz onda shoǵyrlanǵan qarjyny tez arada shyǵyndamaımyz, sebebi, bizge Ulttyq qor qarjysyn paıdalaný boıynsha qadamdardy qaıta qarastyrý maqsaty júkteldi jáne osy jumystar júrgizilip jatyr», dedi B.Sultanov.
B.Sultanov jekeshelendirý jumystaryna qatysty da birqatar mańyzdy aqparattarmen bólisti. Mınıstrdiń málimetine súıensek, búgingi tańda memlekettik uıymdardyń sany 25893-ti quraıdy. Olardyń balanstyq quny 9 trl.teńge. Memlekettik aktıvterdiń úlesi ishki jalpy ónimniń 43 paıyzyn quraıdy. Bizdiń maqsatymyz ony 2020 jylǵa deıin 15 paıyzǵa tómendetý. Memlekettik uıymdardyń ishinde sany jaǵynan eń kóbi – kommýnaldyq kásiporyndar – 22 myń. Jekeshelendirýdiń ekinshi tolqyny sheńberinde eki jyldyń ishinde 241 nysan satyldy. Sondaı-aq, osy aralyqta 399 nysan taratyldy, 217 nysan qaıta quryldy. Jańadan 208 kásiporyn ashyldy. Eki jyl ishinde respýblıkalyq kásiporyndardyń sany 17 paıyzǵa qysqardy. Biraq kerisinshe, kommýnaldyq kásiporyndar 8 paıyzǵa ósti. Bular negizinen jańadan paıda bolǵan áleýmettik nysandardyń esebinen kóbeıdi. Jekeshelendirilgen kásiporyndardyń jumysshylaryna qatysty aıtatyn bolsaq, eńbek qatynastary menshik túrine qaramastan Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek kodeksimen retteledi. Barlyq jumysshylardyń quqyqtary tolyqtaı saqtalǵan. Buǵan taǵy da qosymsha aıtatynymyz, kásiporyndy tıimdi basqarý degenimiz – ol osy kásiporyndy odan ári damytý, jańa jumys oryndaryn ashý jáne jalaqyny kóbeıtý. О́tken tájirıbeden sabaq alý boıynsha, nysandardy satý boıynsha jáne olardyń satý merziminiń uzaqtyǵy boıynsha problemalar boldy. Bul problemalar taldandy jáne zańnamalyq ózgerister engizildi. 2015 jyly 4 jeltoqsanda jekeshelendirý úderisindegi keıbir shekteýlerdi alyp tastaıtyn jáne osy úderisti tezdetetin túzetýlerdi qarastyratyn «Memlekettik múlik týraly» zańǵa qol qoıyldy. Bul túzetýler boıynsha nysandy balanstyq qunynan tómen satý, biraq ádil naryqtyq baǵa boıynsha, saýda-sattyqqa úsh ret qoıylǵannan keıin májbúrli taratý, habarlandyrý merzimin qysqartý jáne halyqaralyq konsýltanttardy qatystyrý qarastyrylǵan. Sonymen birge, tikeleı ataýly satý quqyǵy engizilgen jáne kásiporyndardy satqan kezdegi qosymsha sharttar alynyp tastaldy. Jarııalylyq pen ashyqtyq ádil jekeshelendirýdiń kepili bolyp tabylady. Ne satylyp jatyr, qandaı baǵamen satylyp jatyr, sondaı-aq, satylatyn kompanııalardyń eseptiligin gosreestr.kz. veb-saıtynan kórýge bolady.
Qarjy mınıstri sondaı-aq, jekeshelendirýden keıin kásiporyndarda jumys oryndaryn qysqartý bolmaıtynyn alǵa tartty. «Jekeshelendirýdiń árbir nysany boıynsha erekshe jaǵdaılar qabyldanady, ıaǵnı ár kásiporynnyń erekshelikteri qarastyrylady. Birinshi kezekte kásiporyn qyzmetiniń baǵytyn, sondaı-aq, árıne, jumys oryndaryn saqtap qalý máselesi qarastyrylady. Atap aıtqanda, kásiporynnyń jańa seriktesi nemese jańa ıesi aıqyndalǵanda joǵaryda aıtylǵan ustanymdar eń bastylardyń biri bolyp tabylady», dedi B.Sultanov tilshilerdiń saýalyna jaýap berý kezinde.
Qazaqstanda 2015 jyldyń qorytyndylary boıynsha ınvestısııalar kólemi 30-40 paıyzǵa tómendeýi múmkin. Al bul jóninde Investısııalar jáne damý mınıstri Áset Isekeshev málim etti. «Álemdik ekonomıkada bolyp jatqan jahandyq syn-qaterler álemdegi ınvestısııalarǵa da áser etedi. Tikeleı ınvestısııalar qaýipsiz naryqtarǵa oıysyp jatyr. Damyǵan elderge aǵylýda. Sondyqtan damýshy elderde ınvestısııalar kólemi kemip otyr», dedi Á.Isekeshev. Onyń sózine qaraǵanda, bul úderis Qazaqstanǵa da keri áserin tıgizdi.
«Byltyrǵy jylǵy statıstıka joq, degenmen ınvestısııalar boıynsha 30-40 paıyz tómendeý bolady dep boljap otyrmyz», dedi mınıstr. Alaıda onyń sózi boıynsha, ındýstrııalandyrý aıasynda jasalǵan jumystar oń nátıjelerge ákeldi. «Bizde ınvestısııalar negizinen munaı-gaz, taý-ken salasynda – 70 paıyz, qurylysta 50 paıyzǵa tómendeý boldy. О́ńdeýshi salada ahýal táýir, shamamen 10 paıyzdy qurady», dep atap ótti mınıstr. IDM basshysy málim etkenindeı, sońǵy jyldary Qazaqstan ınvestısııalardy tartý baǵytynda qyrýar jumystar atqaryp keledi.
«Bizde barlyq deńgeılerde jumys jolǵa qoıylǵan. Elde ulttyq ınvestorlardyń kómegimen 150 jobany júzege asyrý josparlanýda, olar Qazaqstan úshin jańa salalar bolyp tabylady», dedi Á.Isekeshev.
Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasynyń ekinshi besjyldyq jobalary boıynsha jumys túzetilýi múmkin josparǵa sáıkes jalǵasady. «Jańa synaqtardy eskere otyryp, naqty bir beıimdelý bolatyny túsinikti, túzetý bolýy da múmkin, biraq jalpy barlyq osy jobalar boıynsha jumys kestege sáıkes jalǵasady», dedi Á.Isekeshev. Sonymen qatar, mınıstrdiń aıtýynsha, ártaraptandyrý saıasaty eki qaǵıdaǵa negizdeledi. Birinshi – bul kezeńmen júzege asyrý, ekinshisi – jańa synaqtarǵa sáıkes jańa tetikter men qaǵıdattar engizý.
«Osy jyly biz dástúrli salalardy jańǵyrtý jumysyn jalǵastyratyn bolamyz, ol joǵary ónimdilikke ıe taýarlardyń joǵary baǵasyna áser etý arqyly júzege asyrylady. Bizde árbir kásiporyn boıynsha naqty qadam men jospar bar», dedi ol. Sonymen qatar, mınıstr jańa ındýstrııalardy qurý júrgizilip jatqandyǵyn aıtty. «Birinshi besjyldyqta bastalǵan ınvestorlarmen jumys júrgizilýde. Bul hımııalyq tyńaıtqyshtar boıynsha salany Jambyl, Aqtóbe, Batys Qazaqstan oblystarynda jalǵastyrý, Atyraý oblysynda munaı hımııasy salasyn damytý, Almaty jáne Mańǵystaý oblystarynda kólik-logıstıkalyq salany damytý, metallýrgııanyń jekelegen túrlerin damytý. Osylardyń árqaısysy boıynsha naqty jospar men ınvestor bar», dedi IDM basshysy.
Energetıka mınıstri Vladımır Shkolnık óz kezeginde munaı baǵasyndaǵy ózgerister ken ornyn paıdalaný quqyǵyn alý men geologııalyq barlaýǵa qarjy salý baǵytyndaǵy dúrligýdi tómendetkenin atap ótti.
«Degenmen de, biz munaı-gaz sektorynda geologııalyq barlaýǵa jarııalaǵan tenderde ınvestorlar bar ekenin kórip otyrmyz. Kelisimsharttar qarastyrylyp, bekitilip jatyr. Atap aıtqanda, qazirgi tómen baǵaǵa qaramastan, adamdar geologııalyq barlaýǵa baryp jatyr», dedi mınıstr.
Mysal retinde ol Teńiz ken ornyn keńeıtýdiń ekinshi kezegi boıynsha qurylys jumystaryna toqtaldy. «Qazirgi kezde osy jobany bekitý týraly máseleni sheship jatyrmyz. TShO-ny keńeıtýde aldaǵy bes jylda 38 mlrd. dollar ınvestısııa salynady», dedi mınıstr.
«Bıyl Qashaǵan jobasyn iske asyramyz. Kelesi jyldan bastap, ol munaı óndirý kólemine óz úlesin qosa bastaıdy», dedi V.Shkolnık. Onyń málimetteri boıynsha, Qashaǵanda alǵashqy jyly 7 mln. tonna munaı óndirile bastaıdy, kelesi jyly – 11 mln. tonna, al odan keıingi kezeńderde 13 mln. tonna munaı shyǵarylmaq. Sonymen qatar, mınıstrdiń atap ótkenindeı, bıyl Qazaqstan 77 mıllıon tonna munaı shyǵarýdy josparlaýda. Eske salsaq, Qashaǵan kenishindegi munaı óndirisi 2013 jyldyń 11 qyrkúıeginde bastalady dep josparlanǵan bolatyn. Alaıda 24 qyrkúıekte kenishtegi óndirý jumystary qaıta toqtady. Ondaǵy gaz qubyrlary jumysty ári qaraı jalǵastyrýǵa múmkindik bermedi. Qashaǵannyń geologııalyq qory 4,8 mlrd. tonna munaıdy qurap otyr. Jalpy, 38 mıllıard barrel munaı men 1 trıllıon tekshe metr gaz qory jınaqtalǵan.
Qarashyǵanaqty keńeıtý jobasyna 12 mlrd. dollar ınvestısııa salynǵan. «Qarashyǵanaqtyń ekinshi kezeńi 2017 jyly bastalady. Kaspıı qubyr jelisi konsorsıýmy boıynsha munaı tasymaldaýdy 67 mln. tonnaǵa deıin shyǵarýdamyz. «Beıneý-Bozoı-Shymkent» gaz qubyrynyń aıaqtalýy kútilýde. 2017 jyly 10 mlrd. tekshe metrge deıin gaz tasymaldaý josparlanyp otyr», dedi mınıstr.
V.Shkolnık sondaı-aq, sóz arasynda eldi mekenderdi gazdandyrý týraly da biraz málimettermen bólisti. 2018 jylǵa deıin 430 myńnan astam qazaqstandyq gazben qamtylady. Qazirgi ýaqytta 14 aımaqtyń 10-y gazben qamtamasyz etilgen. Iаǵnı, halyqtyń 42 paıyzy gaz ıgiligin kórip otyr. Mınıstr qazirgi ýaqytta vedomstvo «QazTransGaz» kompanııasymen birge eldi gazdandyrý boıynsha máseleni sheship jatqandyǵyn atap ótti. «Bıýdjetten gazdandyrý jumystaryna 10 mlrd. teńge bólindi jáne bizdiń ulttyq kompanııa OQO, Almaty, Jambyl, Mańǵystaý jáne Qyzylorda oblystaryndaǵy júıelerdi jańǵyrtýǵa qosymsha 93 mlrd. teńge ınvestısııa bólip otyr», dep naqtylady V. Shkolnık. Energetıka mınıstriniń habarlaýynsha, 2016-2018 jyldary bıýdjetten 66 eldi mekendi gazdandyrýǵa qarajattar qarastyrylyp otyr. «Ol eń birinshi kezekte Aqtóbe, BQO, OQO, Qostanaı oblystaryndaǵy eldi mekender. Shamamen 160 myń adam gazben qamtylady. Onyń ústine ulttyq kompanııa esebinen 2018 jyly taǵy 270 myń adam kógildir otynǵa qol jetkizetin bolady», dedi V.Shkolnık.
О́tken jyldyń ekonomıkalyq damýynyń qorytyndylaryna qatysty baspasóz máslıhatynda málim bolǵan derekterdi saralaı kelsek, elimizdiń ahýaly ornyqty, bastysy – ósim bar. Iá, qazirgi tańda aýzyn aıǵa bilegen alyp memleketterdiń ózinde ekonomıkalyq ósim az, tipti, kerisinshe tómen quldyrap jatyr. Al munaıdyń álemdik baǵasynyń tómendeýi kóptegen elderge úlken aýyrtpalyq ákelip otyrǵany anyq. Soǵan oraı, bıyl búkil álemde ekonomıkalyq ósimniń baıaýlaýy baıqaldy. Mysaly, Dúnıejúzilik banktiń osy jańa jyldan keıingi boljamdaryna súıensek, álemdik ekonomıka ósimi 2,9 paıyzdy mejelep otyr, bul ótken jylǵydan 0,4 paıyzǵa tómen. Al munaı baǵasynyń ázirge kóteriler túri kórinbeıdi. Tipti álemdik sarapshylar aldaǵy ýaqytta munaı baǵasy 20-30 dollarǵa deıin quldyraıtynyn aıtýda. Osy rette, kórshi elderdiń de ekonomıkalyq ósimi kóńil kónshitpeı otyrǵanyn aıta ketpese bolmas. Máselen, Qytaı Halyq Respýblıkasynyń halyqaralyq qory 2015 jyly rekordtyq kórsetkishpen 512,6 mlrd. dollardan 3,33 trln. dollarǵa deıin qysqarǵan. Al bul Qytaı ekonomıkasyndaǵy ahýaldyń edáýir qıyndaǵanyn bildiredi. Kórshi Reseıdiń de jaǵdaıy onsha emes. Olar qazirdiń ózinde munaı baǵasynyń odan ári tómendeýine daıyndalyp, bıýdjetti 10 paıyzǵa deıin qysqartý sharalaryna ázirlenýde. Bizdiń eldiń Úkimeti de munaı baǵasynyń quldyraýyna saı bıýdjet baǵdarlamasyn ózgertkeli otyr.
Jalpy alǵanda, 2015 jyldyń ekonomıkalyq damý qorytyndylary álemdegi qıyndyqtarǵa qaramastan, elimiz eńsesin túsirmeı, qaıta ósimmen joǵary órlegenin alǵa tartty. Al aldaǵy jyldyń aýyrtpalyǵy bıylǵydan da basym bolatyny jóninde boljamdar aıtylýda. Alaıda, bizdiń Úkimet ol jaǵdaıdan da jaqsylyqpen shyǵatyn josparlaryn ázirlep jatyr.
Nurbaı ELMURATOV,
Dınara BITIKOVA,
«Egemen Qazaqstan».