Ulttyq zertteý ýnıversıtetteri

Oǵan zamanaýı kózqaras qandaı bolýy tıis? Elimizdiń naryqtyq negizge kóshýinen bastalǵan, sońǵy eki onjyldyqta Qazaqstanda oryn alǵan ózgerister ekonomıka men áleýmettik salaǵa, sonyń ishinde bilim berý isine de áser etti. Ahmet Baıtursynov aıtqan bilim jarysy naryq zamanynda naǵyz básekelik sıpatqa ıe boldy. Qazirde joǵary oqý oryndary jumysynyń tıimdiligi olardyń talapker tartýymen ǵana sıpattalmaıdy. Oqý úderisiniń sapalylyǵy, ádistemelik, ǵylymı, halyqaralyq, jańashyl jáne bıznes salasyna qatysýy da bilim ordasyna syn. Bilim ordalarynyń ınnovasııalyq deńgeıin arttyrýy, olardyń óndiristik kásiporyndarmen baılanysyn kúsheıtýi, eńbek resýrstaryn basqarý saıasatyn jetildirýi onyń menedjmentine zamanaýı kózqarasty talap etedi. Ǵylymdy, ınnovasııany, kásipkerlikti damytý el ekonomıkasyn arttyrýdyń tegershigi desek, bul oraıda joǵary bilim ordalarynyń alar orny erekshe. Qazirde óndiristiń jekemen­shik sektoryna stýdentterdi teh­nıkalyq maman retinde daıarlaý problemasy eýropalyq bi­lim berý júıesi bas aýrýynyń biri bolyp sanalady. О́ıtkeni, olardyń teorııalyq daıyndyǵy basymyraq bolyp keledi, praktıka kenjelep qalady. Keıbir memleketter arnaıy polıtehnıkalyq ınstıtýttar nemese ýnıversıtet sheńberinde praktıkaǵa baǵyt­talǵan trenıngtik baǵdarlamalar qurýǵa talpynýda. Eýropa ýnıver­sıtetteriniń barlyǵy derlik mem­lekettik, sondyqtan bilim orda­synyń bıýdjeti tolyǵymen úki­mettiń qarjysy esebinen qalyp­tastyrylady. Mysaly, Uly­brıtanııa ýnıversıtetteri fa­kýltetteriniń bıýdjetin arnaıy formýlıarlar negizinde mı­nıs­trlik bekitedi. Osyndaı júıeni Germanııadan da kórýge bolady. Qarastyrylyp otyrǵan máse­le sheńberinde Reseı Federa­sııasynyń tájirıbesi belgili dáre­jede qyzyǵýshylyq týǵy­zady. Reseıde ulttyq zertteý ýnıversıtetterin qurý eko­nomı­kanyń joǵary tehnologııaly sektoryn damytýǵa baılanysty salmaqty jobalardy júzege asyrý qajettiligi turǵysynan týyndady. 2009 jyldyń qańtarynda «Bilim berý» ulttyq jobasynyń sheńberinde Reseı Federasııasy prezıdentiniń jarlyǵymen ult­tyq ýnıversıtet júıesin qalyp­tastyrýǵa bastapqy qadam jasaldy. Az ýaqyt ishinde ulttyq zert­teý ýnıversıtetteriniń klas­sıkalyq joǵary oqý oryndarynan sapalyq ózgesheligin kór­setetin faktorlary naqty túr­de qalyptastyryldy. Alǵash­qyda ulttyq zertteý ýnıver­sıtetteriniń sanatyna 14 jo­ǵary oqý orny kirgen edi, al qa­zir olardyń sany 29-ǵa jet­ti. Ǵylymı-zertteý jáne ınno­va­sııa­lyq qyzmettiń damý tujy­rymdamasynyń erejeleri ne­gizinde Reseı Federasııasynyń joǵary ǵylymı-zertteý ýnıver­sıtetteriniń (ǴZÝ) ózderine tán belgileriniń jıyntyǵy anyq­taldy jáne olar basqa úlgi­degi JOO-dan naqty túrde erek­shelenedi. Mysaly, olardyń ishi­nen stýdentterdiń ǵylymı jáne zertteý jumystary barlyq pánderdiń bilim berý praktıkasyna engizilýin, ǵylymı-tehnıkalyq damý bazısi retinde ýnıversıtettiń áleýmettik-eko­nomıkalyq már­te­besiniń ózger­tilýin, naq­ty eko­nomı­ka sektorymen ınno­va­­­sııalyq óndiris túrindegi ty­ǵyz uıymdastyrýshylyq jáne pozısııalyq baılanystar­dy qalyptastyrýdy, ǵylym­nyń basty salalarynda halyq­aralyq yntymaqtastyqty uıym­dastyrýdy damytýdy aıtýǵa bolady.         Qazir Qazaqstannyń «Ǵy­­lym týraly» zańynda ǵy­ly­mı jáne ınnovasııalyq qyz­met úshin kadrlar daıarlaýǵa ba­ǵyttalǵan jáne ınnovasııalyq ekonomıkanyń belsendi ósý núk­tesi bola alatyn zertteý ýnı­ver­sıtetteri uǵymy engizilgen. Zert­teý ýnıversıtetteri arnaıy maqsatty baǵdarlama boıynsha damýy tıis. О́te joǵary deńgeıde ǵylymı-zertteý júrgizýleri jáne olardyń nátıjesin praktıkaǵa engizýdi qamtamasyz etýleri qa­jet. 2014 jyly Qazaqstan Pre­zıdentiniń Jarlyǵymen eli­miz­diń ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damýynyń 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan memle­kettik baǵdarlamasy bekitildi. In­dýstrııalandyrýdyń ekin­shi kezeńiniń maqsaty – árta­rap­tanýdy yntalandyrý, óńdeýshi kásiporyndardyń básekege qa­bilettiligin kóterý, tıimdilikti art­tyrý jáne ekonomıkanyń basym sektorlarynda qo­symsha qundy ulǵaıtý bolyp ta­bylady. Bul, jalpy alǵanda, Ota­nymyz­dyń joǵary bilim berý júıesine tııanaqty talaptar bolatyndyǵyn aıqyndaıdy. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi alqasynyń 2014 jylǵy 31 qań­tardaǵy qaýlysymen ǵylym men bilim ıntegrasııasy máselelerin qamtyǵan Jol kartasy bekitildi. Ol qamtıtyn negizgi baǵyttar boıynsha ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ men Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ǵylymı-zertteý ınstıtýty, Ǵylym komıtetiniń ǵylymı kadrlardy daıyndaý birikken jobasy júzege asyryldy. Magıstranttar men PhD doktorlar daıyndalady. Sonymen qatar, Q. Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıteti bazasynda ulttyq zertteý ýnıver­sıtetteri quryldy. Osylaısha, elimizde ulttyq zertteý ýnıver­sıtetterin qurýǵa jol ashyldy. Sonymen, ulttyq zertteý ýnı­versıtetteri qandaı bolý kerek? Olardyń tek ǵylymdy damytý jáne bilim berý ǵana emes, sondaı-aq, bilimdi basqarý, ozyq tehnologııanyń ekonomıkaǵa en­gizilýin qamtamasyz etý, irgeli jáne qoldanbaly zertteýler jasaý, magıstrler men PhD doktorlaryn daıyndaýdyń tıimdi jáne biliktilikti jetildirý baǵ­darlamasynyń damyǵan júıesin tabýy mańyzdy bolmaq. Bizdiń oıymyzsha, mundaı joǵary oqý oryndar júıesi eldiń ǵylymı-tehnıkalyq kesheniniń damýyna jáne ony qajetti eńbek resýrsta­rymen tolyq qamtamasyz etýge dına­mıkalyq túrde yqpal etýi tıis. Qazaqstandaǵy ulttyq zert­teý ýnıversıtetteri qazir joǵa­ry oqý oryndary bazasynda qa­lyptastyrylatyn bolady. Stý­­dentterdi ınnovasııalyq jo­balaýǵa, ashylǵan ǵylymı jańa­lyqtardy kommersııalaýǵa úıretý, alǵa qoıǵan maqsattarǵa sáıkes basqarýdy uıymdastyrýdyń jańa júıesin qurý olardyń negizgi maqsattary men mindetterine jatady. Munyń damyǵan elderde jaqsy úlgileri bar. My­saly, AQSh-taǵy ulttyq zertteý ýnıver­sıteti – Massachýset tehno­logııalyq ınstıtýtyn (MIT) alaıyq. Instıtýttyń bir jyl­­ǵy tabysy 2,644 mıllıard dollar bolady, onyń 51,9 paıyzyn zertteýler men jasaq­tamalardan alynǵan tabys quraıdy, endaýment – 7,982 mıllıard dollar, ınstıtýt túlekteri qurǵan jeke kásiporyndar sany – 25800. Instıtýt túlekteri qu­r­ǵan kompanııalardyń jyl saıyn­ǵy qosymsha tabysy – 2 trıllıon dollar. Jyl saıyn 4232 adam bakalavr, 6152 adam ma­gıstr men doktorant bolyp shyǵady. Barlyq oqý úderisi men ǵylymı jasaqtamalar ózin-ózi qarjylandyrýǵa negizdelgen. Ozyq elderdiń zertteý ýnı­versıtetterindegi qoldanylyp kele jatqan basqarýdy uıym­dastyrý júıesi negizinen gorı­zantaldyq baılanysqa qurylǵan, joǵary deńgeıdegi qyzmetkerlerdi negizinen ınnovasııalyq qyzmetke baǵyttaıdy. Osylaısha, ulttyq zertteý ýnıversıtetterindegi bas­qa­rýdy uıymdastyrýdyń jańa júıesi qurylymynyń zama­naýı betalysyna sáıkes kelýi qa­jet. Mundaı nátıjege jetý úshin, birinshi kezekte, jumys is­tep turǵan basqarý júıesine qaıta qurý júrgizý kerek, on­da ýnıversıtettiń barlyq kafe­dralarynyń kooperasııalaryn sınergetıkalyq nátıje berýge baǵyttaǵan durys dep oılaımyz. Ýnıversıtette tuıyq sıkl, ıaǵnı bilim berý, zertteý jáne ınnovasııalyq kásiporyn qurý ǵana bolýy tıis. Bul, jınaqtap aıtar bolsaq, kadrlardy daıyn­daý, ınnovasııalyq ıdeıalar jáne olardy týdyra alatyn jáne ón­diriske engizetin kadrlar degen sóz. Innovasııa týdyrý – generasııa úzdiksiz jáne múmkindiginshe kópshilikti qamtýy bolýy kerek. Tek osy jaǵdaılarda ǵana ǵylymı zertteý ýnıversıtetteriniń qyz­met úderisi jemisti bolmaq. Ulttyq zertteý ýnıver­sıte­tiniń túlegi taldaýdy, jobalaý­dy jáne ony júzege asyrýdy qajet etetin kásibı jaǵdaılarda júıeli is-áreketke daıyn bo­la alatyn, demek, kreatıvti, shyǵar­mashylyqpen jumys isteý­ge qabiletti, boıynda oılaý shap­shańdyǵy bar, qajet bolǵanda tez sheshim qabyldaýy tıis. Ár pán­niń maqsaty – stýdentter úshin jańa bilim kókjıegi bolady. Stýdent jobalaý nemese qoldanbaly zertteý barysynda óz betimen bilim alyp, zertteý fýnksııalarynyń daǵdysyn meńgeredi. Kásibı daıyndalǵan kadrlarǵa suranystyń ósýi, sonymen qatar, belgili bir mamandar sanatyna bıznes tarapynan tapsyrys bolǵan jaǵdaıda joǵary oqý orny professorlyq-oqytýshylyq quramdy tıimdi paıdalanbaı maq­satqa jete almaıdy. Ol úshin professorlyq-oqytýshylyq qu­ramdy ustaýǵa jumsalatyn shy­ǵyndy azaıtý qajet. Mysaly, joǵary oqý ornynan keıingi bilim baǵdarlamalaryna tańdaý jasaı otyryp, bakalavrıatqa ketetin shyǵyndy tómendetý kerek. Mysaly, Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2013 jyldyń 25 qazanyndaǵy № 434 buıryǵymen bekitken joǵary oqý ornyna qoıylatyn talaptarda bilim alýshylar úlesi bakalavrıatqa – 65, magıstratýraǵa – 35, dok­to­rantýraǵa – 35 paıyz kór­se­tilgen. Biraq bakalavrdyń ma­gıstranttarǵa, PhD doktor­larǵa degen sandyq araqatynasy anyq­talmaǵan. Bizdiń kózqarasymyz boıynsha, bakalavrıat baǵdar­lamasy túlekteriniń sany ma­gıs­tratýra jáne PhD doktoran­týra baǵdarlamalarynyń tú­lekteri sanynan áldeqaıda az bolýy tıis. Oqý aǵynyn iri­len­dirý jáne bilim berý baǵ­darlamalaryn biryńǵaılaý nemese bakalavrıattyń bir bóligin qashyqtyqtan oqytý tehnolo­gııasyn paıdalana otyryp oqy­týǵa kóshirýdi bakalavrıat shy­ǵynyn azaıtý joldary retinde qarastyrýǵa bolady. Al joǵary oqý ornynan keıingi bilimge keletin bolsaq, magıstranttar, rezı­dentýra tyńdaýshylary, adıýnk­ter men doktoranttar qata­ryna qabyldaýǵa joǵary, ıaǵ­nı aımaqtyq JOO-nyń qabyl­daný­shylaryna qoıylatyn sharttardan áldeqaıda bólek talaptar qoıý qajet. О́nimdi qyzmettiń tuıyq sıklyn, ıaǵnı bilim berý, zertteý jumystaryn uıymdastyrý jáne ınnovasııalyq kásiporyn qurý úshin kadrlar men ınno­vasııalyq ıdeıalar jáne olardy týdyra alatyn, óndiriske engi­zetin kadrlar daıyndaýǵa baǵyt­talǵan ýnıversıtettiń jańa strategııasy bolýy tıis. Sala­lyq maman­dandyrýdy eske­re otyryp, ınnovasııalyq zert­teýlerdiń baǵytyn qajetti kási­bı kadrlardy daıyndaýǵa, sol sııaqty kásiporynǵa ınnova­sııany ıgertýge jaýapty professor-oqytýshylyq quram­dy uıymdastyrýmen biriktire qalyp­tastyrý qajet. Bul jaǵ­daıda joǵary oqý orny jalpy­ıns­tıtýttyq irgeli kafedralardy bólek blokta qaldyrady. Mamandandyrylǵan salalyq kafedralardyń professor-oqy­týshylyq quramyn qamtý arqyly reformalanýy múmkin. Kadrlardy sapaly daıarlaý júıesin qurý jáne zertteý jumystaryn júr­gizý úshin bilim ordasy jalpy bıýdjetiniń 10-15 paıyzy kóle­mindegi qarjyny jyl saıyn materıaldyq-tehnıkalyq bazany jańartýǵa baǵyttaý durys bolady dep oılaımyz. Ulttyq zertteý ýnıversıtetterinde qurylatyn jańa zerthanalar elimizdiń basqa joǵary oqý oryndarynda ashylyp jatqan dástúrli zerthanalardan edáýir ózgeshelendirilýi tıis. Ol úshin tájirıbeler men eksperımentter júrgizýde asa joǵary dáldikti nátıje alýǵa múmkindik beretin zamanaýı, joǵary teh­no­logııalyq jabdyqtar men quraldar tańdalatyny belgili. Taǵy bir mańyzdy kórset­kish – ulttyq zertteý ýnıversı­tetterinde júrgiziletin ǵylymı-zertteýdiń sapasy basty kórset­kish bolyp tabylady. Ulttyq zertteý ýnıversıtetteri óz jumys­taryna belgili professorlar men zertteýshilerdi shaqyrady, sondyqtan da bul ýnıversıtet­terge tapsyrys berýshiler ózde­riniń mańyzdy jáne qym­bat turatyn zertteýlerin senip tapsyrady. Sol sebepti da grant­tyq irgeli ǵylymı-zert­teý jobasy, baǵdarlamaly-maq­satty qarjylandyrý sheńbe­rinde júr­giziletin ǵylymı-zertteý ju­mys­tary men sharýa­shylyq­tardan kelisimshartpen túsken qar­­­jy ýnıversıtet bıýdjetindegi tabys­tyń aýqymdy bóligin qu­raıtyn bolady. Ýnıversıtettiń professor-oqytýshylyq quramy dáıek­sózderiniń sany, ıaǵnı, olardyń ǵylymı maqalalarynyń mátin­deri sanynyń osy ýnıversıtet professor-oqytýshylyq qu­­ra­mynyń jalpy sanyna ara­qatynasy – ulttyq zertteý ýnı­versıtetteri zertteýleriniń sa­palyq kórsetkishine tolyq kepil bolady. Ǵylymı jarııalanymdarda kezdesetin mátinder kózi – Web of Science (Thomson Reuters) platforma, Scopus jáne Google Scholar izdeý júıesindegi ǵylymı sıpattaǵy jarııalanymdardyń úsh iri bıblıografııalyq málimetteri bolyp tabylady. Ulttyq zertteý ýnıversıtetteriniń professor-oqytýshylyq quramyn jumysqa qabyl­daý nemese olardy mansap­tyq joǵarylatý kezinde qoıy­latyn talaptardyń kúsheıtilýi de zertteý sapasyna yqpal etedi. Qys­qasy, barlyǵy da ǵylym men ustazdyqty ushtastyrǵan tulǵalardyń deńgeıine tikeleı baılanysty. Halyqaralyq tájirıbelerdiń kórsetkenindeı, búgingi kúni zertteý qyzmetteriniń kommersııalyq baǵyt alýy joǵary oqý orynda­rynyń kásipkerlik qyzmetterin júzege asyrýdyń keń taralǵan tetigi bolyp tabylady. Tehno­logııalardyń kommersııa­la­nýy dep ǵylymı-zertteýdiń nátı­je­lerin paıdalanyp tabys tabýǵa baǵyttalǵan kez kelgen qyzmet túri aıtylady. Búginde ınnovasııalyq kásip­kerlik qyzmetti joǵary oqý oryndarynyń ýaqyt aǵymyna ilesýi ǵana emes, ony adam resýrstary – ǵalymdar men ká­sip­­kerler dep túsingenimiz abzal. Mysaly, Pıttsbýrg ýnı­ver­­sıtetinde zertteýlerdi kom­mer­sııa­landyrýdaǵy ǵalymdar eńbeginiń marapattalýyn kó­te­rýge arnalǵan tutastaı baǵdar­lama jasalǵan. Degenmen, qazaq­standyq joǵary oqý oryndaryn ınstıtýttyq avtonomııa alýy­­­nyń bolashaǵy turǵysynan al­ǵanda, olardyń ınnovasııalyq kásipkerlik qyzmetti júzege asyrý, endaýment-qorlar, ortalyqtar qurý men damytý arqyly tapqan tabysty ártaraptandyrýǵa degen qulshynysy baıqalady. Ýnıversıtet pen bıznes arasynda nátıjeli baılanysty damytýǵa kúsh salý, tehnologııa transferiniń damýyna, qosymsha bilim berýge, joǵary suranysty túlek­terdi daıarlaýǵa erekshe nazar aýdarý ulttyq zertteý ýnı­versıtetteriniń bola­shaqtaǵy strategııalyq maqsaty bolýy tıis. Bolashaqta bel­sendi ınnovasııalyq maman-zert­teýshilerdi oqytyp, teorııa men praktıkanyń ózara qa­rym-qatynasyna orta qalyp­tastyrý ulttyq zertteý ýnıver­sıtetteriniń basqa joǵary oqý oryndarynan basymdyǵyn anyq­taıdy. Ulttyq zertteý ýnıver­sıtetteri ǵylymnyń kadrlyq áleýe­tiniń, oqý úderisi men ǵyly­mı qyzmettiń, joǵary tehnologııalar men kásibı bilim berý­diń damýy men qorǵalýyna degen jaýapkershilikti ózine alýǵa qabiletti bolady. Bul olardyń qyz­metiniń barlyq negizgi para­metrlerine joǵary talaptar qoıýdy qajet etedi. Ábdirahman NAIZABEKOV, Rýdnyı ındýstrııa ınstıtýtynyń rektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor. RÝDNYI.