Irandyq vektor: jańa rynoktar, jańa múmkindikter

Á.Isekeshev bastaǵan qazaqstandyq delegasııanyń Tegeranǵa sapary nátıjeli boldy

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen Iran Islam Respýblıkasynyń Prezıdenti Hasan Roýhanı arasyndaǵy kelisim aıasynda eki memlekettiń saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy boıynsha belsendi jumystar júrgizilýde. Jaqynda Investısııalar jáne damý mınıstri Áset Isekeshev bastaǵan qazaqstandyq delegasııa Irannan keldi. Osy sapar barysynda Iran Islam Respýblıkasynyń birqatar resmı ókilderimen ótkizilgen kezdesýler jáne júzden asa ırandyq kompanııalarmen bolǵan ekijaqty kelisimder aldaǵy ýaqytta birlesken jobalar retindegi óziniń jemisti nátıjelerin beretin bolady. Qazaqstan tarapynan uıymdastyrylǵan bıznes-forým jáne «saýda mıssııa­sy» aldyn ala kútilgen mejeden de artyq bıznesmenderdiń basyn qosýǵa múmkindik jasady. Tegeran qalasynda ótken bıznes-kezdesýlerge eki eldiń isker toptarynyń 1000-nan astam ókili qatysty. Qazaqstan Respýblıkasy In­ves­tısııalar jáne damý mınıstri Áset Isekeshev eki kún ishinde Iran Islam Respýblıkasynyń (IIR) Ǵylym jáne tehnologııa­lar boıynsha vıse-prezıdenti Sýr­na Sattarımen, IIR-diń Syrt­qy ister mınıstri Muhammad Dja­vad Zarıfpen, О́nerkásip, kenish­ter jáne saýda mınıstri Muham­mad Reza Zarıfpen, Aýyl sharýa­shylyǵy jáne djıhad mınıstri Mahmud Hodjatımen, ShASTA ıran­dyq iri holdınginiń basshylary­men kezdesti. Sonymen birge, Áset Isekeshev 13 saladaǵy ıran­dyq iri kompanııalardyń ókil­derimen mańyzdy kezdesýler ótkizdi. Qoryta aıtqanda, joǵary deń­geıde ótken saýda mıssııasy ná­tı­jesinde qazaqstandyq bıznes Iran rynogynan úlken basymdyqtardy kórip otyr. Sonymen birge, Iran rynogy arqyly bolashaqta Egı­pet, Aýǵanstan, Irak sııaqty elder­diń rynogyna shyǵýǵa tolyq múm­kindik bar. О́z kezeginde Iran Qazaq­standy Reseı men Qytaıdyń rynogyna shyǵatyn hab retinde tanydy. Iran Islam Respýblıkasynyń resmı ókilderimen kezdesý barysynda ústimizdegi jyldyń sáýir aıynyń sońynda bolatyn Mem­­leket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Iranǵa resmı sapary­nyń daıyndyq máseleleri talqylandy. IIR vıse-prezıdenti Sýrna Sattarı ǵarysh salasyndaǵy, startaptardy damytý, aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytý múmkindikterine basa nazar aýdardy. Osy saladaǵy másele­lerdi talqylaý úshin Jumys tobyn qurý týraly kelisimge qol jet­kizildi. Bul jumys toby ǵylym, aqparattyq tehnologııa, ǵarysh qyz­meti, bıotehnologııa jáne medı­sınalyq qyzmet kórsetý salalary boıynsha jumys isteıtin bolady. Taraptar birneshe baǵyttar boıynsha jumysty belsendi júrgizý jóninde kelisti. Onyń ishinde saýda jáne ınvestısııa baǵyty boıynsha jumystarǵa barynsha basymdyq beriletin boldy. Ol úshin 6 qosymsha jumys toby: metallýrgııa jáne taý-ken metallýrgııasy kesheni, aýyl sharýashylyǵy jáne tamaq ónerkásibi, mashına jasaý, týrızm, ınjenerlik-tehnologııalyq yntymaqtastyq jáne qarjy salalarynda quryldy. Qazaqstan men Iran isker top­tarynyń kezdesýi barysyndaǵy ekinshi sheshýshi baǵyt – kólik jáne logıstıka salasyndaǵy yntymaqtastyq boldy. Bul rette, Elbasynyń bastamasymen ómirge kelgen Uly Jibek joly baǵ­darlamasy tuǵyr retinde qaras­tyrylmaq. Táýelsizdik jyl­darynda Qazaqstanda salynyp paıdalanýǵa berilgen temir­jol toraptary arqyly Qytaı men Irandy baılanystyra­tyn transkontınentaldyq dáliz arqyly alǵashqy júk tıegen poıyz­dyń Iranǵa kelýi sonyń aıqyn dáleli bolmaq. Tegeranda ótken kezdesýler barysynda Qazaqstan tarapy Iranǵa aýyl sharýashylyǵy ónimderi salasynda jan-jaqty yntymaqtastyq baılanys jasaýdy usyndy. Bul rette ósimdik maıy óndirisin qurý, Iranǵa qazaqstandyq astyq jáne et ónimderin eksporttaý máseleleri tilge tıek etildi. Sonymen birge, kezdesýlerde áýe baǵyttarynyń jıiligin arttyrý, eki memleket bankteri arasynda shetel valıýtasymen ózara esep aıyrysý jónindegi máselelerdi jedel sheshý, vızalyq rejimdi jeńildetý jáne basqa ózekti máselelerdi talqylady. Bıznes-forým jáne «saýda mıssııasy» sheńberindegi kelissózder barysynda qazaqstandyq KAZNEX, INVEST ulttyq agenttigi, «Báı­terek» UBH jáne UKP usynǵan naqty jobalardy is júzine asyrý sharalary da keńinen talqylandy. Bul otyrystarǵa 250 qazaqstandyq jáne 1 000 ırandyq kompanııa qatysty. Eki memlekettiń jetekshi isker toptarynyń ókilderi bas qosqan osy aýqymdy bıznes-kez­de­sýlerde taraptar negizinen eki sheshýshi baǵytqa basa nazar aýdardy. Ol: Qazaqstannyń eks­porttyq áleýetin arttyrý jáne eki eldiń jańa ınvestısııalyq múmkindikterin ashý bolyp tabylady. «Báıterek» holdınginiń basshylyǵy ırandyq kompanııa jetekshilerimen qazaqstandyq ónimderdi eksporttaý jáne jobalardy qarjylandyrý máselelerin talqylady. Sonymen birge, qaz­ba baılyqtary jáne taý-metal­lýrgııa kesheni salasyndaǵy ynty­maqtastyq baılanystar máselesine erekshe basymdyq berildi. Sapar barysynda Áset Ise­ke­shev Irannyń eń iri ónerkásip kompanııalarynyń, qarjy holdıng­teriniń basshylarymen kezdesti. Olardyń ishinde «SHASTA», «Hegta» «PhiliGroup», «SunirGroup», «MarnaGroup» «Ghadir Invest», «Sadid Industrial Group» sııaqty holdıngter bar. Bul je­tekshi kompanııalar altyn, jez, temir ken oryndaryn ıgerýge, týrızm salasyndaǵy jobalarǵa munaı-hımııa ónimderi óndirisi, mashı­na jasaý, farmasevtıka, et, ósim­dik maıy, jemis-jıdek jáne bas­qa salalarǵa birlesken ınvestı­sııalar salýǵa qyzyǵýshylyq bildirdi. Máselen, «Kausha» kompanııasy Almaty oblysynda jalpy ınvestısııa kólemi 2,1 mln. AQSh dollaryn quraǵan ósimdik maıy óndirisi boıynsha jobany is júzine asyrýǵa kiriskenin habarlady. Aldaǵy ýaqytta bul óndiris 20 myń tonna soıa, raps, úrme burshaq maıyn óndiretin bolady. Aldaǵy ýaqytta kompanııa osyndaı zaýyttardy Qazaqstannyń basqa óńirlerinde salyp, onyń ónimderin Qytaı jáne Iran memleketterine eksporttaýǵa ázir ekendigin bildirdi. Jyl ishinde kompanııa maıdy rafınadtaý boıynsha arnaıy blogty paıdalanýǵa tapsyrýdy kózdep otyr. Sonymen birge, bıznes-forým aıasynda Qazaqstan Respýblıkasy Investısııalar jáne damý mı­nıs­tr­ligi «Kazgeologııa» AQ jáne IMIDRO (Irannyń taý-ken ónerkásibin damytý jáne jandandyrý uıymy) arasynda Yn­ty­maqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Osy Yntymaqtastyq týraly memorandým boıynsha eki el aýmaǵyndaǵy qazba baılyqtary jáne geologııalyq barlaý jónindegi ınvestısııalyq jobalardy irikteý jáne daıyndaý úshin Qazaqstan-Iran jumys tobyn qurý kózdelýde. Sonymen birge, geologııalyq barlaý salasynda geologııalyq fızıka baǵytyndaǵy eń ozyq tehnologııa­lardy qoldana otyryp birlesken kásiporyn qurý josparlanýda. Saýda mıssııasy aıasynda Qazaqstannyń 60-tan astam ón­dirýshi-eksporttaýshylary óz­deri shyǵarǵan ónimderiniń tusaý­keserlerin ótkizip, ırandyq rynok­qa shyǵý múmkindikterin talqy­lady. 200 ırandyq kompanııa­larmen kezdesýler ótkizilip, osy kezdesýler barysynda mashına jasaý, qurylys, hımııa, farmasevtıka, tamaq ónerkásibi ónimderi keńinen tanystyryldy. Ásirese, nátıjeli ótken kezdesýler qazaqstandyq temirjol tehnıkalaryn tanystyrý sharalary barysynda aıqyndaldy. Iran temir joly basshylarymen 10-nan astam kezdesý ótkizildi. Osy mańyzdy sharalar barysynda Iranǵa qazaqstandyq lokomotıv, elektrovoz, rels, júk jáne jolaýshylar vagondaryn satý máseleleri jan-jaqty tilge tıek etildi. Atap aıtqanda, «Elektrovoz qurastyrý zaýyty» JShS kompanııasynan 70 elektrovozdy, «Lokomotıv qurastyrý zaýyty» JShS-niń 75 magıstraldyq teplovozyn, «Aqtóbe relsarqalyǵy zaýyty» JShS-niń 130 myń tonna kólemindegi relsterin jáne «RAILWAYS SYSTEMS» kom­panııa­synyń 5000 birlik júk vago­nyn ırandyq rynokqa jetki­zý máseleleri talqylandy. Kezde­sýler nátıjesinde ırandyqtar tarapynan 1000 jolaýshy vagonyn satyp alýǵa qyzyǵýshylyq bildirildi. «Báıterek» holdıngi bul kelisimdi temirjol kepildigimen nesıeleýdi usyndy. Irandyq tarap óz kezeginde vagondardy satyp alýǵa kepildik berýge daıyn ekendikterin bildirdi. Erekshe atap ótetin taǵy bir másele Irannyń iri avtokólik dılerlerimen ótkizilgen kezdesý boldy. Osy kezdesý barysynda ırandyq dılerler qazaqstandyq 1000 avtokólikterdi satyp alýǵa ynta bildirdi. Sonymen birge, kelissózder qorytyndysynda energetıkalyq jáne munaı-gaz, kommýnıkasııalyq jabdyqtardy, azyq-túlik ónimderin jáne bas­qalardy jetkizý kelisimderine qol jetkizildi. Qoryta aıtqanda, Iran astanasy – Tegeranda ótken eki eldiń is­ker toptary arasyndaǵy kezdesýler nátıjeli de jemisti aıaqtaldy. Ulan SANJAR.