Keshe Parlament Senatynyń kezekti jalpy otyrysy bolyp, ony palata Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev ashyp, júrgizip otyrdy. Kún tártibine bes másele shyǵarylǵan. Sóıtip, otyrysta ekijaqty jasalǵan halyqaralyq jańa kelisimder men buryn jasalǵan kelisimderge engizilgen ózgerister týraly hattamalardy ratıfıkasııalaýǵa arnalǵan zań jobalary qaraldy.
Sonyń ishinde senatorlar tarapynan asa úlken alańdaýshylyq týdyrǵan másele – Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Federasııasy arasyndaǵy Reseı qorǵanys mınıstrliginiń bizdiń elimizdiń aýmaǵynda ornalasqan 929 memlekettik ushý-synaý ortalyǵyn (polıgon) paıdalaný tártibi týraly 1995 jyldyń 20 qańtaryndaǵy kelisim men Qazaqstan Respýblıkasy jáne Reseı Federasııasy úkimetteriniń osy ortalyqtyń obektileri men jaýyngerlik alańdarynyń jerin jaldaý týraly 1996 jyldyń 18 qazanynda jasaǵan shartyna ózgerister engizý týraly hattamalardy ratıfıkasııalaý boldy. Alǵashqy hattamaǵa 2015 jyldyń 16 sáýirinde Máskeý qalasynda qol qoıylǵan. Osy hattamaǵa sáıkes polıgonnyń Atyraý jáne Batys Qazaqstan oblystary aýmaǵyna qaraıtyn aımaqtarynan jalpy alańy 500 myń gektardan artyq jer ýchaskeleri polıgonnan bosatylyp, jaldaýdan shyǵarylady.
Jer ýchaskelerin qaıtarý – onyń qoınaýyndaǵy paıdaly qazbalardy ıgerý maqsatyn kózdegen. Atap aıtqanda, jaldaýdan qaıtarylatyn Atyraý oblysyndaǵy Taısoıǵan jáne Batys Qazaqstan oblysyndaǵy Jamantaý ýchaskelerinen paıdaly qazbalar óndiriletin bolady.
Sonymen birge, jergilikti turǵyndardyń jekemenshik quqyqtaryn qorǵaý maqsatymen Atyraý oblysyndaǵy Aqjar aýylynda turǵyn úı qurylysyn júrgizýge 753 gektar jer polıgonnan alynady. Bular týraly zań jobasy jóninde baıandama jasaǵan Qorǵanys mınıstriniń orynbasary Oqas Saparov baıandap berdi. Baıandamashyǵa birinshi bolyp suraq bergen senator Dýlat Qusdáýletov negizgi kelisimdegi máselelerge nazar aýdardy. Sonyń ishinde polıgon basshylyǵy synaq ótkizilgennen keıin jerdiń ekologııalyq qaýipsizdigi týraly Qazaqstannyń tıisti mınıstrlikteri men vedomstvolaryna qajetti derekterdi berýge mindetti ekenin eske saldy. «Is júzinde osy talap oryndala ma, naqty qansha ret oryndaldy? Qoǵam da, BAQ-tar da bul týraly eshteńe bilmeıtini qalaı?» – dedi óziniń birinshi suraǵynda senator.
Ekinshi suraǵynda da D.Qusdáýletov negizgi Kelisimge silteme jasaı otyryp, onda Qazaqstan Qorǵanys mınıstrligi osynda synalǵan qarý-jaraqty birinshi bolyp satyp alý basymdyǵyna ıe ekenin aıtty. «Osy Kelisim iske asyrylǵannan beri Qazaqstan neshe ret Reseıdiń eń jańa qarý-jaraqtaryn aldy», – dep surady ol. Birinshi suraqqa jaýap bergen general O.Saparov ekologııalyq qaýipsizdik únemi baqylaýda ekenin jetkizdi. Tótenshe apattar týa qalsa polıgon basshylyǵy bizge jáne jergilikti oblystardyń tıisti qyzmetterine habarlap otyrady. Nátıjesinde apat saldaryn joıýǵa arnalǵan birlesken sharalar jasalady, dedi ol. Ekinshi suraqqa da optımıstik turǵyda jaýap berip, reseılikterdiń Qazaqstanǵa óziniń jańa qarýlaryn satatynyn aıtty. Sonyń ishinde Reseı byltyr ǵana bizge eń jańa Sý-30 áskerı ushaqtarynyń tórteýin, sondaı-aq, BTR-82 jáne t.b. satqanyn jetkizdi.
Senator E.Muqaev osy hattamalardy Reseı tarapynyń qashan ratıfıkasııalaıtynyn surady. Oǵan jaýap bergen Qorǵanys mınıstriniń orynbasary Reseıdiń Memlekettik Dýmasy ratıfıkasııalaý týraly zańdy ústimizdegi jylǵy 29 qańtarda maquldap, odan ári Federasııa Keńesine jibergenin aıtty. Sonymen qatar, olar da bizben birge osy kúnderde ratıfıkasııalaýǵa tıisti ekenin jetkizdi. Jaýaptyń naqty emestigine nazar aýdarǵan Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev Memlekettik Dýma zańdy qabyldaıtynyn, al Federasııa Keńesi olardy qarastyratynyn eskertti.
Al senator Qýanysh Aıtahanov: «Polıgonǵa berilgen aýmaqtarǵa geologııalyq barlaý júrgizilip, sol jerlerden ken oryndary tabylyp qalsa, ony qaıtarý úshin negizgi Kelisimge taǵy da hattama jasaýymyz kerek pe? Odan da osy hattamada osyndaı máseleni birden jazyp qoıýǵa bolmas pa edi? Ken oryndary tabylǵan saıyn jańa hattama jasaı bermeı, bir hattamaǵa bárin engizýge bolatyn edi ǵoı?» – degen suraq qoıdy. General suraqtyń óte oryndy ekenin aıta otyryp, negizgi Kelisimniń merzimi 2019-2020 jyldary aıaqtalǵan soń jańa Kelisim jasaıtyn bolsaq, osy máseleni mindetti túrde engizemiz. Al myna hattama asyǵys jasalyp, ondaı máseleler engizilmeı qaldy degen turǵyda jaýap berdi. Buǵan palata Tóraǵasy keıistik bildirip, hattamany yjdaǵatpen jasaý kerek ekendigin eskertti.
Osydan keıin zań jobasy boıynsha jasalǵan salystyrmaly kestedegi eki túzetý qarastyrylyp, ol qoldaý tapqan soń zań jobasy tutasymen qabyldandy.
Kelesi hattama osy synaq alańynyń jerin jaldaý týraly shartqa ózgerister engizýge arnalypty. Bul týraly da general O.Saparov baıandady. Hattama jalpy alańy 589,2 myń gektar jer ýchaskesiniń jaldaýdan shyǵarylýyna baılanysty Reseı Federasııasy tóleıtin jaldaý aqysyn qaıta qaraýǵa arnalǵan. Naqty aıtqanda, bul hattama 2016 jyldyń basynan beri buryn 3 mln. 081 myń AQSh dollary kóleminde bolǵan jaldaý aqysyn 1 mln. 373 myń AQSh dollary kólemine túsirip, eki eseden artyq azaıtady eken. Bul másele zań jobasyn komıtette talqylaǵanda ózderine belgili bolǵanymen, senatorlar báribir alańdaýly ekenin sezdirdi. Sonyń ishinde senator Murat Baqtııaruly AQSh dúnıejúzinde 800-deı áskerı bazasy bar el ekenin eske saldy. Sonyń ishinde Germanııadaǵy bazasy turǵan shaǵyn ǵana jerge jylyna 1,5 mln. eýro jaldaý aqysyn tóleıtinin aıta kelip, al Reseı bizdiń 1 gektar jerge mardymsyz ǵana aqsha tóleıtinin aıtty. «Qansha jerden áriptes, dos el bolsaq ta bizdiń ekonomıkalyq múddemiz aıaqqa basylyp turǵan joq pa, osyǵan qalaı qaraısyz», – dedi senator. O.Saparov oǵan Kelisimniń 1996 jyly jasalǵanyn, ol kezde Qazaqstan tarapy osyndaı shaǵyn aqyǵa kelisip qalǵanyn aıta kelip, endi 2019-2020 jyldary jańa Kelisim jasaıtyn bolsaq, jaldaý aqysyn qaıta qaraıtyn shyǵarmyz, degen jaýap berdi.
Zań jobasy boıynsha talqylaýǵa qatysqan senator Sársenbaı Eńsegenov birshama jańa derekterdi jaıyp saldy: Bul qujattar memlekettik turǵydan ǵana emes, aımaqtyq turǵydan da óte mańyzdy. Atyraý oblysy Qyzylqoǵa aýdany aýmaǵynyń úshten biri, naqty aıtqanda 749,5 myń gektar jeri, Taısoıǵan aýyldyq okrýginiń ortalyǵy da polıgon aýmaǵynda qalyp qoıǵan. Onda turatyn 1 myńnan astam adamǵa bul yńǵaısyzdyq týdyryp keldi. Basqasyn bylaı qoıǵanda, jańa týǵan nárestege týý týraly qujatty alýdyń ózi qıyndyqtar týdyrǵan», – dedi senator. Osyndaı áleýmettik jáne ekonomıkalyq qıyndyqtardy aıta kelip, senator qabyldanǵaly otyrǵan zańdar arqyly polıgonǵa berilgen qunarly jerler qaıtarylsa, mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, 50 sharýa qojalyǵyn quryp, 30 myń qoı, 10 myń sıyr, 10 myń jylqy ósirýge múmkindik týatynyn jetkizdi. Osynyń bárin eskergen depýtattar Úkimetke joǵaryda atalǵan jer ýchaskesin qaıtarý jóninde depýtattyq saýal joldaǵanyn, búgingi kúni sol másele ońynan sheshilip jatqanyna qýanyshyn bildirdi jáne osy iste ózderiniń usynystaryn qoldaǵan laýazymdy adamdardyń bárine alǵysyn jetkizdi.
Bul zań jobasy da engizilgen túzetýlerimen qosa biraýyzdan qabyldandy.
Budan basqa palata 2009 jylǵy 9 maýsymdaǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqtyń Daǵdarysqa qarsy qoryn qurý týraly shartqa ózgerister engizý týraly hattamany jáne EýrAzEQ-tyń Daǵdarysqa qarsy qorynyń qarajatyn basqarý týraly kelisimge ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııalady. Basqa da zań jobalary boıynsha tıisti sheshimder alyndy.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».