Sulýlyq serenadasy

«Álemdi sulýlyq qutqarady» degende, ǵulama Dostoevskıı neni meńzedi eken?!. Ras, ǵalamda qansha tirshilik ıesi bolsa, sulýlyq jaıly uǵym da, tanym da sonshalyqty mánge ıe. Adamnyń parasat-paıymyna, talǵam-tanymyna qaraı túrlishe taramdanyp kete beredi. Biraq ózgermeıtin jalǵyz aksıoma bar: ol – Jer betin jaýlaǵan myńdaǵan minsizdik pen sandaǵan sulýlyqtyń ortaq tini – О́ner dep tabylatyn kıeli keńistik ekendigi. Astanalyq Jastar teatry sahnasynda kúni keshe tusaýy kesilgen Talaptan Ahmetjannyń «Sulý men Sýretshi» noktıýrnyn tamashalap otyryp, kóńil túkpirine turaqtaı qalǵan osy bir oıdyń oramynan shyǵa almaı, shyrmala berdik. «Sulý men Sýretshi» – mahabbat pen ónerdiń máńgilik ja­rastyǵynyń jemisi, sulýlyq jaıly serenada. Quıryqty jul­dyzdaı kelte qaıyrylǵan qysqa ǵana ǵumyrynda О́nerdiń – sóz óneriniń syry men symbatyn kemeline keltire jyrlaǵan syrshyl qalamgerdiń sahna álemine ornatqan ólmes eskertkishi, shyǵar­mashylyq sharyqtaý shyńy... ...Ystyqkólge demalýǵa kelgen Sýretshi jaǵalaýdan ózi­niń qııalyndaǵy Sulýyn jolyq­tyrady. Alaıda, mahabbat bar jerde qarsylyqtyń da qatar júretin aksıomasy bul oqıǵadan da aınalyp ótpeıdi: Sulýdyń nekeli jary bar eken. Biraq súıgen jan úshin bul da kedergi bolmaıdy. Shynaıy ǵashyqtyq sezimniń jalynyna sharpylǵan Sýretshi Sulýyn ómir boıy qııalynda saqtaıdy. Máńgilik mahabbattyń belgisi retinde ólmes týyndysyn ómirge ákeledi. Iаǵnı, avtor О́nerdiń shyńyn mahabbattan, shynaıy sezimnen izdeıdi. Rejısser de avtordyń aıtpaq oıyn dóp ta­nyǵan. Qoıylymnyń basynan aıaǵyna deıin Sulý men Sýretshiniń qo­lynan qolyna aýysyp «ómir súrgen» qyzyl alma – sahnada kó­rinis bergen ǵashyq jandardyń yntyq júregi ispetti. Áýelde kúıeýiniń opasyzdyǵy úshin kek almaq nıette beıtanys jigitti sózge tarqan Sulý bir kórgennen unatyp, júregin usynǵan jannyń sezimine shynaıy jaýap berýge asyqpaıdy. Alaıda, júrek aqylǵa baǵynǵan ba? Mahabbattyń aldynda han da, qara da dármensiz. Sezimge sezimmen jaýap bergen Sulý sońynda, júregin Sýretshige amanattap, ózi onyń ómirinen máńgilikke ǵaıyp bolady. Sýretshi úshin Sulý endi mýzaǵa aınalady. Araǵa sandaǵan jyldar salyp, Sulýymen qaıta qaýyshqandaǵy sol baıaǵy almaǵa aıalaı qaraǵan Sýretshi sezimi – Sulýǵa degen máńgilik mahabbatynyń aı­ǵaǵyndaı. Sahnadaǵy aınadaı tolqyp jatqan kóldiń móldir kelbeti – ǵashyq jannyń dirilshil kóńiliniń kórinisindeı. Súıgen júrektiń kirshiksiz peıilimen, taǵatsyz sezimimen jarasa da, jarysa da tolassyz tolqıdy. Qoıylymnyń tazalyǵy sondaı, qybyr etseń, osy bir móldir álemnen ajyrap qalatyndaı, sál daýsyńdy qatty shyǵarsań, ásemdikpen matalyp, sulýlyqqa tumshalanǵan mynaý appaq dúnıeniń kúl-parshasy shyǵyp shaǵylardaı bir saǵat boıy demińizdi ishińizge tartyp, aıalaı tamashalaısyz. Bul – jekeleı jetkizilgen kóńil kórinisi emes, bir saǵat boıyna siltideı tyna qatyp, asa bir qushtarlyqpen sahnaǵa kóz tikken kórermenniń rııa­syz yqylasynan da anyq sezildi. Rejısser Nurqanat Jaqypbaı men ssenograf Qabyl Halyqov tandeminiń eń áýelgi utqan tusy da – osy. Kóldiń tolqyny men sezim tolqynyn sheber shendestire alýynda. Sahnada jelkendi kemeden ózge basy artyq qaraıǵan dúnıe joq. Sýretker bar basym­dyqty keńistikke bergeni bir­den baıqalady. Sol arqyly ak­terlerdiń ishki tynysyn ashyp, qııal keńistigine erkin boılatyp, psıhologııalyq paýzalarǵa ekpin túsirgisi kelgen. Jáne ol uıǵarymy obrazdy túrde óte sátti sheshilgen, bizdińshe. Sahna ortasynan oıyp oryn alǵan alyp keme – spektakldiń negizgi kilti. Ol birde kól betinde qalqyǵan jelkendi qaıyqqa aınalsa, endi birde Mahabbat munarasy bolyp alystan munartady. Shymyldyq ashylǵan sátten kózge túsken osy kórinis: appaq jelken men qulaq tundyrǵan tolqyn shýyly spektakl sońyna deıin ózge jalt-jult dúnıege nazaryńyzdy burǵyzbaı, Ystyqkóldiń jaǵa­laýyndaǵy mahabbat pen romantıka egiz órilgen ǵalamat atmosferany utqyr ustaıdy. Spektaklde basy artyq sóz de, áreket te joq. Barlyǵy bas­­­­ty keıipkerler – Sulý men Sýretshiniń ishki hám syrtqy dıalogine jáne kópshilik sahnanyń plastıkalyq kórkem qımylyna qurylǵan. Máselen, kópshilik sahnadaǵy bıshiler birde Sulý men Sýretshiniń kóńil-kúı alasapyranyn jetkizýshi asaý tolqyn bolsa, endi birde sý betinde qalyqtaǵan shaǵalany elestetedi, al taǵy bir­­de Sýretshiniń ómir boıy iz­degen, ómir boıy izdengen uly týyndysynyń bólikterindeı áser syılaıdy. Sóıtip, shymyldyq ashylǵannan sýretshi qııalyndaǵy ár boıaý bı arqyly kórinip, mozaıkasha qurastyrylyp, kúlli qoıylym boıy «Aı men arý» atalatyn tutas bir kartınanyń sońǵy núktesine deıingi detaldaryn beıneleıdi. Ras, «Sulý men Sýretshi» – eń áýeli óner úshin qoıylǵan týyndy. Mundaǵy estetıkalyq názik ıirimder, astarly jumbaqtaýlar, sózden góri únsizdigi, ishki paýzalary basym mızansenalar, lırıkalyq ıirim – barlyǵy kórermenin kúndelikti kúıbeńniń qarbalasynan jyraq áketip, tek qana teatr syılar tylsym álemniń qaqpasyn aıqara ashady. Bir qaraǵan kisige «Sulý men Sýretshi», sózsiz, tek qana mahabbat hıkaıasyn baıandaýy múmkin. Al eger ary qaraı, spektakldiń ishki ıirimderine qaraı úńiler bolsańyz, árkim óziniń kórgisi kelgen dúnıesine, jan balasyna sezdirmeı, júreginiń túkpirinde aıalap kelgen eń bir aıaýly armandaryna kezigedi. Kúlli ǵalamǵa ortaq adamı prob­lemalarmen betpe-bet keledi. О́zinshe qýanady, ózinshe muńaıady. Bastysy, ózinshe oılanady. Buǵan deıin, múmkin, ózi de sezbegen, biraq kóńil qaltarysynda móldir shyqtaı tunyp qalǵan ǵa­lamat bir saǵynyshty bastan keshedi. Sol saǵynysh shyǵar, jan dúnıeńdi álemtapyryq kúıge bólep, janaryńa móldir monshaq bolyp úıiriler... Áıteýir, osy bir ásem kúıden arylǵyń kelmeıdi, «ýaqyt ótpese, oqıǵa aıaqtalmasa, shymyldyq jabylmasa eken» dep ishteı tilep otyrasyń, jylap otyrasyń... Odan keıingi nazarymyzdy aýdarǵan tus, árıne, ol – akterlik oıyn. Sulý – Táýelsiz «Platınaly Tarlan» syılyǵynyń ıegeri Nazgúl Qarabalına. Sýretshi – Mem­lekettik «Daryn» jastar syılyǵynyń laýreaty Ádil Ahmetov. Al, bul tusta rejısser akterlik saraptaýdan úndestikten buryn, eń áýeli psıhologııalyq ishki kontrasty izdegen sekildi. Osy arqyly dramalyq tartysqa jan bitirgen, dınamıka úste­gen. Sol sebepti, qoıylym jalyq­tyrmaıdy, 1 saǵattyq spektakl bir-aq sátte aıaqtalǵandaı áser syılaıdy. Sahnalyq sulý kartınany, áserli oqıǵany qımaı qalasyz, toımaı qalasyz. Biz kórgen Sýretshi – sábıdeı pák, baladaı ańǵal. Sulý – óktem de ótkir, tákappar da talapshyl. Alǵashynda bári ılanymdy, akterler áreketi aqtalymdy kóringenmen, dramanyń ishki kúıi tarqatyla kele, damı kele, keıipkerler áreketi birsaryn­dylyqqa jol ashyp bergendeı áser syılaǵanyn da aıta ketýge tıispiz. Ásirese, Sulý – Nazgúl Qa­­ra­balına oıynyndaǵy boıaýdyń bir-aq túste – tákappar, birbetkeı kúıde kórinýi, pesada sýrettelgendeı, Sýretshini ózine yntyq etken Sulýdyń aqjarqyn, áńgimeshil, aqjarma minezin sol óktemdiktiń kóleńkesine kómip tastaǵandaı kórindi. Nazgúldiń jetkizýinde keıipker minezin keskindeýshi boıaý alýandyǵy kemshin túsip jatty. Máselen, rejısser saraptaýynan bizdiń túsingenimiz, sahnada Sulý kıip shyǵar úsh tústi kóılek keıipkerdiń úsh túrli kóńil-kúıin sýretteýi tıis edi. Alǵashqysy – qara tús. Qara kóılek – sezimge degen senimi kúırep, kúıeýine kektenip ósh almaqqa bekingen kelinshektiń arpalysqa toly aýyrlaý halinen habar berse, qyzyl kóılek – Sýretshige ke­zik­kennen keıingi ǵashyqtyq oty sharpyp, sezim jalynyna kúıgen májnún júrektiń beımaza kúıin sýretteýshi allegorııa. Al, aq kóılek – sezimniń shyńy – Mahabbat bıigine kóterilip, óner deńgeıine shyqqan, tazarǵan, qylaý túspegen qaýyrsyn kóńildiń kórinisin beıneleıdi. Sahnalyq áreket obrazy jetkizgen osy bir kóńil-kúı almasýyn berýde aktrısa Nazgúl Qarabalınanyń saraptaýy azdap solǵyn tartyp jatty. Syrtqy sulýlyq alǵa shyǵyp, keıipkeriniń taptaýryndylyqqa ulastyryp alǵan tákapparlyǵy minez ıirimderin jutyp jiber­gendeı áserde qaldyrdy. Biz Nazgúldiń keıipteýindegi Sulý beınesinen tek qana salqyn sulýlyqtyń lebin sezdik. Qoıylymdaǵy kelesi keıipker – Sýretshiniń qartaıǵan shaǵy. Bul ról jaýapkershiligi teatr akteri Baqyt Hadjybaevqa júktelipti. Baqyttyń syrtqy obrazy da, izdenisteri de kóńilge qonymdy. Jalǵyz-aq jetispegen tus – araǵa 18 jyl salyp, uzaq ýaqyt úzilisten keıin Sulýymen qaıta qaýyshqandaǵy júrek di­ri­lin estı almaýymyz boldy. Qoıy­lymnyń prologi men epıloginde oınalǵan osy bir epızod akterden psıhologııalyq turǵydaǵy tereń­deý izdenisti talap etip turǵandaı. Biz tamashalaǵan «Sulý men Sýretshiniń» boıynda sulýlyq bar, tazalyq bar, sezim bar. Júrek tolqytatyn, sezimdi qozǵaı­tyn tustary kóp. Qoıylymdy beı­­­tarap, beıqam otyryp tamashalaý múmkin emes. Kóńil pernelerine basyp, ómirge qaıta ǵashyq qylatyn sátteri kóp. Jáne eń bastysy, qoıylym turmystyq emes. Qarabaıyr sýretteý men qarapaıym sheshimder shymyldyqtyń artynda qalǵan da, saf sulý óner alǵashqy orynǵa shyqqan. Avtor da, rejısser de mahabbattyń mánin osydan izdeıdi. Bir saǵat boıy sezim syryn jyr etken qoıylymnyń máni de, Sulý men Sýretshiniń arasyndaǵy mahabbattyń dánekeri de, bálkim, osy ǵana – О́nerge, Sulýlyqqa degen ińkárlik. Nazerke JUMABAI, ónertaný ǵylymdarynyń magıstri. Astana.