Josparly ekonomıka zamanynda Qazaqstanda sharýashylyǵy órkendegen kóptegen keńsharlar men ujymsharlar boldy. Olardyń qataryna burynǵy Semeı oblysy, qala berdi respýblıkaǵa belgili tabysty jumys istegen «Shalabaı» atty keńshar da kiretin. Al onyń atyn shyǵarǵan qazaqtyń aqbas tuqymdy sıyrlary edi.
Alaıda, 90-jyldardyń basyndaǵy naryqtyq qatynastarǵa kóshken ótpeli kezeńde, aýylda da menshikti memleket ıeliginen alyp, jekeshelendirý naýqany júrgizilgende aıaǵynda nyq turǵan talaı sharýashylyqtar burynǵy jaǵdaıynan aıyrylyp, turalap qalǵany belgili. Mundaı hal aldyńǵylar qatarynda júretin biz aıtyp otyrǵan sharýashylyqtyń basyna keledi dep kim oılaǵan. О́zim kezinde jumys babymen «Shalabaıda» birneshe ret bolyp, tynys-tirshiligin kózben kórgen adammyn. Al keıingi jaǵdaıyn el-jurttan estip, shet jaǵasyn aqparat kózderinen bilip júrgenmen, ótken jyldyń tamyzynda onda jol túskende sonyń baıybyna jetkendeı boldym.
Shalabaıda ósirilgen «qazaqtyń aqbas sıyry» atty etti baǵyttaǵy iri qara mal tuqymy sol zamanda keńinen tarap, Keńes Odaǵy boıynsha sany 1 mln. bastan asyp, barlyq etti baǵyttaǵy mal tuqymdary arasyndaǵy úlesi 66%-dy quraǵan edi. Onymen qatar, bul alǵashqy shyǵarylǵan otandyq etti iri qara mal tuqymy bolatyn. Qazaqtyń aqbas tuqymdy sıyrlary óziniń konstıtýsııalyq-bıologııalyq qasıetteri boıynsha qatań klımattyq jaǵdaılarǵa asa beıimdelgen jáne joǵary et ónimdiligimen erekshelenetin biregeı tuqym. Jyldam beıimdelgishtik qasıetteri arqasynda ony Qazaqstannyń barlyq aımaqtarynda ósirse, al Reseıde kóptegen asyl tuqymdy mal ósirý zaýyttary onymen jumys istedi.
Osy mal túriniń tuqym bolyp qalyptasyp, elimizdegi et óndirisiniń damýyna súbeli úles qosýy tarıhynda «Shalabaı» atalǵan sharýashylyqtyń da alatyn orny erekshe ekendigin aıtpasqa bolmaıdy. Ol úshin «Shalabaıdyń» tarıhyna kóz júgirtsek, ondaǵy mal sharýashylyǵynyń damý bastaýy HIH ǵasyrdyń 90-jyldarynan bastap Reseı sharýalarynyń Sibir men Qazaqstanǵa jappaı qonys aýdaryla bastaǵan kezeńge ketetinin baıqaımyz. Sol zamanda ósirilgen jergilikti qazaq sıyrlary qatań kontınentaldy klımattyq jaǵdaıǵa, jaıylymdyq baǵýǵa tez beıimdelgishtigimen erekshelendi, biraq ónimdilikteri tómen bolatyn. Jergilikti mal basynyń qalyptasýyna qonystanýshylardyń ózderimen ala kelgen jaqsy súttilikke ıe sıyrlary belgili bir áserin tıgizdi.
Asyl tuqymdy mal ósiretin orynnyń 1918-1919 jyldarǵa deıin júrgizgen mal tuqymdaryn asyldandyrýǵa qatysty barlyq jumystary maldyń osy atalǵan sapalaryn joǵarylatýǵa arnalyp, 1930 jylǵa deıin «Shalabaı» memlekettik asyl tuqymdy mal ósirý orny «Semeı gýbernııalyq tájirıbelik mal sharýashylyǵy stansasy» degen atpen jumys istep keldi. Onda jaqsartylǵan jergilikti sıyr malymen qatar jelisti asyl tuqymdy jylqylardy jáne qoılardy ósirý jumystary da júrgizildi.
1949 jyly KSRO Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń arnaıy komıssııasy osy jerde ósirilip jatqan janýarlardy ózindik jeke bir tuqym retinde moıyndap, KSRO úkimetiniń jarlyǵymen jańa tuqymnyń, qazaqtyń aqbas tuqymynyń otany jáne týǵan jeri retinde «Shalabaı» mal tuqymyn asyldandyrý zaýyty anyqtalyp jáne jańa tuqymǵa arnalǵan kórsetkishter standarty «Shalabaı» mal tuqymyn asyldandyrý zaýytynan alynǵan. KSRO úkimeti 1950 jyldyń mamyrynda oǵan «Qazaqtyń aq bas sıyry» degen ataý berip, jańa tuqymdy resmı bekitedi.
Osy jańa tuqymdy shyǵarýmen «Shalabaı» mal tuqymyn asyldandyrý keńsharynyń úlken ujymynyń jáne ǵylymı mekemelerdiń jergilikti maldyń sapasyn barynsha joǵary talaptarymen sáıkes keletindeı etip jaqsartýǵa baǵyttalǵan uzaq ta, kóp eńbekti qajet etetin jumysy aıaǵyna jetti.
Al asyl tuqymdy maldardy sharýashylyqtarǵa satý mal tuqymyn asyldandyrýmen shuǵyldanatyn keńsharlar men fermalar jelisin keńeıtýge múmkindik týdyrdy. Osy jyldar ishinde «Shalabaı» asyl tuqymdy maldardy óndirýshi sharýashylyqqa aınalyp, odan taraǵan mal tuqymy paıdalanǵan Semeı oblysynyń «Shegelek», «Skotovod», «Myńbulaq», «Bolshevık», «KPSS 25 sezi atyndaǵy», «Kókpekti» keńsharlary jáne Shyǵys Qazaqstan oblysynyń «Bagratıonovskıı» keńshary quryldy. Bulardyń barlyǵy «Shalabaı» mal tuqymyn asyldandyrý zaýytynyń enshiles sharýashylyqtary bolyp tabyldy.
Naryq kelgende aýyl sharýashylyǵyndaǵy reformalar «Shalabaıdy» da aınalyp ótpedi. 1991 jyldan sharýashylyq quldyraı bastady, asyl tuqymdy iri qara mal eshkimge qajet bolmaı qaldy. Memleket tarapynan dotasııalar toqtap qaldy da, barlyq mal etke ótkizildi. Al 1996 jyly keńshar taratyldy. Qalǵan 780 bas asyl tuqymdy mal qaıtadan qurylǵan sharýa qojalyqtaryna taratylyp berildi, olar ári qaraı sharýashylyq qajetterine jumsalatyn taýarlyq mal retinde paıdalanyldy.
Degenmen, kezinde ataǵy dúrkiregen sharýashylyqtyń quryp ketý jaǵdaıyna beıjaı qaramaıtyn azamat tabyldy. Ol mamandyǵy muǵalim, aýyldaǵy N.Krýpskaıa atyndaǵy mekteptiń burynǵy dırektory Súleımenov Qýanysh Serikqazuly bolatyn. Shalabaıda týyp ósken, sharýashylyqtyń jaǵdaıyna kópten qanyq, eljandy azamat 2004 jyly kezinde Memlekettik kirister jáne qarjy mınıstri qyzmetterin atqarǵan, «Qazaqstan ınvestısııalyq qory» AQ prezıdenti Z.Kákimjanovtyń «Ekspress-K» gazetinde jarııalanǵan suhbatyn oqyǵan soń oıǵa qalyp, «Shalabaı» mal tuqymyn asyldandyrý zaýytynyń burynǵy ataǵyn qaıta qalpyna keltirýge qol ushyn berýin surap hat jazady. Z.Kákimjanovtyń bul jaǵdaıdy tereń túsinip, janashyrlyq tanytýynyń arqasynda 2005 jyldyń qarasha aıynda «Shalabaı» JShS zańdy mártebe alady.
Al jańa sharýashylyq tizginin ony jańǵyrtýdyń bastamashysy bolyp, uıymdastyrý is-sharalarynyń basy qasynda bolǵan Qýanysh Súleımenov qolyna aldy. Mine, jaýapkershiligi úlken osy sharýany jolǵa qoıýda ol óziniń naǵyz menedjerlik, iskerlik qabiletin, tabandylyǵyn kórsete bildi. Arnaıy bilimniń de qajettiligin sezine bilgen jańashyl azamat Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetiniń agrarlyq fakýltetinde «Mal sharýashylyǵy ónimderin óndirý» mamandyǵy boıynsha bilim alyp, syrttaı oqyp bitiredi. Jańa basshy birinshi kezekte burynǵy asyl tuqymdy iri qara mal sharýashylyǵyn qalpyna keltirýdi basty maqsat etip qoıdy. Sol úshin bilikti kadrlar, mamandardan komanda jasaqtady. О́ndiristi tezdetip jolǵa qoıý úshin qarjy kózderin, ınvestısııa tartýdyń tıimdi joldaryn izdedi.
2006 jyldyń qazanynda-aq burynǵy enshiles sharýashylyǵy «Bagratıon» sharýa qojalyǵynan 155 bas iri qara mal satylyp alynǵan soń Shalabaı» mal tuqymyn asyldandyrý zaýytynyń qaıta órkendeý dáýiri bastaldy. Kelesi jyly qyrkúıek aıynda Pavlodar oblysyndaǵy taǵy bir enshiles kásiporyn bolǵan «Galıskoe» JShS-dan 138 bas mal satyp alyndy.
Búginde sharýashylyqta asyl tuqymdy maldyń esebin júrgizý jaqsy jolǵa qoıylǵan. Maldyń ár basynyń shyqqan tegi kórsetiledi, jańa týǵan ár buzaýǵa pasport ashylady. 3 jyl boıy jyl saıyn asyl tuqymdy ógizsheler satylýda, olardyń sapasymen jumys júrgizilýde: azyq bazasyn bir jyldyq, kóp jyldyq azyq daqyldarynyń egýmen jaqsartý josparlanyp otyr. Bul mal azyǵyn jaqsy jaqqa qaraı teńgerý úshin jasalady. Onda jyl saıyn qosatyn salmaq úlesi de artatyn bolady, ári sáıkesinshe óndiristiń tıimdiligi de joǵarylaıdy.
Almatydaǵy Qazaq aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtymen birlesken seleksııalyq-asyldandyrý jumystary sheńberinde, 2010 jyly Aberdın-angýss tuqymynyń embrıony ákelinip, qazaqtyń aq bas sıyrlaryna salyndy. 2011 jyly sýrrogatty analyqtardan Aberdın-angýss tuqymynyń buzaýlary alyndy: 3 ógizshe, 3 taıynsha. 2012 jyly 3 ógizsheni qazaqtyń aq bas sıyrlaryn uryqtandyrý úshin buqa retinde paıdalaný bastaldy. 2013 jyldyń ózinde-aq qazaqtyń aq bas sıyrlarynyń birinshi urpaǵy men Aberdın-angýss tuqymynyń býdanynan paıda bolǵan alǵashqy 50 bas buzaý alyndy.
2013 jyly «Shalabaı» JShS 200 bas asyl tuqymdy taıynshalardyń ár basy 500 000 teńgeden satylyp jáne 100 bas asyl tuqymdy ógizsheler tiri salmaǵy boıynsha 1 kılogramy 1000 teńgeden satyldy. Al 2015-2016 jyldary barlyǵy 699 asyl tuqymdy mal satyldy. Al ózim sharýashylyqta bolǵan kezde Zaısan aýdany sharýashylyqtaryna asyl tuqymdy taıynshalardy satyp jatqanyna kýá boldym. Bas zootehnık bul jolǵy kelisimshart mólsheriniń somasy 50 mln. tonnadan asyp jyǵylatynyn tilge tıek etti. Meni bir tańdandyrǵan nárse, aýyldan 20 shaqyrymdaı jerde Qyzylsý ózeniniń eki jaq betine ornalasqan iri qara mal tabyndaryna salynǵan keshen. Túgelge derlik jańadan salynǵan qorajaılardyń talaptarǵa saı keletini, maldy kútip-baǵýǵa, ósirýge qolaıly ekendigin baıqadyq. Taıaý jerde maldy bonıtırovkadan ótkizý úshin arnaıy satyp alynǵan qajetti qural-saımandarmen jabdyqtalǵan qondyrǵy seleksııalyq-asyldandyrý jumystarynyń nusqaýlyq talaptaryna saı júrgiziletinin baıqatady. Taǵy bir mańyzdy másele – maldy kútip baǵatyn adamdarǵa jaǵdaı jasaý. Olarǵa da keshenge taıaý jerden úlken úı salyp beripti. Jumystyń aýyspaly túri tańdalypty, ıaǵnı bir top 15 kún eńbek etken soń úıine qaıtyp, kelesi quram keledi. Olardy 15 kúnnen soń aýystyrady. Al jaǵdaılary, bir sózben aıtqanda, tamasha. Qonaq úılerdegi sekildi. Bir bólmede 2-3 adamnan turady. Aǵash tósek, qajetti jıhaz, kerek jaraqtar. Keń ashana, teledıdardy aıtpaǵanda, bılıard ta bar.
Búgingi kúni «Shalabaı» JShS-da 2280 iri qara mal, 2400 bas qoı men 428 jylqy túlegi ósirilýde. О́tken jyly 50 ara omartasy satyp alynyp, alǵashqy ónim de alyndy. Budan basqa 500 qus satyp alynyp, sharýashylyqtyń osy túrin damytý da qolǵa alyndy. Jemshóp óndirisi men egin sharýashylyǵy da damý ústinde. Jalpy, taıaý bolashaqta sharýashylyqtyń burynǵy joǵary deńgeıine jeteri úshin alǵysharttar jeterlik.
«Shalabaı» JShS basshylyǵy óndiristik kórsetkishterin arttyrýmen qatar, jylyna 15 mıllıon teńge bólý arqyly Shalabaı aýylynyń áleýmettik damýy boıynsha da orasan jumys atqaryp otyr jáne oǵan qosa qajetti áleýmettik nysandar turaqty túrde salynýda.
Elimizde Shalabaıdaı sharýasy shalqyǵan iri sharýashylyqtar kóp bolsa, ol tájirıbe basqalarǵa tarasa, aýyl irgesi bekem bolyp, halyqqa asa qajetti azyq-túlik óndiretin aýyl sharýashylyǵyndaı strategııalyq turǵydan mańyzdy salanyń keleshegi jarqyn bolar edi degen oı, osy maqalany jazýdaǵy biz ustanǵan maqsattyń túpqazyǵy bolatyn. Al onyń qalaı órbıtini, álbette, ýaqyt enshisindegi jaǵdaı. Árıne, úmit basym, senim aqtalaryna seneıik.
О́mirzaq SULTANOV,
S.Seıfýllın atyndaǵy
Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń dosenti.
Shyǵys Qazaqstan oblysy.