Mysyr jáne Gondýras

«Astana EKSPO-2017» halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesine qatysý úshin tilek bildirgen elder arasynda Mysyr men Gondýras memleketteri de bar. Eki eldiń bıznes jáne týrızm salalarynyń ókilderi Astanada ótetin jahandyq sharaǵa asa qyzyǵýshylyq tanytýda. Qazaqstan men Mysyr eli arasynda dıplomatııalyq qarym-qatynas 1992 jyly ornatylsa, Gondýras Respýblıkasymen dıplomatııalyq qarym-qatynas 1995 jyly 28 qarashada ornaǵan bolatyn.  Mysyr Arab Respýblıkasy – Afrıkanyń soltústik-shyǵysynda or­nalasqan iri arab eli. Onyń aýmaǵynyń bir bóligi – Sınaı túbegi Azııada orna­lasqan. Eki qurlyqtyń arasyndaǵy shek­ara Sýes kanalynyń boıymen ótedi. Mysyr batysynda Lıvııamen, oń­tústiginde Sýdanmen, shyǵysynda Izraıl jáne Palestına avtonomııasymen, sol sııaqty Saýd Arabııasymen jáne Iordanııamen teńiz arqyly shekaralasady. Onyń soltústigin Jerorta teńizi, shyǵysyn Qyzyl teńiz sýlary shaıyp jatyr. Álemdegi eń iri Sýes kanaly osy Mysyr eline tán. Ol Jerorta jáne Qyzyl teńizdi jalǵastyryp, Atlant jáne Úndi muhıttaryna jol ashady. Mysyr aýmaǵy arqyly ońtústikten soltústikke qaraı dúnıejúzindegi eń uzyn – Nil ózeni aǵady. Onyń uzyndyǵy 6 852 shaqyrymdy quraıdy. Osy uly ózen Mysyr óńirindegi, jalpy, jahandaǵy órkenıet besigi bolyp tabylady. Jalpy, Mysyr Arab Respýblıkasynyń jer kólemi 1 001 450 sharshy shaqyrymǵa teń. Sońǵy sanaq (2013 jyl) derekteri boıynsha, Mysyr halqy 85 294 388 adamdy quraıdy. Halyq sany jaǵynan ol álemde 15-shi oryndy ıelenedi. Mine, osy halyqtyń 90 paıyzdan astamy kúni búginge deıin órkenıet bastaýy, tirshilik nári – Nil ózeniniń qos jaǵalaýynda tir­­­shilik etedi. Halqynyń 90 paıyzy mu­sylman dinin (negizinen súnnıtter), 9 paıyzyn kopt hrıstıandary, 1 paıyzyn hrıstıandar quraıdy. Etnostyq quramy jaǵynan turǵyndardyń 98 paıyzy arabtar bolyp tabylady. Ejelgi Mysyr jerin adam balasy paleolıt dáýirinen beri mekendep keledi. Neolıt dáýirinde klımat kúrt ózgerip, burynǵy jaıqalǵan ólkelerdi qum basyp, adamdar Nil ózeniniń boıyna jınaldy. Nil ózeniniń boıynda ómir súretin taıpalar (protosemıt, berber, kýshıt jáne basqalar) ózara aralasyp, Mysyr halqy qalyptasty. Osy jerde alǵashqy memlekettik birlestikter qalyptasty. Olardyń arasynan eki memleket iriktelip, ońtústikte joǵarǵy Mysyr, soltústikte tómengi Mysyr patshalyqtary quryldy. B.z.b. 3-shi myńjyldyq shamasynda joǵarǵy Mysyr bıleýshisi Menes (Mına) tómengi Mysyrdy basyp alyp, eki eldi biriktirip, iri perǵaýyndar patshalyǵyn qurdy. B.z.b. 1279 jyldan 1213  jylǵa deıin II Ramses patshalyq qurdy. B.z.b. 670 jyly Mysyrdy Assırııa patshasy Asarhaddon jaýlap aldy. B.z.b. 332 jyly bul kóne órkenıet elin Eskendir Zulqarnaıyn jaý­lap alyp, Aleksandrııa qalasynyń negizin qalady. B.z.b. 30 jyldan bizdiń zamanymyzdyń 395 jylyna deıin Mysyr kóne Rım quramynda boldy. 395-645 jyldary Mysyr eli Vızantııa ımperııasynyń quramyna qarady. Al 645-1171 jyldary Mysyr Arab halı­fatynyń quramyna kirip, musylman dinin qabyldady. 972 jyly Kaır qala­synyń negizi qalandy. 1250 jyly mamlıýkter tóńkerisi oryn alyp, Mysyr sul­tany bolyp Aıbek taǵaıyndaldy. 1260 jyly mamlıýkter mońǵol shapqyn­shylarynyń betin qaıtardy. 1517-1914 jyldar aralyǵynda Mysyr Osman ım­perııasynyń qolastynda bolyp, eldi pasha taǵaıyndaǵan ókilder bıledi. 1869 jyly fransýz ınjeneri Ferdınand de Lessepstiń basshylyǵymen Sýes kanalynyń qurylysy aıaqtaldy. 1914-1922 jyldar aralyǵynda Mysyr Uly­brıtanııanyń protektoraty boldy. 1922 jyly korol  I Ahmed Fýadtyń bas­shylyǵymen Mysyr Koroldigi táýelsizdigin jarııalady. 1947-1949 jyldary Mysyr birinshi Arab-Izraıl soǵysyna qatysty. 1953 jyly áskerıler tóńkerisinen keıin Mysyr respýblıka bolyp jarııalandy. 1958 jyly Mysyr jáne Sırııa elderi prezıdent Naserdiń jetekshiligimen Birikken Arab Respýblıkasyna (BAR) birikti. 1961 jyly Sırııa onyń quramynan shyqty. 1970 jyly prezıdent Abdel Naser qaıtys bolyp, onyń ornyna Anvar Sadat prezıdent boldy. 1971 jyly BAR Mysyr Arab Respýblıkasy bolyp quryldy. 1979 jyly Egıpet pen Izraıl arasynda bitim jasalyp, Sınaı túbegi Mysyrǵa qaıtaryldy. 1981 jyly Anvar Sadatty dinshilder óltirip, bılik basyna Hosnı Mýbarak keldi. 2011 jyly elde oryn alǵan áskerı tóńkeris saldarynan Hosnı Mýbarak taqtan taıdyrylyp, bılik Joǵary áskerı keńestiń qolyna kóshti. 2012 jyly ótken prezıdent saı­laýynyń nátıjesinde Muhammed Mýr­sı prezıdent bolyp saılandy. 2013 jyly 3 shildede bolǵan áskerı tóńkeris saldarynan Muhammed Mýrsı taqtan taıdyryldy. 2014 jyly mamyr aıynda ótken prezıdenttik saılaýda el pre­zıdenti bolyp Abdýl-Fattah As-Sısı saılandy.

Mysyr

Gondýras

Mysyr ekonomıkasy agrarlyq salaǵa negizdelgen. Munda negizinen maqta ósi­riledi. Álemdik maqta óndirisinde Mysyr maqtasynyń úlesi 3 paıyzdy quraıdy. Osyǵan baılanysty munda jeńil óner­kásip birshama damyǵan. Sonymen birge, munda týrıstik bıznes salasy jaq­sy damyǵan. El aýmaǵynda týrıstik ınfraqurylym keń óristep keledi. El bıýdjetiniń qomaqty bóligi Sýes kanaly arqyly tasylatyn júkke salynatyn salyqtan túsedi. Mysyr eli álemde alǵashqylardyń biri bolyp 1991 jyly jeltoqsan aıynda Qazaqstannyń táýelsizdigin tanydy. Qazaqstan men Mysyr arasynda 1992 jyly jan-jaqty dıplomatııalyq qatynas ornatyldy. Al 1993 jyly Tuń­ǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev Mysyr eline alǵashqy resmı saparyn jasady. Mysyr astanasyndaǵy kóshelerdiń birine uly Abaı esimin bergen alystaǵy birden-bir shet memleket bolyp tabylady. 1998 jyly elshi, mar­qum Bolathan Taıjannyń bastamasymen Kaır qa­lasynda Abaı kóshesi ashylǵan bolatyn. Gondýras Respýblıkasy – Ortalyq Amerıkadaǵy memleket. Ol ońtústik-shyǵysynda Nıkaragýamen, ońtústik batysynda Salvadormen jáne batysynda Gvatemalamen shekaralasady. Sonymen birge, soltústikte Gondýras jaǵalaýyn Karıb teńiziniń, ońtústiginde Tynyq muhıtynyń sýlary shaıyp jatyr. Gondýrastyń eń bıik óńiri Serro Las Mınas (2870 metr) bolyp tabylady. 2010 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha bul eldiń turǵyndary 8 mıllıon adamdy qurady. Halyqtyń etnostyq quramy negizinen metıster – 90 paıyz, úndister 7 paıyz, negrler men mýlattar 1,2 pa­ıyz, aq násildiler 1 paıyzdy quraıdy. Mem­lekettegi negizgi til – ıspan tili, sonymen birge, jer-jerlerde jergilikti úndisterdiń tilderi qoldanylady. Din ustanymyna keletin bolsaq, halyqtyń 56 paıyzy ateıster, 42 paıyzy katolıkter, 2 paıyzy protestanttar bolyp tabylady. Memlekettiń astanasy – Tegýsıgalpa qa­lasynda 1 mıllıon 600 myńnan astam adam turady. Ispan tilinen tikeleı aýdarǵanda Gondýras ataýy («ondýras») – «tereń» degen uǵymdy bildiredi. Belgili ańyz boıynsha, Hrıstofor Kolýmb óziniń Jańa Jerge jasaǵan sońǵy saparynda, ıaǵnı 1502 jyly qatty daýylǵa tap bolady. Saıahatshy mingen keme qań­baqtaı qaltyldap, olardyń sý astyna ketetin qaýpi jaqyndaıdy. Keme taýdaı tolqynnan tereń shyńyraýǵa qulaıdy. Sonda olar jappaı Qudaıǵa jalbaryna­dy. Apattan aman qalǵan Hrıstofor Ko­lýmb «Bizdi osynaý tereń shyńyraýdan qut­qarǵan Qudaıǵa myń rahmet!», degen eken. Sol «tereń» shyńyraý degen sózden Gon­dýras eliniń ataýy qalypta­syp­ty-mys. Kóne zamannan-aq búgingi Gondýras jerin úndisterdiń lenka, mıskıto-matagalpa, otomı-mange, paııa, hıkake sııaqty taıpalary mekendegen. Bizdiń zamanymyzdyń II ǵasyrynda jergilikti úndisterdi maııa taıpalarynyń úndisteri jaýlap alady. Jergilikti úndisterge qaraǵanda, bul taıpalar órkenıetti edi. Olar jazý ónerin, ǵylym tilin meńgergen bolatyn. Gondýras jerinde maııa mádenıetiniń eń iri eskertkishteriniń biri – Kopan qalasy qonystanǵan. Alaıda, IH ǵasyrda búgingi adamzatqa belgisiz sebeptermen maııa taıpalary bul jerden qoparyla kóship, Iýkatan túbegine ketedi. Kopan qalasynyń ornyn arheo­logtar 1839 jyly qalyń orman arasynan tapqan. 1502 jyly Hrıstofor Kolýmb bul óńirdi ashyp, tek 22 jyldan keıin konkıstadorlardyń tabany tıdi. 1524 jyly Gondýrasta ıspan koroldiginiń bıligi ornady. Jaýlap alýshylar jergilikti úndisterdiń sansyz ult-azattyq kóterilisterin aıaýsyz basyp janyshty. HIH ǵasyrdyń basynda Gondýras jeri ıspan otarshyldaryna qarsy jalpyamerıkalyq kúres alańyna aınaldy. 1821 jyly 11 qyrkúıekte Gondýras óziniń azattyǵyn jarııalady. 1823 jyly Gondýras Ortalyq Amerıkanyń Birikken provınsııalarynyń quramyna kirdi. Osydan bastap bul elde uzaqqa sozylǵan azamat soǵysy bastaldy. Máselen, tek 1845 jylmen 1876 jyldyń aralyǵynda ǵana Gondýrasta 12 azamat soǵysy bolǵan eken. Tek 1981 jylǵy qarasha aıynan bastap Gondýrasta azamattyq bılik júr­gizilýde. Alaıda, eldiń saıasatyndaǵy áskerılerdiń yqpaly áli de bolsa asa zor. 1982 jyly qabyldanǵan konstıtýsııa boıynsha Gondýras – ýnıtarlyq  prezıdenttik respýblıka bolyp tabylady. Atqarýshy bılik 4 jyl merzimge jalpy halyq saılaıtyn prezıdenttiń ıeliginde. Sonymen birge, prezıdent úki­metti basqarady. Zań shyǵarýshy organ 4 jyl merzimge saılanatyn 128 depýtattan quralǵan Ulttyq kongress bolyp tabylady. Jalpy, Latyn Amerıkasy boıynsha Gondýras Respýblıkasynyń eko­nomıkasy nashar damyǵan. 2009 jylǵy derek boıynsha Gondýras eliniń IJО́-si 33,1 mıllıard dollardy qurady. Aýyl sharýashylyǵy negizinen kúrish, júgeri daqyldaryn ósirip, mal sharýashylyǵymen aınalysady. О́nerkásibine keletin bolsaq, munda negizinen ken baıytý ónerkásibi damyǵan. Munda qorǵasyn jáne myrysh konsentrattaryn shyǵaratyn bir­neshe kásiporyn jumys isteıdi. Karıb teńiziniń jaǵalaýynda munaı kenishin ashý maqsatyndaǵy zertteý jumystary kóp jyldardan beri júrgizilip keledi. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»