Tarlanboz jazýshy Ramazan Toqtarov haqynda bir úzik tolǵam
Qyzyq edi-aý Ramaǵamnyń minezi. Ylǵı da bir adal kóńilmen balasha ańqyldap otyratyn. Birdemege renjı salýy da ońaı, qaıtymy da tez. Bolmysyndaǵy bir ǵana ózgermes nárse sol, únemi tolǵanysta, jazyp jatqan nemese alda jazar jańa shyǵarmasyn oılap júretindigi edi. Jazýshynyń bul oraıdaǵy qareketi bal aranyń tynymsyz nár jınaýyna uqsaıtyn-dy. О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń basynda «Juldyz» jýrnalynda, ásirese, keıinirek bir kabınette birge otyryp qyzmet istegen shaqtarda qazaqtyń osynaý qabyrǵaly qalamgeri, ardaqty aǵanyń bitimdi qasıetterin bile túskendeı edik.
Bas redaktordyń orynbasarymyn dep shalqaıyp, shirený oıyna da kirmeıdi. О́zin meılinshe qarapaıym ustaıdy. Áńgime, povest, roman bolsyn meıli, qoljazbalardy qotaryp tez oqyp, solardyń taǵdyryn shesher kesimdi pikirin bas redaktorǵa da, basqasyna da aıtyp tastaıtyn aıbardan da quralaqan emes. Osy kúngi úlken jazýshy Turysbek Sáýketaıdyń bir hıkaıatyn oqyǵan boıda bul jigitti «Juldyzǵa» jumysqa almasaq bolmaıdy dep Muhtar Maǵaýınge qoıar da qoımaı sózin ótkizip, sonda jýrnaldy jańa qýatpen rııasyz tolyqtyrǵan da Ramaǵań, talantty tanı bilgen darqan júrekti daryn ıesi Ramazan Toqtarov bolatyn.
1989 jylǵy ádebı jyl qorytyndysyna arnalǵan dástúrli jınalysta proza janry, onyń ishinde romandar týraly baıandamany Ramazan Toqtarov jasaǵany esimde. Ile-shala osy baıandama «Toǵyz romannyń tolǵaǵy» degen atpen «Juldyz» jýrnalynda kólemdi maqala bolyp basyldy. Sondaǵy qalyń-qalyń toǵyz romandy erinbeı-jalyqpaı oqyp shyǵyp, onyń árqaısysyna baıypty taldaý jasap, ádil baǵasyn berip, avtorlarǵa asa bir janashyrlyqpen kemshilikterin nusqap kórsetip, saıyp kelgende, sol tustaǵy ádebıetimiz jaıynda salıqaly da saraly sóz aıtqan Ramaǵańnyń tyńǵylyqtylyǵyn, ádebıetti shyn mánisinde ar isi dep sanaǵan jaýapkershiligin Jazýshylar odaǵynyń keıingi ýaqyttaǵy ádebı jyl qorytyndylarynda sırek kóretin boldyq. Sáken Júnisov, Qalıhan Ysqaqov, Saıyn Muratbekov, Bekejan Tilegenov, Ramazan Toqtarovtyń úrkerdeı ulaǵatty, qabylandaı alǵyr, muz jarǵysh kemelerdeı qýatty tolqynyn aýyq-aýyq saǵynarymyz da sol úshin. Sondaıda sol tolqynnyń ishinen jaly kúdireıgen jampoz Ákim Tarazı aǵamyzdyń salamattyǵyna ishteı shúkir aıtyp qoıatynymyz da ras.
Osy aǵalar, ásirese, Ramaǵań qandaı da bir erkelikterimizdi keńpeıildilikpen kóteretin. Baladan beter rııasyz ańǵaldyqtaryn inileri – biz de armansyz qyzyqtaıtynbyz. Bul kisiniń «GAZ-21» markaly esik pen tórdeı qara «Volgasy» boldy. Sonyń garajy úıinen de, jumystan da alys – «Saıahat» avtobeketiniń ar jaǵynda. Bir qyzyǵy, kúnde tańerteń Ramaǵań jarty joldaǵy jumysqa túsip qalmaı, avtobýspen sol garajǵa barady. Sosyn mashınasyna minip Jazýshylar odaǵyndaǵy jumysqa keledi. Qara «Volga» qaıqaıyp kúni boıy esik aldynda qańtarýly turady. Keshke Ramaǵań mashınasyn qaıtadan garajǵa aparyp qoıyp, ózi úıine jaıaý-jalpylap avtobýspen qaıtady. Osy jaǵdaı kúnde qaıtalanady. «Búıtkenshe jumysqa mashınasyz-aq kelmeı me» dep aǵamyzdyń osynsha mashaqatqa túsetin ápendeligin sóz etip kúlip qoıatynbyz.
Sodan keıingi temir tártipke engizgen, qandaı jaǵdaıda da qaza qylmas bir ádeti sol, jumysqa kelgen betinde kúndelik jazýǵa otyrady. Qanyna sińgen hobbıi, mashyq qylǵan máneri, aýyryp kele me, kóńilsiz kele me – qaıtkende de jarty saǵat kúndelik jazbaı Ramaǵań jaılana almaıdy. Tek sodan keıin ǵana jadyrap, kózi jyltyrap: «Qane, neleriń bar, nendeı jańalyq, sóılegishterim sóıleńder!» dep alaqanyn ysqylaýshy edi. Al, tartpasyna salǵan, qaıdan alatynyn kim bilsin, synyp jýrnalyna uqsas, tirkeý kitaby – úlken qalyń qońyr dápterdiń betterine syqastyryp kúni keshe oqyǵan, toqyǵan, kóńilin tolqytqan, este qalýǵa tıisti erekshe jaılar, solardyń eń eleýlileri, ózin tolǵandyrǵandary ǵana jazylyp hatqa túsetin. О́zi ómirden ótkende bul kúndelikteri 54 tom dápterdi quraǵanyn keıin Kúlmáshken jeńgemizden estidik. Ramaǵańnyń aqqý áni bolǵan «Biteý jara» romany osy kúndelikterde qattalǵan áńgimeler men tizbektelgen oqıǵalar negizinde júremelete jazylyp edi. Kúndelikterdiń bir úzigi keıin «Juldyz» jýrnalynyń eki nómirine berildi. Dese de, rýhanııatymyz, ádebıetimiz úshin osynaý qundy dúnıeler izdeýshi janashyr joqtyqtan áli murty buzylmaı turǵany ókinishti.
1994 jyl ǵoı deımin, aldynda áıeli qaıtys bolyp biraz qońyltaqsyǵan, endi 60 jyldyǵy jaqyndap qalǵan dosy Sáken Júnisov týraly «Sáken seri» degen esse maqalasy «Jas Alash» gazetiniń bir betin tutas alyp shyqty. Seri Sákenniń sheshesiz qalǵan kishkentaı balalaryn tamaqtandyrý úshin sorpa-sýdyń qamyr-nanyna deıin jaıǵanyn baıandaıtyn tustary kóńildi bosatyp, adamdy tolqytyp ta jibergendeı. Ramaǵańa «Maqalańyz jaqsy eken» dep maqtap jatyrmyz. Ol kisi bolsa: «Qazir Sáken keledi. Jýǵyzamyz» dep kúlimdeı qulshynyp otyr. Bir ýaqta Sáken aǵamyz da keldi alqynyp. «Qaıda álgi maqalań?» dep suraýy muń eken, aldyna gazetti jaıyp saldyq. Sodan Sáken aǵa kóldeı maqalany sholyp biraz otyrdy da: «Sóılemderiń jaqsy eken. Meni jazsa, bular ózderi kórinedi ǵoı» degeni. Ramaǵańnyń shattanyp, «Sákenge jýǵyzamyz» dep lepirip otyrǵan kóńili sý sepkendeı basylyp qaldy. Biraq renjigen joq. Qaljyńy tóbeleske bergisiz zamandas jazýshylar arasynda mundaı jaılar bolyp turýshy edi. Al adýyn Sáken aǵamyzdyń jańaǵy sózderi kópshilikke tarap, mátel bolyp ketti.
Osydan bir jyl shamasy ótkende Ramaǵańnyń óziniń de 60 jyldyǵy kelip qaldy. Birneshe gazetke maqala shyqty. Shashbaýyn kóterýshilerdiń ishindemiz. «Juldyz» jýrnalynyń quttyqtaý adresin daıyndadyq. Quttyqtaýdyń óleńin jýrnaldyń qyzmetkeri, belgili aqyn Rafael Nııazbekov jazdy. Eń bir ǵajaby, «Dáýir» baspasyna bergen tapsyrysymyz oıda joqta ǵaıyptan taıyp, perishte qanatymen tek joǵarǵy jaqtyń dúnıeleri basylatyn erekshe sehqa túsip ketip, quttyqtaý adresimizdiń kóz jaýyn alardaı tamasha bolyp shyqpasy bar ma. Sándi papka. Jaltyraǵan aq manardaı sapaly qaǵaz. Aıshyqtap kómkergen ádemi órnekter. Qaq ortada qasqıǵan qazaqtyń úlken jazýshysy Ramazan Toqtarovtyń sýreti. Ramaǵam buǵan taǵy balasha qýandy. Kabınetke kelgen eldiń bárine kórsetip máz. 60 jyldyǵynyń toıy da Qapash Qulyshevalar án salyp, máre-sáre jaqsy ótti. Sol ýaqytta mekteptiń ashanasy eken dep qorashsynǵan eshkim joq. Ýaqyt solaı edi. Jazýshyny mereıtoıyna oraı elep-eskerip týǵan eli – Kereký-Pavlodar shaqyryp qurmettedi. Qudanyń qudireti, «Mynaý maǵan bergen «Juldyzdyń» quttyqtaýy!» dep Ramaǵań bizdiń quttyqtaý adresin sol joly týǵan eline de ala baryp edi. Quıttaı ǵana iltıpat-syıǵa osynshalyqty lapyldap perishtedeı taza adam ǵana qýanady-aý. Biz biletin qazaq jazýshylarynyń ishindegi sondaı, ańqyldaǵan dala jelindeı, sarqyraǵan taý bulaǵyndaı tazalardyń biri sońǵy jazǵan shoqtyqty týyndysy – «Abaıdyń jumbaǵy» romany úshin Memlekettik syılyq berilgenin estip qana, al ony alatyn kúndi kúte turyp kórýge de taǵdyr jazbaı, baqıǵa 65 jasynda attanyp ketken ázız qalamger Ramazan Toqtarov edi-aý.
Já, ómirde osyndaı Ramaǵań qazaqtyń sóz ónerinde qandaı edi?
Sózjumbaqtaǵy «Romandy eń kóp jazǵan qazaq jazýshysy» degen suraqqa qysqa ǵana «Toqtarov» dep jaýap qaıyrǵan adam shyndyqtan uzamas edi. Iá, rasynda da. Ramazan Toqtarov. Tuńǵysh romany «Baqyt» kitap bolyp shyqqan 1965 jyldan 2000 jyldyń 12 jeltoqsanynda alǵan aqyrǵy demine deıingi otyz bes jyldyń oramynda uzyn-yrǵasy jıyrmadan astam qalyń-qalyń roman týdyrdy. Onyń syrtynda tolyp jatqan áńgime-povester, syn maqalalar men esse-tolǵaýlar keltirdi. Esenberlınnen de kóp jazǵan degen sózdiń jany bar ma deımin. Paıymdap qaraǵanǵa osy bir qumyrsqadaı eńbekqor jazýshynyń júrdek qalamy aıly-aısyz túnderde aq qaǵazdyń betinde jer sharyn san aınalyp shyǵatyndaı uzaq jol júrip, qııapat sapar shekkenin ańǵarý qıyn emes.
Toqtarov eńbekqorlyǵynda jazbasa bolmaıtyn jazýshylyq qushtarlyq, toqyraýǵa boı aldyrmaıtyn tvorchestvolyq toıymsyzdyq bar sııaqty kórinedi bizge. Bir baıqaǵanymyz, bul jazýshylyq qushtarlyq pen shyǵarmashylyq toıymsyzdyq qalamgerdiń eptegen ózindik fanatızmine ulasatyn edi. Ramazan aǵanyń jazýshylyq fanatızmi – ádebıetke, sóz ónerine degen sheksiz adaldyǵy. Sondyqtan da bolar, qazaqtyń osynaý kórnekti jazýshysy kitabyn jazǵannan basqa jerdegi jymysqy jumystarǵa aralaspady, ataq-abyroı úshin áldekimdermen talaspady, jalpańdap-jalbaqtap basshylardyń aldyna barmady, shyǵarmashylyq eńbegi ádil baǵasyn ala almaı júrgende eshkimge ókpe-naz aıtpady, áldekimdershe qara aspandy jaýdyryp renjimeı ótti. Bul turǵyda jáne basqa jaǵdaılarda da Ramaǵań óziniń «Sýsamyr» romanynda somdaǵan jazýshy Áziminen aýmaı qalǵan dese de bolǵandaı.
Qazaq jazýshylarynyń toqsan paıyzy aýylda týyp, solardyń bári keıin qalada turady ǵoı. Bulardan bir ereksheligi, Ramaǵań alabóten, orystar aıtatyn «aq qarǵa» sııaqty, qalada týyp-ósken. Pavlodarda, kádimgi Kerekýde. Taǵy bir qyzyǵy. Qazaq jazýshylarynyń toqsan paıyzy qazaqsha til-ádebıeti, jýrnalıstıka fakýltetterin túgesidi. Al Ramaǵań bolsa, munyń birine toqtamaı, fransýz tili fakýltetin támamdaǵan. Osyndaı, bir qaraǵanda kózge ilinbeıtin ózgeshelikterden jazýshynyń azamattyq bolmys-bitimi, qalamgerlik qoltańbasy, sýretkerlik stıli men ádis-mashyǵy túzilgendeı áser qalyptasady. Jazýshy boıyndaǵy kózge menmundalaıtyn jaqsy qasıetter, basty erekshelikter qatarynda izdenimpazdyqty, baıqampazdyqty bilimpazdyqty jáne talǵampazdyqty ataımyz. Ol tól rýhpen tynystap qana qoımaı, fransýz ádebıetiniń yqpalynda ósedi. Flober, Mopassannan bastap HIH ǵasyrdaǵy búkil álem ádebıetin, jańa baǵyttaǵy jaýhar dúnıelerdi qotaryp oqyp, ádebıetke úlken daıyndyqpen keledi. Jáne shyǵarmalarynyń kúretamyrynda qazaqı ulttyq ystyq qanmen birge batys ádebıetindegi ǵajap ıirimderdiń túrli sheberlik aǵystary búlkil qaǵady. Bul – boıdaǵy qudaı bergen týabitti taza talantty bylaı qoıǵanda, ámbe óne boıy izdenýden, ámbe kóp oqýdan, ámbe jalpy ǵalam tynysyna tynymsyz qulaq túretin elgezektikten týǵan qasıet edi. Osy turǵydan kelgende, Ramazan Toqtarovty qazaq jazýshylarynyń ishinde álemdik ádebıettiń úrdisterin alǵashqy lekte tereń de názik ıgerip, ulttyq ıntellektýaldyq romanıstıkanyń negizin qalaýshylardyń biri boldy dep batyl aıta alamyz.
Qoǵam qalaı qubylsa da, zaman jeli qaı baǵyttan soqsa da Toqtarov týyndylarynyń ditteıtin temirqazyq nysanasy adam boldy. Osy arada bizge oryndy daý aıtylýy múmkin. Jalpy ádebıettiń, qaı jazýshynyń da, qaı shyǵarmanyń da zertteıtin nysany – adam. Ol ras. Biraq biz bul arada Toqtarov stıliniń ǵana tabıǵatyna tán bir názik ereksheligin nusqaǵymyz kelip tur. Aıtalyq, birqatar qomaqty shyǵarmalarda keıipkerdiń ishki jan dúnıesi, is-áreket ústinde bastan keshken syr-sezimi mańyraǵan qoıdyń, kisinegen jylqynyń, bas keıipker solardy qutqaram dep aıqasatyn azynaǵan borannyń, qazylǵan taý-taý kómirdiń, oqıǵa bolǵan zamannyń jaıdaq uranynyń astynda qalyp qoıýshy edi. Osynyń ózi de belgili bir ýaqyttyń ǵana, sol ýaqyt kezeńindegi ústem ıdeologııanyń ǵana malaıy bolyp úırengen jazýshy jaltaqtyǵynan týǵan sııaqty. Al naǵyz shynaıy ádebıet muraty máńgilikti kóksemeı me. Onyń máńgi kónermeıtin taqyryby adam, adamnyń jan dúnıesi, bolmysy emes pe. Mine, Toqtarovtyń aldyna qoıǵan ádebı-azamattyq kredosy osy shekspırlik talap údesinen tabylǵany anyq. Mysaly, jazýshynyń ábden kemeline kelgen shaǵynda jazǵan «Jendet» romanynda 37-niń qyrǵynynda talaı náhaqtyń qanyn jaldaǵan jendet beınesi jasalady. Joq, jazýshy saıasatqa burmaıdy. Repressııany aıyptamaıdy. Stalın men Ejov, Berııalardy qarǵap-silemeıdi. Qyzyl qyrǵyn atty alyp mehanızmniń kishkentaı ǵana bir kózge kórinbeıtin tetigi, jańqasy, áıtpese tozańy sııaqty kishkentaı adamnyń – Jendettiń jan azabyn, sońynan máńgilik mııaýlap qalmaıtyn qara mysyqtaı qarańǵy elesterin kóz aldymyzǵa ákeledi. Jazýshy qudireti emes pe? – Ári-beriden soń álgi ondaǵan adamnyń obalyn arqalaǵan, qolyn qanǵa malǵan álgi jendet bısharany, adamdyq syrt sulbasy ǵana qalǵan azǵynnyń kóleńkesin aıaısyz... Bul arada aıtaıyq degenimiz, ýaqyt urany, taqyryptyń úlkendi-kishiligi men ıdeıa-muraty Toqtarov týyndylarynda et pen súıekten jaralǵan, jylaıtyn, kúletin, jek kóretin, súıetin, óziniń máńgilik máselelerinen eshqashan ajyramaıtyn Adam beınesiniń aldyna shyǵa almaıdy. Olardy Adamnyń – keıipkerdiń, tolassyz ómirdiń, taza adamı sezimder men qarym-qatynastardyń mysy basyp turady.
Ol uranshyl úlken taqyryptardan ketip, úlken ádebıette ózindik basqa jolyn sala bilgen qalamger. Toqtarov zerleýimen qazaq romanıstıkasynda alǵash ret adamı-turmystyq qarym-qatynastar, moraldyq, etıkalyq máseleler kórinip, kóterile bastaıdy. Onyń keıipkeri úlken ıdeıalarmen syqıyp qalmaı jerge tústi, araq ishti, aq-qarasy aralas kemshilikterimen, túrli minez erekshelikterimen boı kórsetti. Osynysy úshin kezinde jazýshyǵa «Roman jazýdy jeńildetip jiberdi» dep kiná da taǵylǵan-dy. Biraq bul «jeńildetý» kemshilik emes, kórkemdik tásildiń artyqshylyǵy edi.
Osy retpen aıtqanda, qazaq ádebıetinde aýyr ındýstrııa ispettes, mehnat-beıneti mol roman janryn damytýda eleýli eńbek sińirip ótken qalamgerdiń qalyń-qalyń romandary oqyrmanyn áste jalyqtyrmaıtyn, qyzǵylyqty, qoıý oqıǵaly, shıelenisti, tanymdyq taǵylymy rýhanı maǵynaly bolyp kelip otyrady. Sebebi, Toqtarov jazýshy retinde jadaǵaılyqqa, jarapazandyqqa, qoldan ómir, oıdan oqıǵa jasaýǵa jany qas. О́mirdiń ózinen oıyp alynǵan shynshyl shyǵarma oqyrman údesinen shyqpaǵanda qaıtsin? О́zimniń bir tań qalatynym, Ramaǵań basqa ǵylym-bilim men kásip salalarynyń qyr-syrynan óte habardar-tyn. Sonymen birge, ol kórgen-bilgenniń tóńireginen shyǵa almaı, shiderlengen attaı shoqyraqtaıtyn jazýshylardyń qatarynan emes, sál túrtki bolsa boldy, ári qaraı damytyp alyp ketetin fantazııasy myqty, qııaly ushqyr, qııandarǵa sharyqtaıtyn shabandoz-shandoz edi. Osy qasıeti qaı týyndysyn paraqtasańyz da kórinip turady.
Áńgime-hıkaıattaryn aıtpaǵannyń ózinde, avtory Toqtarov deıtin romandardy tizip ótýge qanshama sııa ketedi. «Ertis muhıtqa quıady» eki kitap. Bizdińshe, jazýshynyń sýretkerlik kemeldenýi men kúrdelenýi, sý tógilmes taıpalǵan jorǵa búlkildi erkin ıgerýi «Tulpardyń synynan» bastalatyn sııaqty. Ramazan aǵanyń arýaǵy keshirsin, biraq, ózi eń jaqsy romanym dep esepteıtin (solaı bolýy zańdy, óıtkeni, tuńǵysh romany – alǵashqy mahabbaty ispetti ǵoı) «Baqytynda» qaıtkende de áldebir balańdyq, uıańdyq bar sııaqty kórinedi maǵan. Al «Tulpardyń synynan» bastap ózi de «qulaqtyń túbi terlegen, ter shyqqan saıyn órlegen», «erteden shapsa keshke ozǵan, yldıdan shapsa tóske ozǵan» tarlanboz tulparǵa aınalady. Odan keıin «Sýsamyrdy», budan keıin «Tańbaly jarǵaqtyń qupııasyn» oqysańyz, odan soń «Jendetke», budan soń «Aqboz atty eleske» úńilseńiz, sodan soń baryp «Juldyz» jýrnalynda jarııalanǵan, tórt kitaptan turatyn «Baqytty quldyqtyń aqyry» epopeıasynyń jiligin shaǵyp, maıyn ishseńiz – kitaptan-kitapqa, romannan-romanǵa ósken, ónimdi bola túsken, parasaty bıikteı túsken, betin oıshyldyqqa burǵan, fánı men baqı pálsafasynyń marjanyn tereńnen tergen kórnekti jazýshymyzdyń shyǵarmashylyq murat joly, sýretkerdiń evolıýsııasy kóz aldymyzǵa keledi.
Bul maqalada, biz, árıne, Toqtarov shyǵarmashylyǵyn túgendep taldaýdy, syr-sıpatyna tereńdep boılaýdy maqsat etip otyrǵan joqpyz. Sonda da bolsa ózimiz baıqaǵan birdi-ekili erekshelik qasıetin kórsete keteıik. Bul kisi qazaqtyń salıqaly roman janryna batys ádebıetinde burynǵy ǵasyrlardaǵy úrdispen qazir de mol ushyrasatyn shytyrman oqıǵaly detektıvızm, adam óz áreketin, óz bolmysyn tanyp bilýge umtylatyn qııapat psıhologızm aǵysyn ákelip quıdy. Keıipkerlerin adamı turǵydan ósý evolıýsııasynan ótkizetin kórkemdik ádiske kóbirek den qoıdy. Jazýshy mashyǵyndaǵy osy erekshelik, ásirese, «Sýsamyr» romanynda aıqyn kórinip, kelesi kitaptarynda stıldik daralyǵynyń ustynyna aınalǵandaı áser qaldyrady. Sonymen birge, Ramazan Toqtarov qazaq jazýshylarynyń ishinde qylmyskerler álemin baıypty bilýimen, nanymdy ári romantıkalyq jyly lepte qanyq sýretteýimen erekshelenedi. Zamandastyń rýhy, rýhanı tirshiligi, ulttyq murat-múdde, dostyq pen qastyq, jaqsylyq pen jamandyq, otbasy álemi, adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas, minez-qulyq pen moral, taǵysyn taǵylar Toqtarov shyǵarmalarynyń ómirsheń de mazasyz taqyryby boldy. Ol jasandy joǵary pafostan aýlaq. Keıipkerlerin sútten aq, sýdan taza etip ıdealdandyrmady. Biraq Merqadam dosy Bozjan úshin basyn ólimge tigip, bir búıregin berse, orǵa batyp bara jatqan Sardar náreste Armandy aman alyp qalyp, ózi sol úshin janyn qısa – osyǵan senesiń, kúıinesiń, tolǵanasyń. О́mirde jaqsylyqtyń, izgiliktiń bar ekenine, joǵalmaıtynyna senesiń. Jazýshy Ramazan Toqtarovtyń kemel qalamy osyǵan sendirdi.
Osy kemel qalamnyń ábden tolysqan, tórt tarabyn túgel baıyptaǵan shaǵyndaǵy ári azamattyq, ári sýretkerlik erligi uly Muhańnan – Muhtar Áýezovten keıin qaı qazaq úshin de aldyrmas qamaldaı aıaýly taqyrypqa baryp, «Abaıdyń jumbaǵy» romanyn jazyp shyǵyp, qol qysqa qıyn kezderde Almaty ákimdiginen demeýshi taýyp, ony ketpekteı kitap etip bastyryp shyǵarýy edi. «Abaıdyń 40 túrli jumbaǵy bar. Solardyń jaýabyn izdedim» dep aıtyp otyrýshy edi Ramaǵań. Biraq áste «Jaýabyn taptym» demeıtin. Ondaı asylyqqa barmaıtyn. «Abaıdyń jumbaǵy», qaı turǵydan alsaq ta, ańsarly da mazasyz izdenis kúıin keshken, múldem jańashyl baǵyttaǵy, ózi de san qıly jumbaqqa toly jampoz roman. О́mir-tirshilikte olaı bolmaǵanyn bile tura jazýshy Abaıdy Kenesarymen nege júzdestiredi, Shoqanmen nege jolyqtyrady? Qalamgerdiń astarly qııalynan týǵan bul kórkemdik tásilge de qarabaıyrlap qaraýǵa bolmas. «О́z qolynan endi óz yrqy» ketip qalǵan «qalyń eli, qazaǵy, qaıran jurtynyń» endigi hali, endigi kúıi, taǵdyr-talaıy ne bolmaq degen kúńirenis-tolǵanyspen oı teńizine eskek salǵan Abaı danalyǵyn kóremiz romannan. Hakimniń kózi jetkeni, jazýshynyń da astarlap aıtqysy kelgeni: Kekilik taýda shahıd keshken Kenesarymen birge qarýmen qarjasýdyń, naıza ushynyń zamany ótip ketti, endigi jerde qazaqqa ishten baıyp qaıta túleý, óz nadandyǵymen kúresýi ǵana qaldy. Ulttyń uly muratynyń ushpaǵyna osyndaı kúres joly ǵana jetkizbek. Osy altyn arqaý qanyq tartylyp, qapysyz kórsetilýi R.Toqtarov romanynyń talassyz tabysy bolatyn. Áýezovten keıin el jańarǵan elý jyl ótkende Abaıdyń jumbaǵyn tabý jolynda pishindik jaǵynan da, mazmundyq-kórkemdik turǵydan da jańa qııaǵa qulash urǵan kesek týyndy degen qysqa qaıyrymmen túıindeıik ázirge.
Kórinip kelgen ajalmen eki jyl alysyp, arpalysyp júrip jazǵan «Biteý jara» roman-essesi Ramazan Toqtarov rýhynyń ǵalamat myqtylyǵyn, Qasym aqyn aıtatyn, naǵyz «soldattyń etigindeı» jazýshylyq jany siriligin kórsetti. Janrlyq turǵydaǵy ózgeshe jańashyldyǵyn bylaı qoıǵanda, qandaı sherli ári sáýleli roman deseńizshi! Estelik jazbalar túrindegi óz ómirbaıany, óz qasireti, jaqyndap qalǵan ólimi, artta qalǵaly turǵan ómiri, kórgen qııanaty, alǵan ulaǵaty, jas kezdegi jarqyn sátterdiń kýási bolǵan Muqaǵalı Maqataev, Asqar Súleımenovteı jaqyn da jaqsy dostary, Aıqyn Nurqatov sııaqty úlken kisiler, ustazdar týraly shynshyl da shynaıy syrlardyń tereń pálsafasy kimdi bolsyn tolǵandyrady, qyzyqtyrady, oılandyrady, janyńyzdy bir ańsar muńǵa bóleıdi. Osy aqqý ániniń ádebıet keńistiginde sharyqtap samǵaýy aldaǵy kúnderdiń enshisinde dep bilemiz.
О́z atasy Qanjyǵaly Bógenbaı batyr týraly materıal jınap, úlken romannyń sulbasyn salyp-aq ketken eken. Aıyqpas dert alqymnan alǵansha 105 betin, alǵashqy birer taraýyn ǵana jazyp úlgeripti, qaıran aǵa. Iá, roman aıaqtalmaı qalǵan. Úlken jazýshylardyń kóbinde-aq kezdesetin úrdis. Al osy jazylyp qalǵan taraýlar táńir jalǵaǵyr «Juldyz» jýrnalynda jarııalandy. Kezinde talantty jazýshy Aqan Nurmanovtyń Keıki batyr týraly «Qulannyń ajaly» romanyn dosy Qalıhan Ysqaqov aıaqtaǵanyn jurt biledi. Al «Bógenbaı batyryn» jerine jetkizetin jankeshti tabylar ma eken?!
Dúnıeden óterine 28 kún qalǵanda Turysbek Sáýketaı dosymyzdyń 50 jyldyq toıynda Estaıdyń «Qusnı-Qorlanyn» shyrqap saldy. Ábden álsiregen, áreń júrgen kezi edi. О́mirdi súıýge, ómir úshin kúresýge shaqyrǵan aqırettik amanattaı jan-júregimde tańbalanyp qalǵan osy ǵajap án Ramaǵań aıtqan aqyrǵy án boldy.
Eki myńynshy jyl. Jeltoqsannyń 11-i. Almatyda kún qabaǵy salyńqy. Qapalaqtap qar jaýyp tur. Ramaǵańnyń kóńilin suraýǵa ejettes dostary Qalıhan Ysqaqov pen Saıyn Muratbekov keledi. Aýrý azabymen taıtalasyp, dál osy kúnge deıin «Juldyzda» jarııalanyp jatqan «Biteý jara» romanynyń verstkasyn qansha qınalsa da oqyp berip otyrǵan-dy. Tek sol kúni ǵana oqýǵa shamasy kelmepti. Basyn kóterip, maldasyn quryp, teńsele terbetilip otyryp qoshtasypty dostarymen jáne jazýshy inisi Turysbek Sáýketaımen. Erteńine tańǵy tórtte úziledi demi. Sońǵy kúnge deıin qalamyna súıenip ómir súrgen qaısar qalamger Ramazan Toqtarovtyń da talaı jumbaǵy ózimen birge ketti. Anekdot aıtyp júrip ataq shyǵaratyndar qatarynan emes, ol halqynyń aldyndaǵy perzenttik jazýshylyq paryzyn adal aqtap ketkeni aq tańdaı anyq.
«Abaıdyń jumbaǵyn» jazǵan jazýshy Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty atanǵanyn estip ketti. О́zi búkil sanaly shyǵarmashylyq ǵumyryn ótkizgen aıaýly Almatysy atyna kóshe berdi. Týǵan qalasy Pavlodardaǵy №10 orta mektepte tarlan qalamgerdiń mýzeıi ashyldy. Buqar jyraý atyndaǵy oblystyq ólketaný mýzeıinde R.Toqtarov shyǵarmashylyǵyna arnalǵan burysh bar. Jazýshynyń biraz qujattary Almatydaǵy memlekettik arhıvke ótkizilipti. Al qoljazbalary, kúndelikteri, ıaǵnı jeke arhıvi áli murty buzylmaı úıinde tur. Oǵan Kúlmáshken jeńgeı men qyzy Baqyt bas-kóz bolýda. Dese de, ol arhıvti Jazýshylar odaǵy tarapynan bir janashyr da zerdeli kózdiń baıyptaı qarap shyqqany jón sııaqty. «Altyn shyqqan jerdi belden qaz» demeı me qazaq.
Al endi týyp-ósken Kerekýde túrli sebep-syltaýmen eń ataqty jerles jazýshysyna ol ómirden ótken 16 jylda kóshe berýge murshalary kelmeı, qoldary tımeı jatqany ókinishti-aq. Týǵan qalasynda bir kóshe, bir mektep ıemdenýge Ramaǵań ábden haqyly. Ata-babasynyń eli Ereımentaý da tamyr-tegi ózinen shyqqan jazýshynyń atyn este qaldyrý oraıynda oılanar degen úmittemiz. Qazaq ádebıeti muhıt bolsa, soqtaly qalamger Ramazan Toqtarov sol muhıtqa quıǵan Ertis qoı óıtkeni.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
ASTANA