Jańalyq Izraılge jaqsylyq ákelmekshi
«Siz, evreılerdiń Musa paıǵambardy nege jek kóretinin bilesiz be? Ol evreılerdi bastap 40 jyl qum kezip júrip, Taıaý Shyǵysta munaıy joq jalǵyz jerdi tapqan eken». Ashy da bolsa shyndyqqa jaqyn osy bir ázildi ızraıldikter ondaǵan jyldar boıy aıtyp keldi. Endi osy bir ashy aqıqattyń sońǵy núktesi qoıylatyn sııaqty.
Jaqynda Jerorta teńiziniń Izraıl memleketine qarasty aýmaǵynda orasan zor tabıǵı gaz qory tabyldy. Bul bolashaqta Izraıldi energetıkalyq shıkizatty eksporttaıtyn iri oıynshylardyń birine aınaldyrýy ábden múmkin. Osy iri ken ornynyń ashylýyna baılanysty bul eldi «energetıkalyq shıkizattan jurdaı» degen qaýesettiń tamyryna balta shabylatyn boldy. Aldaǵy ýaqytta iri tabıǵı gaz ken ornyn ıgerýge baılanysty Izraıl óńirdegi eń iri energetıkalyq elderdiń birine aınalmaq.
Izraıl geologtary tabıǵı qazba baılyǵyn izdeý naýqanyn alǵash memleket qurylǵan kúnnen-aq bastaǵan bolatyn. Alaıda, uzaq jyldar boıy bul jerden ne gaz, ne munaı kenishterin tabý múmkin bolmady. О́zi qurylǵan kúnnen bastap bul memleket energetıkalyq shıkizatty shetten tasymaldap keldi. Sońǵy jyldary Izraıldiń ónerkásibi, aýyl sharýashylyǵy qarqyndy damý jolyna tústi. Sonymen birge, eldiń tutyný qabileti de jyldan-jylǵa artyp keledi. Osyǵan baılanysty el ekonomıkasynyń energetıkalyq shıkizatqa degen suranysy da jyldan-jylǵa artýda. Uzaq jyldar boıy Izraıl tabıǵı gazdy Mysyr elinen ımporttap kelgen bolatyn.
Izraıldiń jańa energetıkalyq dáýiri 1999 jyly bastalǵan edi. Sol jyly Tethys Sea kompanııasy Ashkelona qalasyna jaqyn mańdaǵy jaǵalaýdan alǵashqy gaz kenishin ashty. «Merı-B» atty bul gaz kenishiniń qory 45 mıllıard tekshe metrdi quraǵan bolatyn. 2004 jyly bul kenish tolyq qýatynda jumys istep, Izraıl óziniń gazǵa degen suranysynyń 40 paıyzyn jaýyp keldi. Qazir bul el jylyna 6,5 mıllıard tekshe metr gaz tutynady. Alaıda, 2012 jyly bul ken ornynyń qýaty sarqylyp, gaz óndirý kólemi kúrt tómendep ketti. Al Izraıl álmısaqtan munaıdy shetten tasymaldaıdy. Eldiń munaıǵa degen suranysy jylyna 14,9 mıllıon tonnany quraıdy.
Mine, energetıkalyq shıkizatqa degen suranystyń osyndaı ósý jaǵdaıynda tabıǵı gazdyń orasan mol qory saqtalǵan jańa ken ornynyń tabylýy Izraıl ekonomıkasyn aldaǵy tyǵyryqtardan alyp shyǵatyn úlken qozǵaýshy kúsh bolmaq. Osy ken ornyn tabý jolynda Izraıl geologtary 40 jyl boıy ter tókken edi. Aqyry olardyń eńbekteri janyp, evreılerdiń Musa paıǵambarǵa degen kózqarastarynyń ózgerýine múmkindik týdy.
Halyq jańa zańǵa qarsy
Fransııa úkimeti eńbek týraly zańdy parlamenttiń tómengi palatasy – Ulttyq assambleıa arqyly kúshtep qabyldaýdy júzege asyrmaq. Bul eńbek týraly zańǵa halyq qarsylyǵy qatty bolyp tur. Parıjde jáne basqa da iri qalalarda kóshege shyqqan ereýilshiler bul zańnyń qabyldanýyna ashyq qarsylyq tanytýda.
Jańa eńbek týraly zańnyń normalary boıynsha jumysshylardy jumystan shyǵarý jeńildetilgen. Burynǵy eńbek sharttarynyń ornyna endi jumys berýshi men jaldanýshy arasyndaǵy jeke kelisimder kúshine enbek. Is júzinde bul fransýzdyq eýrososıalızmniń eń basty jetistigi – 35 saǵattyq jumys aptasynan bas tartý bolyp tabylady. Aqpan aıynyń ortasynan beri jalǵasyp kele jatqan eńbek reformasyna degen halyq narazylyǵy barǵan saıyn ýshyǵyp barady. Tipti, kóshege shyqqan ereýilshiler men polıseıler arasynda iri janjaldar da oryn aldy.
Osy oraıda eńbek týraly jańa zańda jumysshylardy qanaǵattandyrmaı otyrǵan ne degen oryndy suraq týyndaıdy. Bul oraıdaǵy eń basty másele jańa zań jobasy jalpyulttyq quqyqtyq normalardan taraptar arasyndaǵy qarapaıym kelisimderge basymdyq berýde bolyp otyr. Iаǵnı, is júzinde jumys berýshi men jaldanýshy jumys sharttary boıynsha ekijaqty kelisim jasaıdy. Iаǵnı, jaldanýshyny jumysqa qabyldar kezde jumys berýshi óziniń yńǵaıyna qaraı kelisimde jalaqyny tómendetý, beriletin syıaqylardyń kólemin kemitý, jumys ýaqytyn ósirý sııaqty sharttardy engizip jiberedi. Is júzinde osy jańa eńbek zańy boıynsha kelisimsharttar jasaý úrdisinde memlekettiń eshqandaı róli bolmaıdy.
Aqsh qaryzy asqynyp tur
Taıaý Shyǵys monarhııasy AQSh-qa eń iri nesıe berýshilerdiń ondyǵynyń qataryna kirdi.
AQSh qarjy mınıstrligi eldiń Saýd Arabııasy aldyndaǵy memlekettik qaryzynyń kólemin jarııa etti. Bloomberg agenttiginiń habarlaýynsha, AQSh-tyń Saýd Arabııasyna qaryzy týraly aqparat sońǵy 40 jyl boıy qupııa bolyp kelgen eken. Sóıtip, Qarjy mınıstrliginiń jarııa etken deregi boıynsha, AQSh-tyń Taıaý Shyǵystaǵy monarhtar eline taza qaryzy 116,8 mıllıard dollardy qurap otyr. Bul qańtar aıyndaǵy rekordtyq kórsetkishten 6 paıyzǵa tómen.
Bloomberg agenttiginiń deregi boıynsha, Saýd Arabııasy AQSh-qa nesıe berýshi eń iri on eldiń quramyna kiredi. Bul ondyqtyń kósh basynda Qytaı eli tur. AQSh-tyń oǵan qaryzy 1,3 trıllıon dollardy qurasa, Japonııaǵa beretin memlekettik qaryzy 1,1 trıllıon dollardy qurap otyr. Ústimizdegi jyldyń sáýir aıynda The New York Times agenttigi eger AQSh kongresi 2001 jylǵy 11 qyrkúıekte bolǵan oqıǵaǵa baılanysty monarhııaǵa qandaı da bir jaýapkershilik artatyny jóninde zań qabyldaıtyn bolsa, onda Saýd Arabııasy jalpy kólemi 750 mıllıard dollar turatyn amerıkalyq oblıgasııalardy jáne basqa da aktıvterdi satatyndyǵy jóninde dóńaıbat kórsetkenin habarlaǵan bolatyn.
Suranys óse bastady
Sońǵy kúnderi álemdik rynokta munaı baǵasynyń birshama óskendigi baıqalady. Baker Huqhes atty amerıkalyq munaı-servıs kompanııasynyń málimdeýinshe, álemdik rynoktaǵy bul ózgeris AQSh-tyń burǵylaý qondyrǵylarynyń azaıýynyń nátıjesinde bolyp otyr.
Baker Huqhes kompanııasynyń ótken jumada jaryqqa shyǵarǵan derekteri boıynsha, AQSh-taǵy burǵylaý qondyrǵylarynyń jalpy sany 13 mamyrda 9 birlikke nemese 2,17 paıyzǵa qysqaryp 406 birlikti quraǵan. Jyl ishinde bul kórsetkish 482 birlikke azaıyp, burǵylaý qondyrǵylary 54,3 paıyzǵa qysqarǵan.
Sonymen birge, álemdik rynokta munaı baǵasynyń kóterilýi úshin oń ahýal qalyptastyrýda Goldman Sachs kompanııasynyń málimdemesi de eleýli yqpal etti. Olardyń deregi boıynsha, álemdik rynokta sońǵy eki jyl boıy munaıdyń suranystan joǵary bolý úrdisi aıaqtalǵan. Qazir álemdik rynokta munaı ónimderiniń tapshylyǵy sezile bastaǵan. «Munaı rynogy suranystan joǵary bolý úrdisinen qutyldy. Rynokta munaı tapshylyǵy biz kútken merzimnen buryn sezile bastady», deıdi Goldman Sachs kompanııasynyń sarapshylary. Búginde Nıgerııada, Venesýelada, AQSh-ta jáne Qytaıda shıkizat óndirý kólemi kúrt tómendegen.
Hhi ǵasyrda offshordyń bolýy uıat
Ekvador prezıdenti Rafael Korrea halyqaralyq qaýymdastyqty qandaı da bir bolmasyn offshorlyq kesteni joıýǵa shaqyrdy.
«Eger adamzatta qandaı da bir ar-uıat bolatyn bolsa, eger kapıtalıstik jahandanýda qandaı da bir etıka bolatyn bolsa, onda salyq «jumaǵyn» jabý týraly halyqaralyq zań qabyldaý kerek», dedi Korrea venesýelalyq El Universal portalyna bergen suhbatynda.
Ekvador prezıdentiniń aıtýynsha, offshorlyq qyzmetti paıdalanatyn kompanııalar ózderiniń kóleńkeli qyzmetterin jaryqqa shyǵarǵysy kelmeıdi. «О́zimizdi aldaýǵa jol bermeýimiz kerek. HHI ǵasyrda adamzat offshorlyq kestege qalaı jol berip otyrǵandyǵyna tańym bar. Offshor nege qajet ekendigi kimge de bolsa belgili: bul shyqqan tegi belgisiz, jaýapsyz, salyqsyz kapıtal, ıaǵnı aktıvterdi jymqyrý degen sóz», dep atap kórsetti Rafael Korrea.
Ekvador prezıdenti bul suhbatyn halyqaralyq aqparat keńistiginde «panamalyq qaǵaz» degen atqa ıe bolǵan offshorlyq qylmystyq tizimge baılanysty bergen. Halyqaralyq zertteýshi-jýrnalıster konsorsıýmy (JCIJ) ústimizdegi jylǵy 9 mamyrda offshorlyq kompanııalardyń deregi týraly aqparatty jaryqqa shyǵarǵan. Osy tizim boıynsha offshorlyq esepshottar men kompanııalardyń ıelerin anyqtaýǵa bolady. Bul tizimde dúnıe júziniń 209 memleketiniń sýbektileri bar. Osy máselelerdi aıta kelip, Rafael Korrea óziniń ákimshiligi sheneýnikteriniń bul tizimde joq ekendigin jáne ózi eshqandaı da tekserý jumysynan qoryqpaıtyndyǵyn málimdegen.
Toptamany daıyndaǵan Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»
