Qazaqstan tarıhy

joǵary oqý oryndarynda nege oqytylmaýy tıis? Ata-babalarymyzdyń táýelsizdikke degen tolassyz umtylysy, osy jolda ómirlerin qurban etýleri arqyly birneshe ǵasyr boıy toqtaýsyz júrgizilip kelg­en azattyq qozǵalysynyń nátıjesinde qol jetkizilgen Egemendiktiń bıyl­ǵy 25 jyldyǵynda da óz ishimizden daý shyǵyp, osy syndarly da dańqty ót­keni­mizdi búgingi jáne bolashaq urpaqtyń sanasyna jetkizetin, odan sabaq jáne jiger alyp, Otanynyń bostandyǵy jolyndaǵy jaýap­ker­shilik­terin týdyratyn, kóne zamannan tamyr tartqan «Qazaqstan tarıhy» pánin joǵary oqý oryndarynan alyp tas­taý týraly sóz bastalyp otyr. Parasat pen qısyn oraıynan qaraǵanda, biz muny durys dep eseptemeımiz. Sebebi, endi ǵana Elbasynyń tikeleı basshylyǵymen iske asy­rylyp kele jatqan «Mádenı mura», «Ǵylymı qazyna» jáne «Ha­lyq tarıh tolqynynda» atty birne­she memlekettik baǵdarlamalar aıasyn­­daǵy álemniń kóptegen mem­le­ket­terindegi muraǵattarda, kitap­­ha­na­larda jınaqtalǵan, bizge belgisiz bolyp kelgen tól tarıhy­myzǵa baılanysty qanshama qun­dy derekter alyndy. Osynyń negi­zin­degi iri ǵylymı eńbekter jarııalandy. Eger de ótkenge nazar aýdarar bol­saq, reseılik otarlyq kezinde qa­zaq hal­qynyń tarıhy oqytylǵandy qoıyp, bizdiń adam retindegi eshqan­daı quqyǵymyz bolmaı, «bura­ta­nalar» degen kemsitýshilik ataý be­rilgen-di. Kóshpendi, «jartylaı taǵy» halyqtyń turaqty terrı­to­rııasy, memlekettiligi, sharýashy­ly­ǵy, mádenıeti bolmaǵan, únemi kez­­beshilikpen, tonaýmen, urlyq­pen, ba­rymtamen ǵana aınalysyp kel­gen, tabıǵattyń daıyn ónimin ǵana paı­dalanýshy «tobyrlar» degen tujy­rym jasaldy. Osyn­daı anyqta­many barsha Reseı ımpe­rııasy turǵyn­da­ryna, álemge taratý otarlyq saıa­sat­tyń maqsa­tyna aınaldy. Osy ar­qyly qazaq halqyna degen mensin­beý­shilik sezimin qalyptastyrýǵa umtyldy. Bul túsinik keńestik ıdeologııa ústemdik etken ýaqytynda odan ári maqsatty túrde jalǵastyryldy. Osy merzimde ultymyzdyń naqty shyndyqqa negizdelgen tolyqqandy tarıhy arnaýly orta, joǵary oqý oryndaryn aıtpaǵanda, ózimiz­diń ulttyq mektepterimizde de oqy­tyl­mady. Qazaq halqynyń arǵy ata-ba­balarynyń búkil álemge belgili bolǵan memleket basqa­rýshylary, jaý­ǵa qarsy qol bas­taǵan jáne azat­tyq qozǵalysyn uıymdastyrǵan batyr­lary, bı-sheshenderi men dana­laryn birneshe tolqyn urpaqtar bilmeı ósti. Keń-baıtaq atamekenimiz kindigi bolǵan, saharanyń apaı tó­sinde birneshe myń jyl ómir súrgen Uly Dalalyq memleketter, onyń tur­ǵyndary týraly aıtylmady. Qa­zaqtardyń Eýrazııa aýmaǵyn alyp jat­qan tarıhı keńistiktiń zańdy ıesi, osy jerde negizdelip, irgesi qalanǵan, qa­lyptasyp, dúnıege belgili bolǵan iri mem­lekettik qurylymdar men ha­lyq­tardyń daýsyz murageri, jalǵasy ekendigi qupııalanyp qulypta ustal­dy. Halyqtyq jyr, dastandar, aýyz áde­bıeti arqyly jetkizilip kelgen tul­ǵalardyń barlyǵyna qanaýshy, to­naýshy, shonjar bı, baı-manap, ús­tem tap ókilderi degen aıdar taǵyldy. Qazaq halqynyń ózara baqta­las­tyqtan, barymtadan, únemi bolyp turatyn juttan, syrtqy jaýger­shilikten quryp ketpeı, aman qalýy, halyq retinde saqtalýy onyń Re­­seı ımperııasynyń quramyna óz erki­men qosylýy nátıjesinde múmkin bol­dy degen aıar nasıhat beleń aldy. Ultymyzdyń memlekettiligi tuń­ǵysh ret Uly qazan tóńkerisi jeńi­si arqasynda iske asyrylyp, damy­dy­ degen tujyrym jasa­ly­nyp, bel­­sen­di túrde nasıhattaldy jáne de mu­­nyń ózi búkil Keńes Odaǵy boıyn­­­sha júrgizildi. Qazaqstannyń keńes­­tik sharýa­­shylyǵyn negizdeýge, ony KSRO-nyń damyǵan odaqtas respýb­lı­kasyna aınal­dyrýǵa barsha keńes halyq­­tary úles qosqandyǵy japa-tar­maǵaı jar­namalandy. Osy arqy­ly qazaq hal­qynyń tarıhı ter­rı­to­rııasy­nyń tu­tastyǵyna kúmán bildirildi. Naq osyndaı nasıhatty Reseı­diń búgingi kúngi keıbir saıasat­kerleri, burynǵy Odaqty qaıta ornatýdy ańsaýshylar jar salyp aıtyp kele jatqany belgili. Olar­dyń kókeıin tesken túpki maqsaty ne ekendigi de aıdan anyq. Mine, sondyqtan da, egemendiktiń shırek ǵasyry kóleminde táptishtep jınaqtalynyp, shetelderdegi, óz ishimizdegi qundy derektermen to­lyqtyrylyp, álemdik tarıhtyń qu­ramdas bóligine aınala bastaǵan, ult­tyq tarıhymyzdy búgingi kúni jáne bolashaqta kópetnosty halqy­myzǵa paıymdata pash etý, baryn­sha nasıhattaý ýaqyt talaby dep esep­teımiz. Pándi oqytýdyń qalyptasqan salıqaly júıesi negizdelýi tıis. Naqty ári shynshyl derekterge negizdelgen, jalpy bilim beretin orta mektepter men joǵary oqý oryndaryna arnalǵan oqýlyqtar, hrestomatııalyq, kór­neki oqý quraldary jazylýy kerek. Atalǵan pándi arnaýly orta, joǵary oqý oryndarynda oqytý­dyń taǵy bir qajettigi sonda, bilim berýdiń bul satysyna túsý­shilerdiń eleýli bóligi buryn osy pándi mektepterde oqy­maǵan, respýblıkamyzdan tys jer­lerden kelip mamandyq alýshy­lar nemese ýaqytsha qonys aýdar­ǵan­dar bolyp tabylady. Iаǵnı, olarǵa Qazaq­stan Respýblıkasynyń, ony negiz­deýshi qazaq halqynyń tarı­hyn oqytý osy pán arqyly júzege asy­rylady. Búgingi ýaqyt pen táý eter Táýelsizdigimizdiń talaby osyndaı. Osy aıtylǵandarmen qatar, eli­mizdiń kópetnostylyǵy jáne kóp­tegen eresek jastaǵy basqa ult ókil­deriniń Qazaqstanǵa sońǵy merzim­­derde qonys aýdarýlary, sol sebep­ten de orta mektepterde «Qazaq­stan ta­rıhy» pánin ótpegendigi de bul pán­­di arnaıy orta, joǵary oqý oryn­da­ryn­da tolyǵymen oqytýdy qajet etedi. Bularmen birge orta mektepterde oqýshylardyń basym bóliginiń «Qazaqstan tarıhy» páni kóteretin máselelerge jetkilikti nazar aýdar­maıtyndyǵy da baıqalady. О́ıt­keni, orta mektepterdegi emtıhan tapsyrýdyń jalań da jadaǵaı datalardy, belgili adamdardyń ómir súrgen jyldaryn, t.b. jattaýǵa negizdelgen testik júıesi «Qazaqstan tarıhy» páni kóteretin mańyzdy ǵylymı jáne tarıhı máselelerge tolyqqandy mańyz berýge tuǵyr-tııanaq bola almaıdy. Iаǵnı, arnaýly orta, joǵary oqý oryndarynda ejelgi zamannan bas­talyp, táýelsizdik kezeńin qam­tıtyn «Qazaqstan tarıhy» pánin oqytýdyń, memlekettik emtıhan tapsyrýdyń maqsaty men mindeti: – bul pán arqyly, eń aldymen, qazirgi Qazaqstan terrıtorııasynyń tarıhı zańdy ıesi qazaq halqy ekendigin naqty derekter arqyly dáleldeı otyra pash etý; – táýelsiz Qazaqstan Respýb­lı­kasy – óziniń búgingi aýmaǵyn­da bir­neshe myńdaǵan jyldar sheń­be­r­in­de negizdelip, óz ýaqyt­ta­rynda álemdik damýǵa izgilikti yqpal et­ken qýatty Dala memleket­teriniń zań­­dy murageri, al qazaq ulty – ja­sam­pazdyǵy, qaharman­dyqtary, otan­­­súıgishtikteri, danyshpan­dyq­ta­ry arqyly álemge belgili bolǵan saq­­tar, ǵundar, úısinder jáne túr­­ki­­­­lerdiń urpaqtary ekendigin jarııalaý; – babalarymyzdyń Otanyn qor­ǵaý jolyndaǵy batyrlyqtaryn nası­hattaı otyra, kele-kele ból­shek­tenýiniń, basqaǵa bodandyqqa túsýiniń sebepterin ashyp, tolyq­qandy shyn­shyl tarıhtan qazirgi hám bolashaq urpaqtyń úlgi jáne sabaq ala bilýlerin qamtamasyz etý; – baıyrǵy qazaq jerine ár ýa­qyttarda, ártúrli jaǵdaılarda qo­­nys aýdarǵan basqa ult ókilde­rine esh­qashan kóz alartyp kórme­gen qazaq halqynyń túsinistik, uǵy­nystyq, dostyq pen baýyrmaldyq yqyla­synyń, ulttar arasyndaǵy dos­tyqtyń naqty mysaldaryn kóp­etnosty aýdıtorııa sanasyna sińirý arqyly barynsha baıandy etý; – «Máńgilik El» ıdeıasyn iske asyrýdyń negizine aına­la­tyn kóp­etnosty Qazaqstan hal­qynyń boıyn­daǵy qazaqstandyq patrıotızm sezi­min qalyptas­tyrý oraıynda Qazaq­stan Respýblı­kasynda atqarylyp otyr­ǵan ult saıasatynyń, osy ba­ǵyt­­taǵy Elbasynyń qyzmetin nası­hattaý. Kóne zamannan bastalyp, qazirgi kezeńdi tolyǵymen qamtıtyn Qazaq­stan tarıhyn arnaýly, joǵary oqý oryndarynda oqytýdyń qajettiligi osyndaı mańyzdy aspektilermen neǵurlym aıqyndala túsedi dep esepteımiz. Egemendigin endi ǵana alyp, topy­raǵyna ata-babalarynyń eren eńbeginiń teri, basqaǵa bo­dan bolýdyń barsha qasireti men alapatynan qutylar jol taba almaǵan apa-qaryndas, analardyń kóz jasy, bostandyq jolynda janyn qıǵan erlerdiń qany siń­gen, el tanyǵan bıleriniń jur­tyn biriktirýdegi danalyǵy men batyr­larynyń jan­keshti erlikteri halyq aýzyndaǵy jyr­ǵa aınalǵan Otanymyzdy «Máń­gilik Elge» aınaldyrýdaǵy búgingi ótpeli kezeńde barsha ótkenimizdi urpaǵymyzǵa pash etetin «Qazaqstan tarıhynan» basqa nasıhat, bilim quraly joq dep esepteımiz. Qabyrǵamyz qataıyp, memle­ketimiz nyǵaıǵanda, óz jerindegi ultymyzdyń sany ósip, sapasy jaqsarǵanda, álemge «Ozyq el», «Jasampaz ult», «Qýatty memle­ket» retinde tanylǵanda, kóp­et­nosty azamattarynyń árqaı­sy­synyń sana­synda «Men qazaq­standyqpyn», «Otanym – Qazaq­stan», «Elimniń bo­la­shaǵyna ja­ýap­tymyn» degen maqtanyshty asqaq sezim berik jáne tolyq ornyq­qan kezde, bálkim, arnaýly orta jáne joǵary oqý oryndarynda, mysalǵa alynyp otyrǵan batys, t.b. elderdegi sııaqty, «Qazirgi Qazaqstan tarıhyn» ǵana oqytýǵa bolar. Al ázirge oǵan erte. Iаǵnı, Elbasy N.Á.Nazarbaev atap kórsetkenindeı: «Babalardyń erligi, búgingi býynnyń eren isteri jáne jas urpaqtyń jasampazdyǵy arasynda sabaqtastyq bolǵanda ǵana biz «Máńgilik El» bolamyz». Ǵanı QARASAEV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Seıitqalı DÚISEN, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty, bilim berý isiniń úzdigi  ASTANA