Parasat úndeýi

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti

Nursultan  Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinen týyndaǵan oı

2016 jyldyń maýsym aıy­nyń basynda maǵan Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵa­syr» manıfesimen tanysýdyń sáti tústi. Usynylǵan manıfest bar­lyq ustanymy turǵysynan biregeı bolyp tabylady. Onyń kólemi úlken emes, alaıda, mazmuny já­ne búginde álem halyqtaryn tol­ǵandyryp otyrǵan asa mańyzdy máselelerdi qamtýy sonshalyq aýqymdy. Nursultan Ábishuly óz manı­fesin 2016 jyly 31 naýryzda qa­zirgi zamanǵy dúnıejúzilik saıa­satty qalyptastyrýdyń kindik ortalyqtarynyń biri Vashıng­ton qalasynda jarııalady. Qa­zirgi kezeńde álemdik taıtalas­tyń ýshyǵa túsýi ahýalynda ha­l­yq­aralyq jaǵdaıdyń kúret­a­myrly máselelerin sıpattaı­tyn manıfestiń der kezinde jarııa­lanǵanyn aıtar edim. Prezıdent N.Á. Nazarbaev álemdegi jaǵdaıdy ýshyqtyrýǵa túrtki bolyp otyrǵan ártúrli faktorlardy taldaı otyryp, jetekshi elderdiń lıderlerine alańdaýshylyqpen jáne shynaıy nıetimen qazirgi álemdik qurylys júıesindegi teńgerimsizdikti odan ári boldyrmaýǵa jáne halyqaralyq qaýip­sizdikti nyǵaıtýǵa baǵyt­tal­­ǵan batyl sharalardy qabyl­daý­ǵa shaqyrady. Bul oraıda Pre­zı­dent N.Á.Nazarbaev bizdiń pla­neta­myz­dyń álemdik qurylysyna qater tóndiretin jahandyq jáne aımaq­tyq ózgerister oryn alyp jatqan­dy­ǵynyń kúmánsiz aqıqaty anyq baı­qalyp turǵan ústimizdegi jańa myń­jyldyq mańyzdy saıa­sı, áske­rı jáne gýmanıtarlyq oqı­ǵalar­ǵa «baı» ekendigin alǵa tar­tady. Nursultan Ábishulynyń piki­rinshe, beıbitshilik pen halyq­aralyq qaýipsizdikke qazirgi qa­terlerdiń múmkindigi men áreketi burynǵylardan áldeqaıda qaýipti. Olar HHI ǵasyrda jahandyq sıpat alyp, ózge qaýipti segmentterden turady. Osy jaǵdaıdy eskere otyryp, manıfest avtory beıbitshilik pen halyqaralyq qaýipsizdikti jahandyq yntymaqtastyqqa qol jetkizý arqyly qamtamasyz etýdiń syndarly jolyn usynady. Nursultan Ábishuly dúnıejúzilik qo­ǵamdastyqqa jer betindegi órke­nıet 15 myń soǵysty, demek, árbir jylǵa shaqqanda 3 soǵysty basynan ótkergendigin eskertedi. Olaı bolsa, elder lıderleriniń búgingi býyny jahandyq aýqymdaǵy qıratýshy jańa soǵystardyń bolýyna jol bere ala ma? Anyǵynda, Nursultan Ábish­uly beıbitshilik pen turaqtylyqqa qaterdi mılıtarızm, terrorızm tárizdi keleńsiz qubylystardyń jandanýy, qoǵamdyq sanadaǵy jáne urpaqtar aqyl-oıyndaǵy kúıreýshiliktiń kúsheıýi, moraldyq jáne rýhanı qundylyqtardyń álsireýi sııaqty kórinisterdiń etek alýynan kóredi. Onyń ústine, taıtalasty teketiresterdiń artý úderisi jalǵasýda, sonymen birge, memleketter arasyndaǵy múddeler sáıkestiginiń alańy taryla túsýde, olardyń qaýip­siz­dik salasyndaǵy tabysty yqpal­­dastyqqa baǵyttalǵan halyq­­aralyq yntymaqtastyqqa umty­lysy tómendep barady. Manıfest avtorynyń oıynsha, «Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi shart­tyń óz mánin oryndamaýy» faktisi dál osy úderistermen baı­lanysty. Terrorızm problema­syn kótere otyryp, Nursultan Ábishuly halyq­aralyq jáne ulttyq qaýip­sizdiktiń irge­sin shaıqaltýshy kúr­deli faktor­lardyń biri retinde onyń zulym­dyq sıpatyn aıqara ashady. Shyn­dyǵynda, terrorızm ulttyq aý­qymnan shyǵyp, qazirde halyq­aralyq deńgeıge jetti, óziniń zulym isiniń jaǵrafııasyn keńeıt­ti, endi ol merkantıldi ǵana emes, saıası maqsattardy kózdeýde. Bul arada oǵan qazirgi zamanǵy kommýnıkasııa, tehnıka men tehnologııa kómektesýde. Ol qalalar men aýyldardy qıratýdyń, sondaı-aq, adamdardy joıýdyń jańa qarýyna ıe. Beıbitshilik pen qaýipsizdikke tónip turǵan qaterdi nazarǵa ala otyryp, manıfeste Nursultan Ábishuly jetekshi derjavalar arasyndaǵy qaıshylyqtardyń ýshyǵyp ketpeýin jáne olardyń arasyndaǵy teketirestiń qyzýyn tómendetýdi usynady. Bul turǵyda Prezıdent XXI ǵasyrda adamzat ózin ózi demılıtarızasııalaý baǵytynda batyl qadamdar jasaýy qajet dep sanaıdy. Olaı bolmaǵanda, onyń oıynsha, bizdiń ǵalamshar «adamdar qalmaǵan radıoaktıvti materıaldardyń úlken qoqys mekenine» aınalýy múmkin. Qazirgi zamanǵy álemdik qurylystyń ahýaly týraly barynsha senimdi tujyrymdaryn alǵa tartqannan keıin, manıfeste halyqaralyq qaýipsizdik máseleleri boıynsha úsh mańyzdy mindet anyqtalady. Birinshiden, bolashaq jahandyq soǵysta jeńimpazdar bolmaıdy jáne bola da almaıdy, onda bári utylady. Ekinshiden, manıfest avtorynyń pikirinshe, jańa soǵysta jappaı qyryp-joıatyn qarýdy – ıadrolyq, hımııalyq, bıologııalyq jáne basqalaryn paıdalanbaý múm­kin emes. Eger bulaı bolatyn bolsa, onda kúlli adamzattyń joıylýy anyq. Manıfestegi bul alań­daý­shylyq jetekshi elderdiń búgin­gi lıderlerine jáne jalpy adam­zat­ty saqtandyrý retinde jarııalanǵan. Odan keıin manıfeste beı­bit­shilikke qaraı qozǵalystyń jáne ǵalamshardy ıadrolyq, sondaı-aq, jappaı qyryp-joıatyn qarýdyń ózge túrlerinen azat etýdiń negizgi baǵyttary belgilengen. Bul oraıda avtor Qazaqstan Respýblıkasynyń ıadrolyq qarýsyzdanýdy sheshýge qosqan úlesin álemdik qoǵam­dastyqtyń esine salady. Osyǵan baılanysty Nursultan Ábishuly qabyldanýy tarıhı mańyzǵa ıe bolarlyq birqatar bastamalaryn usynady. Manıfeste jarııalanǵan bastamalardy júzege asyrý aıasynda Nursultan Ábishuly ıadrolyq derjavalar lıderleriniń jáne BUU-nyń nazaryn aýdarady. Beıbitshilikke qaraı qozǵa­lystyń kelesi baǵytynda Pre­zı­dent ıadrolyq qarýdan azat alty aı­maqtyń bar ekendigi jóninde aıtady. Bul arada bir mezgilde ol Taıaý Shyǵysta ıadrosyz aımaq qurýǵa baǵyttalǵan halyqaralyq kúsh-jigerdiń odan ári qarqyn alýy mindetin qoıady. Osy oı Qazaqstan Respýblıkasynyń 1992 jyly Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes sheńberinde kótergen ózge bastamalarymen de úndesedi. Aıtqandaı-aq, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes óz ýaqytynda eleýli rezonans týǵyzyp, kóptegen elderdiń jetekshileri tarapynan keńinen qoldaý tapqan edi. Manıfeste Nursultan Ábishuly memleketterdiń  mılıtarızasııa­lanýyn jáne olardyń blok­tyq júıesin óziniń qabylda­maı­tyndyǵyn bildiredi. Qazaqstan basshy­synyń pikirinshe, memleket­terdiń bloktyq qurylymy qaýipsiz­dikke qater áleýetinen ada emes. Áskerı bloktarǵa, dep sanaıdy ol, beıbitshilik pen qaýipsizdikke ózi­niń jaýapkershiligin árdaıym sezi­ne bermeıtin ártúrli memleketter kiredi. Osyǵan baılanysty manıfeste áskerı bloktarǵa BUU aıasyndaǵy memleketterdiń beıbitshilik, turaq­­­tylyq jáne qaýipsizdik úshin jahan­dyq koalısııasyn qarsy qoıýǵa qatysty naqty tujyrymdar jasalǵan. Bul turǵyda Nursultan Ábishuly álemniń keleshekte da­mýynyń kókjıekterin qarýsyz­daný úderisi arqyly kóredi. Beı­bitshilik qozǵalysynyń ártúrli baǵyttaryn qarastyra otyryp, manıfeste anyǵynda soǵystar men janjaldardyń kúretamyrly sebepterin joıýdyń jospary usy­nylǵan. Qazirgi zamanǵy álem­dik qurylystyń osy jáne ózge de ózekti problemalary Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezı­denti N.Á.Nazarbaevtyń BUU Bas Assambleıasynyń 70-shi sessııa­syndaǵy «Jahandyq strategııalyq bastamalar – 2045» ataýymen sóılegen sózinde jan-jaqty baıan­­dalǵan. Nursultan Ábishuly óziniń usynystary men bastama­laryn BUU-nyń 100 jyldyq mereıtoıyna júzege asyrýdy usynady. Manıfeste aıtylǵan usynystardy qorytyndylaı kele, Prezıdent N.Á.Nazarbaev memleketter  lıder­leri­niń adamzattyń bolashaǵy úshin jaýapkershiligine nazar aýdarady. Tap olardyń aqyl-oıǵa qulaq túrgenderi abzal jáne ádette soǵys órtiniń tutanýyna aparatyn shıelenisterdiń eshqan­daı jaǵ­daıda ósip taraýyna jol bermeýi tıis. Joǵaryda aıtylǵandarǵa baılanysty, bıliktegi jyldary barysynda Prezıdent N.Á.Nazarbaev shyn máninde halyqaralyq jáne aımaqtyq problemalardyń ártúr­li baǵyttary boıynsha jańa ıdeıalardyń generatory bol­ǵan­­dyǵyn atap ótkim keledi. Onyń bas­tamalary árdaıym tereń dáıek­telgen jáne ómir­diń ózekjardy talaptaryna saı keledi. Bul oraıda onyń post­keńestik keńistiktegi ıntegra­sııalyq úderister jáne aımaqtyq qurylymdardy qalyp­tastyrýmen baılanysty jan-jaqty negizdelgen bastamalaryn eske salýdyń ózi jetkilikti. Nursultan Ábishuly – bolmysynda beıbitshilikke úndeýshi bitimgershil tulǵa.  Ol barsha álemdegi bolyp jatqan oqıǵa­larǵa ǵana emes, sonymen qatar, postkeńestik keńistiktegi jaǵdaı­larǵa da eshqashan nemquraıly qarap kórgen joq. Tájikstanda azamat soǵysy órti tutanǵanda, ol tájik jerinde beıbitshilik pen ulttyq kelisimdi ornatý úderis­terine tikeleı qatysqan lıder­lerdiń biri boldy. Qoryta kelgende aıtarym, Nursultan Ábishulynyń jarqyn da qaýyrt qyzmeti máselelerdi kóterýmen ǵana shektelmeıdi, ol árdaıym óziniń usynystary men bastamalary naqty shyndyqqa aınalǵanyna umtylady. Ol bilim men parasat deńgeıi asa joǵary saıasatker retinde keleshektiń aı­qyn beınesin kóre biledi. Buǵan deıin aıtqanymyzdaı, Nur­sul­tan Ábishulynyń barlyq bas­ta­malary qazirgi zamannyń áske­rı-saıası jaǵdaıynyń ahýaly tur­ǵysynan, onyń ártúrli baǵyttar­daǵy qoz­ǵalysyn eskere otyryp qaras­ty­rylady. Mundaı júıeli-keshen­dik ustanym manıfest avtoryna búgingi álemdik qurylystyń, onyń jetistikteri men kemshilikterin qosa alǵandaǵy beınesin kórip te sezinýge múmkindik beredi. Prezıdent N.Á.Nazarbaev álem­dik aýqymdaǵy tájirıbeli saıa­satker ári memleket qaıratkeri retin­de halyqaralyq oqıǵalardyń kúre­ta­myrlaryn árdaıym qapy­syz sezinedi jáne jaǵdaıdy tereń taldaýǵa, onyń barlyq túıtkil­deri men qaltarystaryna tereń kóz jet­kizýge umtylady. Ol, shyn máninde, HHI ǵasyrdaǵy halyq­aralyq saıasattyń patrıarhtary dep sanaýǵa bolatyn yqpaldy memlekettik qaıratkerlerdiń biri. Tarıhty Nursultan Ábishuly syndy adamdar jasaıdy. Talbek NAZAROV, Tájikstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri (1994-2006 j.j.), Tájikstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasynyń  akademıgi DÝShANBE