Imanıgúl

Abaı dúnıetanymyndaǵy jan syry, haýas jaıyn tanýdaǵy Mekemtas Myrzahmetulynyń úlesi haqynda Búgingi tańdaǵy bir basty mindet – Abaıdy shynaıy ári tereń taný. Qazir Abaı týraly derekter men izdenister burynǵydan kóbeıdi. Sóıtse de Abaı dú­nıetanymynyń ózegin taný áli de kóp ter tógýdi qajet etedi. Abaıdaǵy ózekti máseleni óz kezinde M.Áýezov «nravstvennaıa lıchnost» dep ataǵan, al keıingi qyryq jyldan asa ýaqyt kóleminde Mekemtas Myrzah­met­uly muny aqynnyń óz sózi – «tolyq adam» degen ataý­men óndirte zerttep ke­ledi. Búginde bul kúrdeli tanym ǵylymı aınalymǵa enip, zııaly qaýym sanasyna táp-táýir sińisti bolyp qalǵan jaıy bar. M.Myrzahmetuly birinshiden, abaıtanýdaǵy M.Áýezov eńbegin júıeledi, ekinshiden, M.Áýezovtiń kóp qumartyp, biraq taratyp aıta almaı ketken Abaıdyń Shyǵysqa qatysyn qaıta tiriltip, jan bitirdi, úshinshiden, Abaı Shy­ǵysyna kóp qatysy bar tolyq adam tanymyn búginge deıin óndirte zerttep keledi. О́kinishke qaraı, Abaıdaǵy tolyq adam týraly ózekti oıdy tarata qarastyrýda M.Myrzahmetulyna talapker zertteýshiler erkin ilese almaı júr. Abaıdaǵy tolyq adam tanymyn tııanaqty da tereń zertteýde ázirge M.Myrzahmetuly ǵana dara shyǵyp tur.Abaıtanýshy ǵalymnyń «Muhtar Áýezov jáne abaıtaný problemalary» atty ataqty eńbeginiń eń tereń de tanymdy taraýy – «Abaı murasynyń Shyǵysqa qatysy M.Áýezov zertteýinde» dep atalady. M.Myrzahmetulynyń bul eńbegi týraly, ásirese, atalǵan taraýdyń mán-maǵynasy jaıly aqyn-jazýshy, ǵalymdar tarapynan birshama taratylyp jazyldy. Sóıtse de Abaı dúnıetanymy men ómirlik muratynyń ózegi týraly oı órbitetin bul taraýdyń máni men nári, eń basty túıini áli de anyq, aıqyn asha túsýdi qajet etedi. Ári ǵalymnyń zertteýshilik izdenisi men qarym-qabiletiniń qadir-qasıetin osy taraýdan tereń tanýǵa bolady. M.Myrzahmetulynyń atalǵan ǵylymı eńbeginiń tabysty, jańalyqty tustary mol. Osy oraıda, eń áýeli ǵalymnyń óz taqyrybyn tanytýda ǵalymdyq pen sýretkerlik qarym-qabiletin birdeı paı­dalanǵan M.Áýezovtiń «Abaıǵa qatysty zertteýleri men oı-pikirleriniń ishinen ár jyldar men túrli eńbekterde erkin júzip júrgen ózekti túıinderiniń» qa­lypty júıesin taýyp jasaýyn zor tabys demeske laj joq. Júıeni tabý, jasaý – áýelgi jańalyq, al sol júıedegi kóp qyr­­tysty Abaı dúnıetanymynyń ishki ıirimderi men shynaıy shyndyqtaryn ashý ǵalym M.Myrzahmetulynyń uzaq jylǵy mashaqatty eńbeginiń nátıjesi. Búginde Abaıdyń aqyndyq murasy, jalpy dúnıetanymy men kórkem tanymy týraly izdenisti eńbekterge zá­rý emespiz. Ǵalymnyń ózi jasaǵan Abaı­tanýǵa qatysty bıblıografııalyq kór­setkishinde aqyn bolmysy men mura­syna qatysty tórt myńnan astam túrli eńbekter tizimi jınaqtalǵan. Bul qýanatyn, marqaıatyn jaǵdaı. Sóıt­­­se de Abaı shyǵarmalaryndaǵy shyǵystyq jaǵalaýdan tabylatyn tolyq adam tanymy týraly kúrdeli de tór­­kini tereń máseleniń mán-jaıyn M.Myrzahmetulynyń eń­bekterinen ǵana taba alýymyz bul kúnde aıqyndalyp, málim bolyp qaldy. M.Myrzahmetuly Abaı murasynyń Shyǵysqa qatysy M.Áýezov zertteýinde tórt sala boıynsha júrgizilgenin anyqtap, Abaıtaný álemindegi izdenisimizge ba­ǵyt-baǵdar beretin beleske siltep ji­ber­gendeı bolady. Bolmysy kúrdeli tul­ǵa­lardyń sheti-shegi kórinbeıtin kól-kósir tanymy kópshilik qaýymnyń, tipti, mashaqatty túrde izdenip júrgen kózi qaraqty kisilerdiń de kókeıine jeńil jete bermeıdi. Uly tulǵalardyń bıik deńgeıine tez-aq kóterilmek bolǵan talabymyz jaqsy-aq, sóıtse de azdap astam áreket. Tanym degen uǵymdy bıiktegi tuǵyr dep túsinsek, oǵan jetý kózge kórine bermeıtin bilim jolyndaǵy baspaldaqtarsyz múmkin emes. Keń maǵynada ári aqıqatyn aıtar bolsaq, M.Myrzahmetulynyń «Muhtar Áýezov jáne Abaıtaný problemalary» atty eńbegin uly aqyn dúnıetanymyn ıgerý jolyndaǵy eleýli bir baspaldaq dep uqqan jón. Abaıdyń búginde biz biletin bıiktegi uly tulǵasyn qalyptastyrýda ol oqyǵan ártúrli kitaptardyń úlesi mol bolǵan. Muny, ásirese, M.Myrzahmetulynyń zertteý eńbegin oqyp taný ústinde jete sezinemiz. Abaıdyń kózdegen nysanasyna jetken dúnıetanymdyq deńgeıin tanyp, taldaý jasaý jaqsy-aq, alaıda sol bıik deńgeıdegi dúnıetanym qandaı bilim baspaldaqtarymen qalyptasqany aqyn oqyǵan ártúrli qaınar kózdermen ǵana málim bolmaq. Abaı nár alǵan rýhanı kózderdiń shyǵystyq jaǵalaýy jaǵynan anyqtalyp, jete qarastyrylmaǵanynan da aqyn dúnıetanymyndaǵy ózekti jaılar, ári júregi sanalar jandy tustary qaltarysta qalyp kelgeni jasyryn emes. Al Abaı dúnıetanymynyń ózekti jaılary – ǵalym M.Myrzahmetulynyń uzaq jyl­dar boıy zerttep, ǵylymı aınalymǵa alyp kelgen tolyq adam, jáýanmártlik, ımanıgúl, haýas tanymdary. Abaı dúnıe­tanymynyń qubylysty qalyptaǵy máselesi – tolyq adam bolsa, mándik ózegi – úsh súıýden turatyn ımanıgúl. Qazaq áde­bıettaný ǵylymynda Abaı murasy men dúnıetanymyna qatysty másele bir­shama mol sóz bolǵanymen, shyǵystyq jaǵalaýdan nár alyp qorlanǵan, sóıtip dúnıetanym deńgeıge jetken aqyndaǵy tolyq adam tanymy sekseninshi jyldarǵa deıin ózegi turǵysynan tanylmaq túgili, syrtqy saraıy, qańqasy derlik qubylystyq qyry turǵysynan da bilgir boljanyp, tııanaqty qarastyrylmady. Munyń endi ártúrli sebebi, saıasat, ıdeo­logııa, tipti, mamanǵa qatysty jaǵdaılary da bolǵany belgili. Sóıtse de jańbyr-jańbyrdyń arasymen amalyn taýyp, aqyn murasynyń ózekti jaıyn jumyla kirisip zerttep ketýge sonshalyq kedergi bolatyndaı qy­taı qorǵany da joq edi. Osy oraıda Abaıdyń Shyǵysqa qatysyn tııanaqty zertteýde dara shyǵyp qomaqty nátıje bergen M.Myrzahmetulynyń ǵylymı izdenisi asa eleýli. M.Myrzahmetulynyń «Muhtar Áýezov jáne Abaıtaný problemalary» atty monografııasynyń eń qo­maq­ty da mazmuny tereń taraýy – «Abaı murasynyń Shyǵysqa qatysy M.Áýezov zertteýinde» bolsa, osy taraýdyń zerdeleý, zertteý jaǵynan ta­nymy men tabysy basym shyqqan úshinshi bólimi – «Abaıdyń ıslamııatqa qatysy» týraly másele deýge bolady. Abaı dúnıetanymy qalyptasar kezeń qazaq jerinde ıslam dini óristep turǵan jaǵdaıda bolatyn. Avtordyń osy jaıǵa baıypty barlaý jasaýy tegin emes. Bul baıypty barlaý M.Áýezovtiń «Abaıǵa shyǵystan kirgen buıymdardyń basy ıslam dini» degen ataly sóziniń syryn taný úshin qajet bolǵanyn baıqaımyz. Ǵylym men kórkem ádebıettiń san salasy men túrli janrynda belsene eńbek etken M.Áýezov óz kezinde árbir ózekti oıy­­nyń túp-tórkinin tolyq ári tereńdeı aıta berýge múmkindigi de bola bermegenin boljaımyz. M.Áýezovte Abaıdyń ıslamııatqa qatysy jaıly nanymyn zertteý barysynda qorytyp aıtqan eki túrli tezıstik pikiri bar. Al M.Myrzahmetuly óz ke­zeginde M.Áýezov túıindep tapqan osy eki tezıstik oıdyń aıtylý sebebin keń túrde taratyp sóz etedi. Sebebi, talapty izdenýshige bul eki tezıstik oıdyń aıtylý sebebi men aqıqat mán-jaıyn M.Áýezov zertteýleri boıynsha ózdiginen taýyp, olardy tushyna, «toıyna» taný qıynǵa soǵady.      Abaıdyń ıslamııatqa qatysy týraly M.Áýezov qorytyp aıtqan áýelgi tezıs – «Abaı dini – synshyl aqyldyń shartty dini» dep atalady. Árkim de eriksiz oılanyp qalady: ol nege shartty din, aqyly nege synshyl, nátıjesinde qandaı din paıda boldy? Osynyń syryn anyq, ashyq taratyp aıtý – ǵylym úshin qajetti izdenis bolatyn. M.Myrzahmetuly osy bir mindetti moınyna alǵan, ári ony sátti de jemisti nátıjemen oryndap shyqqan. Ǵalym óz tarapynan «aqyn shyǵarmalarynda jelili, júıeli túrde sóz bolatyn asa kúrdeli dúnıetanymdyq máni bar uǵymdardyń biri – «jan syryna» tereń barlaý jasaıdy. Sebebi, dál osy másele Abaı dúnıetanymyn tanýǵa, sondaı-aq M.Áýezov jasaǵan tezıstik oıdyń mánin túsinýge múmkindik beredi. Sóıtip, jan syrynyń máni aqynda keń qoldanylatyn jan qumarynyń ne ekenin tanyǵanda ǵana málim bolmaq. Ári Abaıdyń jan syry týraly oılaryn onyń M.Myrzahmetuly shartty túrde bólgen tórt túrli uǵymynda tanyp bilmek kerek. Bul – jan syrynyń Abaı shyǵarmalarynda kórinis taýyp, bizge málim bolǵan qyrlary ǵana. Al onyń ózge syryn uly aqyn: «Jan qýaty degen qýat bek kóp nárse, bárin munda jazarǵa ýaqyt syıǵyzbaıdy» dep taratyp aıtpaı, kelte qaıyrypty. Aqyn dúnıetanymyndaǵy jan syrynyń tórt túrli túsinigin bilgennen keıin ǵalymnyń aqynǵa qatysty «jan syry jaıly oı órisinde ózindik derbes beti bar» degen oı-túıinin qınalmaı-aq qabyldaı qoıamyz. Tipti, mán-mazmunynda ótken zaman oıshyldaryndaǵy kóne túsinikterdiń taby «menmundalap» kórinip, sezilip turatyn – adamǵa Táńiriniń bergen syıy, rýhy maǵynasyndaǵy jan syrynan da Abaıdyń ózindik jańalyqty tanymy baıqalyp turady. Muny ǵalym M.Myrzahmetulynyń Abaı sózderi astarynan óz izdenisimen tapqan túıindi oılary arqyly bile alamyz. Aqynnyń jetinshi sózinde «Ázelde Qudaı taǵala haıýannyń janynan adamnyń janyn iri jaratqan, sol áserin kórsetip ja­ratqan» degen oı bar. Osyndaǵy aqynnyń «adamnyń janyn iri jaratqan» degen oıyn M.Myrzahmetuly adamdaǵy syrtqy dúnıe syryn uǵyný qabileti basym bolatyn jan qýatymen baılanystyrady. Dál osy túıin aqyl-oıǵa qonymdy. M.Myrzahmetuly jazǵandaı, Abaı kóne uǵymdaǵy Táńiri bergen syı retindegi jan syryn kóp taratpaı, kelte qaıyryp qana qoıady. Jalpy, Abaı dúnıetanymyndaǵy jan syrynyń Alladan kelgen syı, tartý túrindegi uǵymy, materıalıstik baǵyttaǵy ǵalymdar jazǵandaı, qaıshylyqty tanytar kemshilik te emes shyǵar. Múmkin, bul bizderdiń jannyń shyn syryn bil­megendikten jasaǵan shekteýli oı-túıi­nimiz ǵana bolar. Adamnyń asyl da jum­baq jaratylys ekenine esh kúmánimiz bolmasa, janymyzdyń dál osy Táńirden jetken syı retindegi uǵymy bizderdi áli talaı tyǵyryqqa tirese kerek. Tipti, Abaı shyǵarmalarynda molynan kórinis tapqan obektıvti dúnıeniń adam sanasynda sáýlelený prosesimen paıda bolatyn rýhanı qubylys uǵymyndaǵy jan syry da qazirgi tákappar túsinigimiz boıynsha aqıqat, jańashyl kóringenimen, adamda bar mundaı artyqsha qasıetti qalaısha Qudaıdyń qudiretinsiz boldy deı alamyz. Átteń, osy máseleni taratyp aıtýda uly Abaıǵa ýaqyttyń tarlyq jasaǵany ókinishti. M.Myrzahmetuly paıymdaǵandaı, Abaı jan syry jaıly mol tanymy men oı tolǵanystarynyń tek negizgi de basty uǵymdary ǵana sóz bol­ǵanyn eskertip ketken. M.Myrzahmetuly Abaıdaǵy basym jaǵdaıda kórinis tapqan rýhanı qubylys, tanymdyq qazyna maǵynasyndaǵy jan syryna jete mán berip, taldaýyn osy turǵydan jalǵastyrady. Jandy – aqyl men tánge qozǵalys berip, olardyń qoz­ǵalyp, ósip damýyna jaǵdaı jasaı­tyn tetik retinde uǵynýǵa bolady. Bu­rynǵy-sońǵy oıshyldar jazǵandaı, qorektený, ósý, kóbeıý kúshi janýarlar men ósimdikter janynda bar jan qýa­ty. Al Abaı aıtatyn adam janynyń iri jaratylýy – onyń aqylmen baılanysty oılaı alatyn tirliginde bolsa kerek. Ári Abaı dúnıetanymy boıynsha, jan qýatymen qorlanatyn aqyl-oı kúndelikti ómir tájirıbesinen paıda bolady. M.Myrzahmetuly taratyp jazǵan aqyn dúnıetanymyndaǵy jan syrynyń tabıǵaty osyndaı mazmun men baǵytta kórinis tapqan. Aqynnyń jan tabıǵatyna baılanysty qoldanǵan termındik máni bar sózderiniń bári de adamnyń asyl qasıeti – bilý, taný pro­sesimen baılanysty bolyp keledi. Bas­tapqyda jannyń jıbılı (týmysynan bar) qýatymen paıda bolatyn jan qumary jan qýatynyń áreketi barysynda jan tamaǵymen azyqtana júrip rýhanı bolmys, qazynamyzdy qalyptastyrady. M.Myrzahmetuly Abaı tanymyn osy turǵydan tanyǵanda ǵana aqyndaǵy jan syry jónindegi kózqarastyń tabıǵatyn dál uǵarymyzǵa jón silteıdi. Búkil din ataýly, onyń ishindegi ıslam dinindegi jan tabıǵaty týraly kóne uǵymnan bólek ketip, ony adamzattyń asyl áreketi – tanym prosesimen baılanystyrýy sebepti Abaıdyń dini – synshyl aqyldyń shartty dinine aınalǵan. Abaıdyń ıslamııatqa qatysy týraly oı qorytý barysynda M.Áýe­zov jasaǵan bul tezıstiń mán-maǵynasy ǵalym M.Myrzahmetuly zert­teýinde osylaısha jan-jaqty baılanysymen júıeli tanymyn tapqan. M.Myrzahmetuly M.Áýezovtiń «Abaı di­ni – synshyl aqyldyń shartty dini» degen tezıstik pikiriniń sonshalyq bil­­gir­likpen aıtylǵanyn endigi jerde aqyn­­nyń haýas jaıly oılaryna úńilý arqyly taratyp baǵady. Áýeli avtor Abaı shyǵarmalaryndaǵy haýas jaıly máseleniń áli kúnge deıin arnaıy zert­telmeı kelgenin arnaıy eskertip ótedi. Al sóz bola qalǵan jaǵdaıda olar­dyń haýas sóziniń mán-mazmunyn asha almaǵan jaǵdaıyn aıtady: «Haýas jaıly arnaıy daıyndyqpen kelip, túp-tórkinin tanı oqymasa, Abaı shyǵar­malarynda kóterilgen pikirlerdiń ta­bıǵatyn tereń­dep, birden túsinip ketýdiń ózi qıynǵa soǵatynyn kórip júrmiz». Haýastyń adamzat bolmysymen, onyń ishinde bilim, tanym jolyndaǵy qa­sıetti áreketimen tyǵyz baılanysy Abaı shyǵarmalarynda molynan kórinis tapqan. M.Myrzahmetuly Abaı shyǵarmalaryndaǵy haýas sóziniń ártúrli (úsh túrli) uǵymdaryndaǵy mán-maǵynasyna tereń taldaý jasaıdy. Ǵulama ǵalym M.Áýezov qana emes, Abaıdyń ózi de haýas jaıly oı-pikirlerin óz shyǵarmalarynda arnaıy aıaldap tanytpaı, shashyrandy túrde berip otyrǵan. Osy oraıda ǵalym M.Myrzahmetuly jasaǵan eren eńbektiń qadir-qasıeti eselene túsedi. Ǵalym M.Myrzahmetuly Abaıdyń haýas jaıly tanymyn kún­delikti ómir tájirıbesinen ǵana týyndaǵan qubylys deýge kelmeıtinin arnaıy eskertedi, áýeli haýas týraly tanymnyń tarıhyna baıypty barlaý jasaıdy. Onyń oıynsha, Abaı ózine deıingi haýas jaıly júıeli bilimmen sózsiz tanys bolǵan. Izdený barysynda baıqaǵanymyz, bu­ryn-sońǵy oıshyldarda, ásirese, arab-musylman ǵulamalary men Orta ǵasyrdaǵy túrki aqyndarynda haýas jaıly oı-tolǵanys mol bolǵan. Adam ja­ratylysy jan syry, rýhanı bolmysymen aıqyndalady. Al haýas – adam ja­nynyń qýattary, ári adamnyń ǵylym-bilimdi meńgerip, aqyldy, qaıyrymdy bol­­mysqa aınalýy haýassyz múmkin bolmaıdy. M.Myrzahmetulynyń Abaı tany­myn­daǵy haýas máselesin erekshe mán bere qarastyrýyn M.Áýezovtiń ózi ǵaıyp­tan tirile qalyp biler bolsa, ózgeshe qýanǵan bolar edi dep oılaımyz. Abaıdyń haýas jaıly jalpy tanymy, ózindik oı-pikirleri, M.Myrzahmetuly atap ótkendeı, jıyrma jetinshi, otyz segizinshi qarasózderi men «Alla degen sóz jeńil» óleńinde, ıaǵnı úsh-aq shyǵar­masynda óz ataýymen naqtyly atalyp kórinis tapqan. Al ózge shyǵarma­laryndaǵy jalpy túrde ǵana aıtylyp, jol astarynan ǵana emis-emis baıqalatyn oı-pikir ushqyndaryn M.Myr­zah­metuly óz izdenisimen taýyp, izerli izdenisimen zor tanymdyq zertteý jasaǵan. Qarapaıym kópshilik oqyrman ǵana emes, Abaı dúnıetanymyn bir kisideı bilemin dep júrgen zerdeli kisiniń ózi aqyn shyǵarmalaryndaǵy úsh salaǵa bólinip, sóıte tura ózara tyǵyz baılanysta qoldanylǵan haýas uǵymynyń mán-maǵynasyn M.Myrzahmetulynyń zertteýi arqyly ǵana dáldep tanı alady, ókinishke qaraı, áli de tanı almaı shatasyp júrgender de bar. M.Myrzahmetuly Abaı shyǵarmalaryndaǵy haýas, haýas sálım, haýası hamsa zahırılerdiń mán-mazmunyn tanytýmen birge, osy uǵymdardyń aqyn dúnıetanymymen qarym-qatynasynda týǵan ózekti jaılaryn da sheship beredi. Máselen, aqynnyń jıyrma jetinshi qarasózi úsh súıýdiń quramyndaǵy birinshi súıýdi, ıaǵnı Allanyń súıýge laıyq asa bıik bolmysyn ejiktep tanytý, moıyndatý maqsatynda týǵan eken. Abaı Sokrat nany­my retindegi bul sózinde haýası hamsa zahırıdiń (syrtqy bes sezim) paıda bolýyn tikeleı Táńirge baılanysty qubylys dep tanýǵa beıim bolǵanymen, on toǵyzynshy sózi men ózge de tól shyǵarmalarynda bilý men bilim bastaýy – jańaǵy haýası hamsa zahırı ekenin, ásirese, sananyń kásibı jolmen paıda bolyp ósýi osy haýası hamsa zahırı arqyly júzege asatynyn basa aıtady. Abaıda syrtqy bes sezim men sananyń paıda bolýy jóninde kereǵar eki túrli pikir bolǵanymen, onyń alǵashqysy Sokrat atynan aıtylyp, al aqynnyń óz shyǵarmalarynda adamnyń barsha sanaly ómirinde syrtqy álemmen eki aradaǵy baılanysy bolar kópiri ispetti haýası hamsa zahırıdiń jan qumary jetegindegi áreketin kásibı qubylys dep tanýyn M.Myrzahmetuly Abaıdyń ózindik tól týma oıy dep biledi. Bul – ǵalymnyń Abaıdaǵy haýası hamsa zahırı mánin ashý barysynda erekshe mán berip, ári sheshimin sátti tapqan ózekti bir jańalyǵy. Aqyn dúnıetanymyndaǵy úlken ta­nymdyq ózgeris pen sony, tyń bet­burystyń shyn syry men mán-jaıyn M.Myrzah­metuly taǵy da osy haýas uǵymyn taný arqyly tapqanyn kóre­miz. Abaı fılosofııalyq lırıkalary men keıbir qarasózderinde ózi aıtatyn shekteýli, ólsheýli bolmysymen Túp Ieni taný jolynda qanshalyq shara­syzdyq tanytqanymen, Allany tanyp bilsem, Onyń syryn, mánin tereńdep túsinsem degen órshil talabynan tanbaı kelgen bolatyn, aqynnyń bul batyl áreketi ásirese, «Laı sýǵa maı bitpes qoı ótkenge» óleńinen aıqyn baıqalatyn. Abaıdaǵy osy tanymdyq batyl áreket M.Myrzahmetulynyń erekshe úńilip, haýas sóziniń syryn izdestire júrip aı­ryqsha mán bere qaraǵan aqynnyń «Alla degen sóz jeńil» óleńinde syr berip, setinegendeı, synǵandaı bolady. Iаǵnı, osy óleńinde Abaı ózi ólsheýsiz aqyl ıesi dep biletin Allanyń adamı aqylmen tanýǵa bolmaıtyn ulyq sıpatyn birjola bas uryp moıyndaǵan qalpyn tanytady. Al «Laı sýǵa maı bitpes qoı ótkenge» óleńi men «Alla degen sóz jeńil» aralyǵynda paıda bolǵan aqyn dúnıetanymyndaǵy osy betburys, ıaǵnı ıslamııatqa degen kózqarastyń óz­gerý sebebin tereńdeı ashýdy ǵalym Abaıtanýdaǵy keleshekte sheshiler keleli mindet dep biledi. Osy oraıda oıǵa oralatyn bir másele, elýge taıaǵan jasynda óz bolmysynda paıda bolǵan bulqynystyń, qynjylystyń sebebin L.Tolstoı óziniń «Ispoved», «V chem moıa vera» atty shy­ǵar­malarynda aǵynan jaryla aıtyp, ózindegi dúnıetanymdyq tóńkeristiń syryn tanytyp jazǵan bolatyn. Bir ereksheligi, L.Tolstoı da, Abaı sekildi, Qudaıdyń artyqsha, aıryqsha bolmysyn shynaıy moıyndap baryp qana ózine maza bermegen suraqqa jaýap tabady, ıaǵnı Qudaıyn tapqan mándi ómirine oralady. Jaratýshynyń ulyq sıpaty men asqan bolmysyn ashyq aıtyp, onyń bolmysyna boılaı almaýdy aqylǵa syn sanap, min kórgen zaman, Qudaıǵa shúkir, keıin qalyp barady. Sondyqtan da Abaıdyń óz dúnıetanymyndaǵy Qudaıyn túgel tanyp bilmek bolǵan talap, áreketinen qaıtyp, sheginis jasap baryp tapqan sony betburysyn – aqynnyń ǵana emes, adamzattyq ólsheýli aqyldyń zor tabysy desek bolady. Al ázirge adamzat ózin qansha aqyldymyn, myqtymyn degenmen, Abaı aıtpaqshy, Allanyń ózi jasap, daıyndap bergen ǵylymyn shet-pushpaqtap ashýmen, sony ǵana aldanysh etip, jubanysh kórýmen keledi. Adamzat óz jaratylysy men álem syryn barsha zańdylyq, kúlli qupııa syrymen túgel tanyp, Jerdi qoıyp kókke sharlap ketse de, ózi men búkil Barlyqtyń ıesi bir Jaratýshyny ulyq kórmeı tura almaıdy. Eger adamzat sonshalyq myqty, tym aqyldy bolsa, nege daıyn turǵan kóktegi Marsty jer-jumaqqa aınaldyryp, esh bolmasa, dál ózindeı úlgisi daıyn jańa bir jaratylysty jasap ala almaıdy. Adamzatta dál osyndaı aqyl-oı men qu­diret kúshi bolmaǵan soń da, Abaıdyń: Aqylmen haýas (Jaratýshy) barlyǵyn Bilmeıdúr, júrek sezedúr –  dep kesip aıtqan oı baılamyn kóp shyn­dyqtyń biri ǵana emes, eń aqyrǵy absolıýtti aqıqattyń ózi dep qabyldasaq bolady. Ári aqyn osy arada adam bol­mysyndaǵy júrektiń aıryqsha mánine erekshe den qoıǵanyn tanytyp ótedi. Sóıtip, Abaı dúnıetanymyndaǵy osyndaı sony betburys M.Myrzahmetulynyń son­shalyq mán berip, zer sala qarastyrǵan ha­ýas sóziniń syryn ashýmen anyqtalyp otyr. Búginge deıin adamzat qaýymynyń ne­bir dana oıshyldary Jaratýshynyń ózin túgili, Onyń jaratqan Álem men Adam atty tańǵajaıyp týyndylaryn da túgel tanyp bitken joq, keleshekte de tanyp taýysa almaıdy. О́ıtkeni, ózi men álemdi sheksiz tanı berý – adamzattyń máńgilik taýsylmas jan azyǵy. Abaı osy uly aqıqatty aıtý arqyly resmı din (dogmalyq) qaǵıdasyna synmen qarap, ózi ustanǵan dinniń sharttylyǵyn tanytady. Sóıtip, M.Áýezov ártúrli sebeppen toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin aıtsa, M.Myrzahmetuly sol túıindi sózdi ózimiz túsinip, uǵynyp tanı alatyndaı deńgeıde tarata qaras­tyryp, kúrdeli zertteý jasaǵan. Ǵalym mýtakalımınder dúnıetanymy men din qaǵıdalaryna qısyndy túrde kórsetiletin aqyndaǵy synshyl kóz­qarasty M.Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasyndaǵy keıipkerlerdiń pikir alysýy arqyly da nanymdy tanytqan. Munyń bári de aqyn shyǵarmalarynda kórinis taýyp jatatyn dúnıetanymnan bastaý alatyny belgili. Sondyqtan da M.Áýezov Abaıdaǵy ózekti tanymdy tanytýda kórkem ádebıet múmkindigin de molynan paıdalanǵan. Tek mundaı oı ormany men tanym qatparlarynan jol taýyp, júıeli bilim alý árkimniń oı, óresiniń múmkindigine saı kele bermeıdi. Ǵalym M.Myrzahmetulynyń myna sózin óz basym tolyq moıyndaımyn: «Árıne, jazýshynyń shyndyqqa saı, ıaǵnı Abaı tanymynyń negizinde, aqyn shyǵarmasynda aıtylǵan pikirler tórkinine súıenip baryp kórsetiletinin Abaı shyǵarmalaryn tereń túsin­gen oqyrman ǵana jaqsy sezinip otyrady». Oqyrman men jalpy kópshilik qaýym­­­­­­­­nyń Abaı tanymyna M.Áýezov zertteýimen ǵana boılaı túsýi qıyndaý. Abaı dúnıetanymyn uǵý M.Áýezovtiń izimen M.Myrzahmetulynyń zertteýin oqý barysynda ǵana birshama jeńildeı beredi. Ǵalymnyń aqyn dúnıetanymyn tereńdeı tanytý men ony baspaldaqty, júıeli jolmen túsindirýdegi eńbegi asa zor. Eń bastysy, M.Myrzahmetuly, keıbir izdenis ıeleri sııaqty, M.Áýezov oılaryn ártúrli áýende qaıtalaýmen júrmegen. Ol M.Áýezovtiń Abaıtanýǵa qatysty uzaq jylǵy zertteýin rettep, júıeleýmen qosa, ásirese, Abaıdaǵy adamgershilik ilimin taǵy da sol M.Áýezovtiń óz zertteý júıesi, oılaý ereksheligimen damyta túsip, óte jemisti zertteý jasaǵan. Buǵan M.Áýezovtiń Abaıtanýǵa qatysty qorytyndy, túıindi oılary jınaqtalǵan monografııasy men M.Myrzahmetulynyń «Muhtar Áýezov jáne Abaıtaný problemalary» atty zertteýin salystyra oqý arqyly kóz jetkizýge bolady. Ári M.Myrzahmetuly óziniń Abaıtanýǵa qatysty zertteýlerinde «M.Áýezov siltegen senimdi baǵyt-baǵdar jaıly oı oralymdaryn eske almaı izdenýdiń ózi qıyn» degen toqtamǵa jıi oralyp otyrady. M.Áýezov – Abaıtaný ǵylymynyń bıi­ginde turǵan biregeı ǵalym, sańlaq sýretker, Abaı bolmysy men murasyn tanýda onyń qubylamyz ben qazynaly kenimiz ekeni talassyz. Al M.Myrzahmetuly uly M.Áýezovtiń ısharamen tanytqan oı-armanyn ilip alyp, ózindik súrleý joly­men jalǵastyra zerttegen ǵalym. Son­dyqtan da M.Myrzahmetulynyń aqyn dúnıetanymyna qatysty irgeli zertteýin Abaıtanýdaǵy tyń izdenis, tanymdyq jańalyǵy mol tabysty da jemisti eńbek dep qabyldaýǵa beıimbiz. Áliphan MAQSAT, Abaı atyndaǵy QazUPÝ dosenti, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Almaty