El esepke sene me?

Búginde on eki aıda atqarylǵan ońdy ister men oryndalmaǵan ýádeler halyq tarazysyna túsip, ákimderdiń eńbegi baǵalanýda. Eldik is erkelikti kótermeıdi. Qaıta eren erlikti talap etedi. Sondyqtan ákim bitkenniń bári jurttyń aldyna shyǵyp, bitken istiń baıybyna baryp, bitpegeniniń sebebin aıtyp, bolashaq josparlaryn jaıyp salýda. Qyzylorda oblysynyń  aýdan ákimderi aýyl-aýyldy aralap júr. Biz búgin birneshe aýdan ákimderiniń esebine toqtalǵandy jón sanadyq. Aral aty alty qurlyqqa málim. Taǵ­dyr táleıinde talaı teperishti kórgen aý­dan­nyń búgingi jaǵdaıyna ishiń jylıdy. О́ıt­keni, oń ózgerister men nátıjeli ju­mys­tardyń sany jetkilikti. Aýdan ákimi Nájmadın Musabaev el aldyndaǵy esebin «Jol kar­tasy» baǵdarlamasy sheńberinde bastady. Atalǵan baǵdarlama boıynsha aýdan kóle­minde birneshe áleýmettik nysan­dar ashy­lyp, halyq ıgiligine berilgen eken. So­nymen qatar, 860 adam jumysqa orna­lasyp, eki qolǵa bir kúrek tapqan. Halyqqa qarjylaı kómek berý jaǵdaıy da jaman emes. Bir jyl ishinde 1659 adamǵa shaǵyn nesıe berilgen. Al bıýdjet kirisiniń byl­tyrǵy kórsetkishi 102 paıyz­dy quraǵan. О́nerkásip salasynda da ónimdi is­ter­diń bary baıqalady. Máselen, byltyr 2 mıllıard 693 mıllıon teńgeniń ónimi óndi­rilgen. Aýdan úshin munyń úlken kórset­kish ekeni aıtpasa da túsinikti. Aýylsha­rýa­shylyq ónimderin ósirýde de ilgerileýshilik bar eken. Naqty sanmen aıtar bol­saq, Aral aýdany byltyr 1 mıllıard 796 mıllıon teńgeniń ónimin óndirgen. San­dar­dyń ózi sóılep turǵan­da, oǵan artyq-aýyz sóz qosýdyń ózi artyq bolsa kerek. Úkimettiń irgeli baǵdarlamalarynyń biri – «Bıznestiń jol kartasy-2020». Atalǵan baǵdarlama boıynsha, Aral aý­danynda 23 joba ázirlengen eken. Degenmen, sonyń tek 8-i ǵana ómirge joldama alǵan. Olar: Aral vagon qurastyrý zaýy­ty, as-tuz zaýyty, teńiz shaıandaryn ósirý, Qambash kólin týrızm aımaǵyna aınal­dyrý jobasy sekildi qabyrǵaly bastamalar. Atalǵan jobalardy júzege asyrý qazirdiń ózinde bastalyp ketken. My­saly, Qambash kólin týrıstik aımaqqa aı­nal­­dy­rý týrasynda birshama ister atqa­ryldy. En­digi kezekte álemdik stan­dart­tarǵa sáı­kes kottedjder men qonaq úı salý isi tur. Elbasy sońǵy Joldaýynda mal sha­rýa­­shylyǵyn damytýǵa basymdyq bergeni bar­shaǵa málim. Al Aralda sońǵy jyl­da­ry túlik tuıaǵynyń kóbeıgeni baıqa­lady. Aı­maq mań-mań basqan túıe men shasha­sy­na shań juqpaǵan jylqyny kóbeı­tip qana qoı­maıdy. «Qalýet» JShS shu­batty ozyq tehnologııalar arqyly daıyn­dap, ony arnaıy qutylarǵa quıyp, aýdan turǵyn­daryna usy­nyp otyr. Seriktestik tek aýdanmen ǵana shek­telip qalmaı, al­daǵy ýaqytta óz ónim­de­rin basqa da aımaqtarǵa shyǵarýdy kózdeıdi. Teńizdiń qurǵap, sýdyń býǵa aınalǵany málim. Aralda osy qurǵaǵan teńizdiń ta­banyna sekseýil kóshetteri otyrǵyzylǵan bo­latyn. Sekseýil erikkennen egilgen joq. Sebebi, ol qorshaǵan ortanyń qalypty deńgeıde bolǵanyn qamtamasyz etedi. Bir sózben aıt­qanda, ekologııalyq turǵydan óte paıdaly. – Elbasy N.Nazarbaevtyń ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq baǵyttaǵy strategııa­lyq baǵdarlamanyń iske asyrylýyn mindettegeni belgili. Osy oraıda qazalylyq ká­sipkerler usynǵan bir joba respýblı­ka­lyq tizimge enip, qalǵan altaýy aımaqtyq karta sheńberinde iske asyrylatyn boldy. Nátıjesinde, múıizdi iri qara ósirý arqyly taýarly sút kesheni uıymdastyryldy. Kir­pish pen beton shyǵarý jumysyn qolǵa aldyq. Asfalt eritindileri ózimizde ón­diri­l­etin boldy. Aldaǵy ýaqytta sý mar­jandaryn óńdep, uqsatý arqyly fıle daı­yndaý sehtaryn salýdy úsh sharýashylyq usynyp otyr. Sondaı-aq, jalpy syıym­dylyǵy bir myń tonnadan astam tońazytý qoımalarynda balyqty qaptap, arnaıy qap­tamalarmen elimizdiń soltústik aımaq­ta­ry men reseılikterge sata bastaǵandar da bar, – dep bastady esepti kezdesýin Qa­zaly aýdanynyń ákimi Aıtbaı Kósherbaı. Qazaly – kúrish ósirýmen de aına­ly­satyn aýdan. Buryndary jergilikti dıqan­dar kúrishtiń ár gektarynan 38 sentnerden ónim alyp kelgen eken. Al byltyr jıyn-terin ulǵaıǵan. О́tken jylǵy ortasha tú­sim 41,5 sentnerdi qurapty. Turǵyndardy taza aýyz sýmen qamtamasyz etý jumysta­ry da óz nátıjesin berip jatyr. Naqty istiń arqasynda Basyqara jáne Qashaqbaı eldi mekenderinde aýyz sý men aıaq sýdyń problemasy tolyǵymen sheshilgen. Basy­qa­ra aýylynda byltyr qýanyshty jaǵdaı oryn aldy. Osyǵan deıin tozyǵy jetip, ábden eskirgen mekteptiń ornyna jańa 250 oryndyq oqý oshaǵy boı kóterdi. Sóıtip, qazir aýyl balalary jańa mektepte bilim alyp jatyr. Al eski mekteptiń ǵımara­ty­na kitaphana men poshta baryp ornalasty. Sondaı-aq taıaý bolashaqta dárigerlik be­ket­tiń qurylysy bastalatyny da anyq bol­dy. Budan bólek balabaqsha men máde­nıet úıi de kúrdeli jóndeýden ótedi. – Aýdandyq mańyzy bar avtomobıl jol­dary men Syrdarııanyń ústinen ótetin kópir­ler salýǵa qarjy qarastyryp ja­tyr­myz. Darııa ústinen túsken qalqyma kó­pirlerdi as­paly etip, jańalaýǵa respýb­lıka­lyq bıýdjetten kómek kútilýde, – deıdi aýdan ákimi. Darııa jyl saıyn tosyn minez tany­tady. Qys boıy jatqan muz erip, kóktem shyǵa  tasıdy. Syrdy jaǵalaı ornalasqan aý­yldar dúrligip, ýǵyn-shýǵyn bolady. De­genmen, bıyl tasqyn bolý qaýpi asa baıqala qoımaıdy. Biraq tabıǵat tosyn minezge baı. Aıaq astynan alasapyran bo­lyp ketýi múmkin. Qazaly aýdanynyń ákimi «Seń ótý kezinde qaýip bolýy múmkin. Sondyqtan qaýipti aımaqtarda otyrǵan malshylardy qaýipsiz jerlerge kóshirýdi aýyl ákimderine osy kezden bastap tap­syramyn»,– dep shegelep aıtty. Jańaqorǵan aýdanynda da jaıly ómir­diń qalyptasqany baıqalady. Keıingi jyl­dary aýdan ekonomıkasy ósip, halyq­tyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsara bas­ta­ǵanyn jalpy jurt ta aıtyp júr. Só­zimiz dáleldi bolý úshin naqty sanmen sóı­le­sek. Mysaly, byltyr bıýdjettiń jergilikti kirisi 479,2 mıllıon teńge bolady dep josparlanǵan. Degenmen, jyl aıaǵyn­da aýdannyń óz tabysy 882 mıllıon teń­gege jetken. Sonda biz belgilengen meje eki esege artyq oryndalyp otyrǵanyn baıqaımyz. Bul – úlken kórsetkish. – Aýdandaǵy 703 sharýashylyq qury­lym­darynyń 355-i eginshilikpen shuǵyl­dan­­sa, onyń 169-y kúrish egýmen aına­ly­sady. Mal basyn arttyrýdyń da ózindik júıesi qalyptasyp kele jatyr. Mal tu­qy­myn asyldandyrý arqyly ónim sapa­syn artty­rý joldary qarastyrylý ús­tinde. Aýdanda eki asyl tuqymdy qarakól qoıyn ósiretin sharýashylyq jumys isteıdi. Sha­rýa­shy­lyqtyń ıeliginde 30 myń mal men 929 as­yl tuqy??? ??? ???? ???, ? ????? ???????????? ????????? ????? mdy iri qara bar, – deıdi Ja­ńa­qorǵan aýdanynyń ákimi Bek­myrza Elamanov. Ákimniń Keıden aýylynyń turǵynda­ry­men kezdesýinde halyq tarapynan suraq óte kóp qoıyldy. Sonyń biri mynadaı: – Aýylymyzdyń irgesinen kelip oryn tepken kúkirt qyshqyly zaýyty birer jyl buryn tereń qubyr qazyp, sý shyǵaryp bergen. Ol keıinnen ashy sýǵa aınalyp ketti. Ishýge kelmeıdi. Qazir aýyz sýdy aýdannan tasyp iship otyrmyz. Osyǵan qandaı kómek kórsetesizder? Aýdan ákimi Keıdendegi keleńsizdikti biletinin, jer astynda taza sý qory joq aı­maqtarda mundaı problemanyń bar ekenin aıtty. Osy máseleni sheshý úshin «Ta­lap-Syrdarııa» jobasynyń jasalyp jat­qa­nyn jetkizdi. Eger atalǵan joba iske asyp, óm­ir­ge joldama alatyn bolsa, onda biraz eldi meken aýyz sýmen qamtamasyz etiledi eken. Qyzylorda oblysy turǵyndarynyń báriniń qa­ǵa­naǵy – qarq, saǵanaǵy – sarq deýge kel­meıdi. Talaı jurt qubatóbel tirshilik keship ja­tyr. Bir jerde aýyz sý tapshy, ekinshi jerge aıaq sý jetpeıdi. Taǵy bir aýylǵa mektep kerek, endi birine balabaqsha qajet. Kúıki tirshilikte kezdesetin kúndelikti kúıbeń­nen arylmaǵan aýyl. Jıi sóz bolatyny jol qurylysy. Degenmen, el halqy jaǵ­daı­dyń baıaǵydan áldeqaıda túzelgenin aı­tady. Sosyn bastalǵan isterdiń sońyn ba­ǵam­daıdy. Ákimderdiń árbir isin sarap­taı­dy. Sondyqtan baıandy bolashaqqa senedi. Erjan BAITILES. Qyzylorda oblysy.