Zatyna aty saı bolsyn

Qazaq eliniń oń tileýinen bolar, táleıine qaraı Alla tuǵyr tiregi myqty bolsyn dep baıtaq dalany, tilegi ár kez oryndalsyn, aıtar sózin jasyndaı jarqyldatyp jetkizsin dep sóz baılyǵyn beripti. Qazir ushan-teńiz osy baılyqtyń jarqyrap týǵan kúnimen qatar, kúńgirt tustary joq dep aıta almasaq kerek. Buǵan da zamannyń qıǵash jelinen bolyp jatqan jaǵdaı ǵoı degen túsinistikpen qaraǵanymyz jón sekildi. Táýelsizdik atty jumyr dińgegimizdiń túbi búgingiden de berik bekigende, jurtymyzdyń oı-sanasy ózimshildikten arylyp, ata-baba, keler urpaq aldyndaǵy paryz ben qaryzdy tereń uǵynyp, ultymnyń aldynda qulqyndy jer jutsyn dep kemeldengende – álgi kúńgirtińizdiń kúnge ulasatyny shúbásiz. Osy kúni til týraly jabyla jazyp, jamyraı aıtyp jatyrmyz. Biraq kóbi­miz­diń isimiz ben sózimizdi tarazy basyna qoısaq, teń turmaıdy, bylq-sylq etedi. Nege deısiz be, otbasymyz orasholaq, ıaǵnı ulttyq rýh ala-qula, til múkis. Ony táý eter táýelsizdigimizge 20 jyl taıap qalsa da túzeı almaı kelemiz. О́zimizden kórmeımiz, baıaǵy keńes dáýirine, kózge kórinbeıtin abstraktili bir uǵymǵa telip, sútten aq, sýdan taza bolyp júrgen jaıymyz bar. Búginderi sol orasholaq otbasynan shyqqandardyń bi­razy is basynda júr, túıeniń belin qa­ıys­ty­ratyndaı qyzmette de otyr. Áleý­met­tik zertteýlerge júginsek, úkimet qu­ra­my 98 paıyz óz qarakóz qandastarymyz eken. Onyń 80 paıyzyna jýyǵynyń ǵy­lymı ata­ǵy bar, ıaǵnı oqymysty. Osylaı bola tura, sheshilmegen túıindeı, bitpegen is­teı til tý­raly aıtyla beredi. О́z tili tý­raly ózi sarnaı berý de bir túrli sekildi. Ony aıtatyn ta­ǵy ózimiz. Bul keshegi kelmeske ketken ke­ńestik kezeńde qazaqtyń 70 paıyzy orys tiline jetik bolǵandyǵynyń kesiri me deısiń. Irgeles jatqan baýyr­lar­dyń kórsetkishine kóz salsaq, qyrǵyzdar orys tilin 30-35 pa­ıyzy bilse, tájik pen ózbek 20-25 paıyz­dan aspapty. Ol dáýirde orys tilin bilme­seń bittiń, degendi qazirgi aǵylshyn tilindeı dáriptegen de ózge emes, ózimiz boldyq. Sodan da shyǵar, asylymyz degen ana tili­miz­diń «kókparshylar» taqy­mynan qutyl­maı júrgeni. Bir zamandary biz tárizdi tá­ýelsizdikke qoly jetken ún­dilikterdiń otar­shyldyq psıhologııadan qu­tyla almaı, aý­dıtorııalarda, jıyn­darda, mektepterde, tipti úıde de aǵylshyn tilinde sóılesip, óz tilinde shala-sharpy til qatysyp, basqa eldiń úlgisine úıir­sek­tep, óziniń tól má­de­nıetine, rýhanı qun­dy­lyqtaryna nem­qu­raı­ly qaraǵan halqynyń oı ólshemi múlde qul­dyrap kete me degen jazýshy Rabındranat Tagordyń qaýpi eske túsedi de, ol jurt­tyń qazirgi myqtylarmen ıyq tiresip tur­ǵanyn kórip, úmitińe úki taǵyp, úlken jol­ǵa zer salasyń. Shirkin, jahandaný bizge de antalap kelgende ataq­ty fransýz ja­zý­shysy Alfons Daýdettiń «Sońǵy sabaq» degen shyǵarmasynda jaý qolynda qalǵan mu­ǵalimniń shákirtterine: «Quldyqtan qu­ty­lýdyń jalǵyz joly – ana tilimizdi umyt­paý jáne qorǵaý» dep soń­ǵy sabaǵyna núkte qoıǵan rýhty sózi­nen alar taǵylym jetip artylady. Árıne, jaýdyń beti ary, de­genmen oı-sanaǵa bas­qynshylyq joq dep aıta almasaq kerek. Eger ár qazaq áńgime ke­ıipkerindeı tilin áspettese, Elbasy aıt­qandaı, memleket qurýshy ulttyń memlekettik mártebege ıe bolǵan tili abyroı bıiginen kóriner edi. Bárimiz de pendemiz ǵoı. Bolǵan ústine bola bersin deımiz. Osy jerde: «Saıa­sat­tyń da serti bolady. Onyń birinshisi – keshikpeý. Ulttyq múdde utatyn jerde eshýa­qyt­ta keshikpeý kerek. Sheshimdi tez qabyl­da­ǵan jón... Ekinshi – asyqpaý. Ulttyq múd­­dege nuq­san keletin, ıa bolmasa aıaq asty etiletin jaǵdaıda sheshim qabyldaýǵa eshýa­qyt­ta asyqpaý kerek. Saǵyzdaı so­zyp, sóz­buı­daǵa salyp, ony kelesi býyn­nyń úle­sine qal­dyryp ketý kerek», – degen áıgili Ýınston Cherchılldiń sózi oıǵa orala beredi. Iá, táýelsizdiktiń arqasynda tilimiz bosa­ǵa­dan ozyp, keı salalar boıynsha tórden oryn aldy. Jany men qany taza azamattar ana tiliniń abyroıyn san túrli jolmen esebin taýyp, ebin keltirip, aına­lysqa engizip júr. Joǵaryda aıtqanymyz­daı, bul iste át­tegen-aı bolyp jatsa ózgeden emes, ózi­miz­den kórýimiz kerek. «Qazaq tili – qazaq halqynyń tili. Ol eń al­dymen qazaqqa kerek. Ol eń aldymen qazaq halqyna qyzmet etýi kerek», – degen Elbasy Nursultan Na­zar­baevtyń sózin árqaısymyz janymyzǵa shym­kestedeı to­qyp, moınymyzǵa boı­tu­mar­daı taǵa alsaq, qane! Qasıetti tildiń qadirin arttyryp, aja­ryn ashyp, aıshyǵyn keltiretin onomas­tı­kalyq ataýlar qazaq qazaq bolǵaly qazaq­pen  birge jasasyp keledi. Rýhanı baılyq, etnıkalyq mádenıet, ıaǵnı esimder men ataý­lar qansha ǵasyrlar almasyp, dáýir ózge­rip jatsa da halyq tarıhymen, dás­túrimen, din, til uǵymdarymen ushtasyp, tamyryn tereńge jaıyp, altyn arqaýyn úzgen emes. Tildiń bul salasynda da qazaqqa ústemdik etkenderdiń qaı-qaısysy da qaıtsek tamy­rynan ajyratyp, sa­ba­ǵynan soldyramyz degen pıǵyldary az bol­maǵan. Biraq olar jon arqasyn kú­jireıtkenmen aq jol, adal tilek degenderine jetkizbegen. Kúrkildegen kóksaý saıasattyń ózi omaqasa qulap otyr­ǵan. Sonyń bir dáıegi – totalıtarlyq júıe der edik. Táýbesinen jańylmaǵan, jan saraıyn kir shalmaǵan Qazaq eli egemendigin alyp, eńsesin tiktegennen bergi ýaqyt ishinde ómir aǵysy, ońǵa bet alǵan  til tyń arnaǵa aýysqandaı. Sonyń sharapaty onomastıka salasyna da tıip otyr. Buryn kóp aıtyla bermeıtin alýan túrli máseleler qazir ashyq talqyǵa túsip, jetistik pen kemshilik  búkpesiz áńgime arqaýyna aınalýda. Sózimiz jalǵan bolmasyn, 20 jylǵa taıaý ýaqyt ishinde 5 oblystyń, 13 qala­nyń, 54 aýdannyń, 7 qalalyq aýdannyń, 43 temir jol stansasy men beketterdiń ataý­lary ja­ńardy. 6 oblystyń, 12 qalanyń, 14 aýdan­nyń, 76 temir jol stansasy men beket­ter­diń, 30-dan astam eldi mekenderdiń ataý­larynyń orys tilindegi transkrıp­sııa­sy aı­qyndaldy. Jer-sý ataýlarynyń 80 pa­ıyz­dan astamy ana tilimizde atalatyn bol­dy. Buǵan qarap kóteretin másele joq degen uǵym týmasa kerek. Oǵan «Qazaq ono­mastıkasy: basym baǵyttary men úlgili úrdisteri» degen taqyrypty Taldyqorǵan qa­lasynda talqyǵa salǵan halyqaralyq ǵy­lymı-praktıkalyq konferensııa dálel bolsa kerek. Birden aıtaıyq, kóp jerlerde shendi men sheneýnikterge aı qymsynyp, kún «uıalatyndaı» keńse salyp, onyń tórt quby­lasyn altynmen aptap, kúmispen kúptep álek­ke tússek, Taldyqorǵanda ult rýhyn bıiktetetin til saraıy jurtqa qyzmet etip jatyr.  Sol til saraıynyń kógildir len­ta­syn Elbasy Nursultan Nazarbaev ózi qıyp, aq jarylqasyn degen eken. Atalmysh halyqaralyq konferensııany  Almaty oblysynyń ákimi Serik Úmbetov til taǵdyry, el taǵdyrymen ushtas dese, Máde­nıet mınıstrligi Til komıtetiniń tóraǵasy Baýyrjan Omarov onomastıka máselesin ult­­tyq múdde, eldik murat turǵysynan qozǵady. Táýelsiz memlekettiń erekshe belgisi onyń ult­tyq nyshandary degen ol onyń ıesi de kıesi, joqshysy da, janashyry da qazaq jur­ty, deı kelip, Memonomkomǵa neshe túrli ótinish-tilekter kelip jatatynyn aıt­ty. Mek­tepke atyn suraǵandardyń bári birdeı aǵar­týshy Altynsarın nemese Nurta­zına, Bitibaeva, Nurǵalıev syndy aıtýly ustazdar emestigin, osy qarqynmen kete bersek, Ota­ny­myzdaǵy 8 myńǵa taıaý mekteptiń aty jetpeı qalatynyn, odan keıingi jerde bala­baqshaǵa aýyz salmasaq jarady degen kúdigin de jasyrmady. «Kezinde Jambyl atam­nyń ózi de: «Atyńnan aınalaıyn Áýlıe Ata, Atyńdy alyp qoıdy dep bolma qapa», – dep ono­mastıkalyq máselelerge jete mán berip edi. Jákemnen áýlıe emespiz, baba­la­ry­myzdyń jan alysyp, jan berisip qorǵap qalǵan ulan-­ǵaıyr dalasyndaǵy árbir eldi-mekendi, árbir nysandy atasaq, jónimen ataıyq. Aǵattyqqa aldyrmaıyq, qapaǵa qal­dyr­maıyq», – dep sóziniń aıaǵyn túıindedi. Shynynda, aýyldyń aty atama, kósheniń aty kókeme degen máseleni «Egemen Qazaq­stan» gazeti áldeneshe ret kótergen bolatyn. Aıaq astynan atqa qonyp, ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń ortasyndaǵy qantalapaıda qarpyp qalyp, qaltasyn qampıtqandar, odan keıingi alakeýimde alyp qalǵandar shyr bitip, shyraıy kirgen soń qazaqtyń Abaıy men Jam­bylyna «shabýyl» jasap, jarnamalyq shy­ǵyndardy óz moınymyzǵa alamyz dep olar­dyń atymen atalatyn kóshe men mektepke  ákeleriniń ne atalarynyń, bolmasa kóke­leriniń esimine aýystyrǵanyn estip, ulyny ulyqtaı almaǵan bul netken jetesizdik, dep jaǵamyzdy ustaǵanbyz. Odan keıingi kezeńde mundaı óreskeldikterge azdy-kópti toqtaý qo­ıylǵanmen áli de bolsa alǵashqy ary­ny­nan qaıta almaı júrgender barshylyq. Osy konferensııada Parlament Májili­siniń depýtaty Aldan Smaıyl onomastıka máselesimen kimder aınalysýy kerek degen máseleni tilge tıek etip, onomastıka týraly arnaıy zań qabyldaý kerektigin alǵa tartyp, Otanymyzdyń basty qalalarynda latyn, qytaı, arab áripterimen jazylatyn ataýlar­dyń kóbeıip ketkenine ókinish bildirdi. Ondaı jat ádetterge tyıym salatyn tek zań ekenin alǵa tartqan depýtat 15 tarmaqtan tu­ratyn usynystaryn jurt talqysyna saldy. Shy­nynda, bir memlekettiń aýmaǵynda óz ús­temdigin kórsetkendeı jazýyn jazyp, jar­namasyn jasaý basynǵandyq desek bolar. О́zgeler (Reseı, Ýkraına) mundaı jón­siz­dik­ke jol bermeıdi. Ony kórip, sezip otyr­myz. A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ıns­tıtýtynyń dırektory, professor Sherýbaı Qurmanbaıuly azamattardyń aty-jóni­niń ja­zylýy týraly oı órbitip, qazir elimiz tur­ǵyndarynyń óz aty-jónderin durys jazý jó­ninde talpynys jasap jatqanyn qup­taı­tynyn, áıtse de sol aty-jónniń 18 úlgide jazylyp júr­genine mysaldar keltirip, Ahmet (Baı­tur­synuly), Álıhan (Bókeıhanuly) sekildi Alash arystary 1924 jyly qazaq «ov, ev» emes, «uly» dep jazý jóninde qaýly qabyldatqanyn, ol keıin oryndalmaı qal­ǵanyn jetkizdi. Al  qa­zir Reseıde aty-jóndi eki túrli ǵana jazý qalyptasyp otyrǵanyn aıtty. Sol ulylardyń ozyq oıyn qazir aqy­ryndap iske asyryp kelemiz. Aty-jón jazý keıde qujattan tys bolyp jatatyny bar. Qylyshynan qan tamǵan delinetin keńes za­manynda halqyn qadir tutqan, ultynyń uly bola bilgen B.Momyshuly, B.Qydyr­bekuly, Sh.Smahanuly sekildi sanaýly arys­tar al­dyńǵy aǵalarynyń armanyn yqpaı-buqpaı adal oryndaǵanyna kýámiz. Osy arada myna bir nárseni aıta ketsek deımiz, Prezıdent 1996 jylǵy №2923 Jar­ly­ǵynda «Ulty qazaq azamattar ózderiniń tegi men ákesiniń atynyń jazylýyn qazaq tiline tán emes, affıksti alyp tastaı otyryp jáne ákesiniń atyn jazǵan kezde azamattyń jynysyna qaraı «uly» nemese «qyzy» sóz­deri qosylyp birge jazylady», – dep taıǵa tańba basqandaı kórsetken edi. Bir ókinish­tisi: «Tártipke bas ıgen qul bolmaıdy, tár­tip­siz el bolmaıdy», – dep Baýyrjan Mo­mysh­uly aıtqandaı, biz jarlyqtaǵy kór­setilgen talapty salaqtyq pa, salǵyrttyq pa, oryndamaı kele jatyrmyz. Alqaly bas­qosýda  jeke adamdardy bylaı qoıǵanda, AHAJ qyzmetkerleri de sol qundy qujatqa atústi qaraýmen kele jatqanyna dáıekter kel­­tirdi. Úlkenderdi aıtpaǵannyń ózinde, ómir­ge kelgen nárestelerdiń atyn burmalap jazý tyıylar emes. Mysaly, Tólegendi – Týlegen, Áıgerimdi – Aıgerım, t.b. dep jazý oryn alyp otyrǵanyn, ár jyl saıyn joǵary oqý ornyna túsip, gazet betine shyq­qanda grant ıegerleriniń attary eriksiz ezý tart­tyrady eken. Máselen, Móldir atty 15 qazaq qyzynyń aty Molder, Moldır, Moldyr, Molder, Mýldyr, Mýldr – osy­laısha jal­ǵasyp kete beredi. Ony aıtasyz, taıaýda ǵana «Egemen Qazaqstan» gazetiniń betinen oryn alǵan «Joǵary oqý oryn­da­rynyń úzdik oqy­týshysy» memlekettik grant ıeleriniń tizimindegi qazaq ǵalymdardyń aty-jónderin oqýdyń ózi qıynǵa soqty. Keı azamattar qa­zaqshalaı salý qıyn ba dep qalsa, oǵan bireý kónip, bireý kónbeı me, tipti aty-jónimdi nege jóndeısiz dep quqyǵyn qorǵaıtyndar da tabylyp qala ma dep ımenedi ekensiń. Osyn­daıda jastarǵa bilim úı­retip, tárbıe berip júrgen zııaly qaýym sa­natyndaǵy azamat­tardyń da Elbasy Jar­lyǵyn eskerip, keıingige úlgi bola almaǵany ma degen oı mazalaı beretini bar. Bodandyqtan qutylyp, bostandyqqa jetkende balaǵa at qoıýda talǵampazdyqtan, ult­tyq úlgiden góri dúrmekke, kórseqyzar­lyq­qa, ul men qyzdyń  erteńin emes, búginniń qy­zyl-jasyl qyzyǵyna boı aldyrý tyıy­lar emes. Mysaly, Qazaq elinde ótken álem­dik deńgeıdegi májilis kezinde 12 bala Sammıt atyn ıelendi. Olardyń ishinde 6 ul Sammıthan, 5 bala Sammıt, 1 qyz Sammıtta esimin al­ǵan. Azıadamyz da bar. Bir zamandary Ernest, Telman, Engels, Marks, Oktıabr degen attar qaptap ketip, qazir birtúrli estilip júrgende, Saddam, Ben Ladenderimizdiń ózderi men zamandastary erteń ne der eken? Tarıh ǵylymdarynyń doktory Amanjol Kúzenbaıuly: Qostanaı óńirinde HH ǵasyr basynda qazaq – turǵylyqty halyqtyń 89 pa­ıyzyn qurasa, odan keıingi ker zamandarda 50, tipti 17 paıyzǵa deıin quldyrap ketip, ót­­ken jyly jarııa bolǵan sanaqtyń qory­tyn­dy­synda ultymyz 35,6 paıyzǵa jetkenin kó­rip, mereıimiz sál de bolsa kóterildi. О́t­kenge ketken eseni qaıtarýdyń negizgi baǵy­ty aldymen kelimsekter aýystyrǵan, óz atta­ryn qoıǵan geografııalyq ataýlardy anyq­tap, jınaqtap bir júıege keltirý, ǵyly­mı negizin bekitýdi, onomastıkalyq sózdik­terdi qurasty­rý­dy qolǵa aldyq. Ǵalymdar atqar­ǵan ju­mystarǵa júginer bolsaq, Meńdi­ǵara, Uzyn­kól aýdandaryndaǵy 112 eldi mekenderdi el, jer janashyrlary erinbeı 60 kún aralap, 310 adammen pikirlesip, tabyl­ǵan derekterdi ǵylymı turǵydan salystyr­ǵanda eldi me­kenderdiń 90 paıyzy baıyrǵy qazaq ataýlary bolyp shyqty. Mundaı jankeshti tirlikti azamattar 2009-2010 jyldary da jalǵastyryp, 170-ten asa jer, sý, aýyl ataýlaryn zerttedi. Ol aıtqan taǵy bir derekterden mysal keltirer bolsaq, Uzynkól aýdanynda Varvarovka degen aýyl bar eken. Onyń tarıhyna úńil­se­ńiz, burynǵy aty beıneli Qaramoıyl bol­ǵan, bi­raq HIH ǵasyrdyń 90-shy jyldarynda Ýkraınadan qonys aý­daryp kelgen Varvara at­ty áıel Toısaı degen jerden toǵan qa­zypty. Sonyń nys­py­syna álgi jer «Varvarovka» atansa, 1903 jyly jer ólshep berýshi bol­ǵan Tatıana degen qyzdyń aty Qalybaı aýylyna berilip, «Tatıanovka» bolyp shyǵa kelgen. Soltústik Qazaqstan oblysyna top-tobymen jetken ózge etnos ókilderi jergilikti halyqtyń qoı­ǵan jer attaryn eshkimmen ke­lispesten óz­gerte bergen. Máselen,  Shar­baq­­­tyny – Chebache, Beskóldi – Bıshkýl, Te­reń­kóldi – Torangýl, Asandy – Asanova, Ashy­kól, Tushy­kól­derdi – Gorkoe, Presnoe, t.b. Professor qazir óńirde ultymyzdyń ar­daq­tylaryna uzyndyǵy 6 metr kóshe berý úshin alty aı aıtysyp júretinin tilge tıek etti. Sebebi, ondaı «baqytqa» jetý úshin kó­she turǵyndarynyń kelisimin alýyń kerek. So­kolov-Sarybaıdan shyqqan tuńǵysh qazaq ın­jeneriniń atyn jańǵyrtý úshin alty úıden turatyn turǵyndardyń qolyn jınaý ońaıǵa túspepti. О́ldik, taldyq dep «batalaryn» alyp bola bergende úsh turǵyn jalt berip, shý shyǵarypty. Esesine S.Korolevke bir yq­sham aýdandy «syıǵa» tarta salǵan. Astana qalasy tilderdi damytý basqarma­sy­nyń bastyǵy Orazkúl Asanǵazyqyzy el­ordadaǵy oń qadamdardy tizbeleı kelip, 815 kósheniń jańa ataýǵa ıe bolǵanyn, onyń ishinde 7 kóshe burynǵy qazaq astanalaryn jań­ǵyrt­qanyn, oryssha nusqada da kóshe ataý­la­ry tek qazaq tilinde jazylatynyn (prospekt Táýelsizdik, ýlısa Dostyq, Kúıshi Dına, t.b.), talaıdyń júıkesin juqartqan «sıtıler» El­basy Nursultan Nazarbaevtyń tarapynan bolǵan synnan keıin joıylǵanyn aıta kelip, AHAJ qyzmetkerleriniń nem­quraılyǵynan, Prezıdent bekitken 1996 jylǵy Jarlyqty bilmeýinen, ne nıet ta­nytpaýynan qara­pa­ıym jurt kóp qıyndyq kórip, aty-jón­de­rin­degi bir qate jazylǵan áripke bola «kishkentaı» shendi men she­neýnikterdiń esigin toz­dyryp júrgenin, jar­namany teksere almaı­tyndyqtaryn, ol tek prokýratýra qyzmet­kerleriniń quzy­rynda ekenin, bul saladaǵy orasho­laqtyqtardyń aqıqatyn aıtyp, jónge keltir deseń, sottasýǵa ázir turatyndardyń ba­ryn alǵa tartyp, ult batyry Baýyrjan Momysh­ulynyń 1944 jyly Ábdihalyqovqa til týraly kúıinip jazǵan hatynan súıinip turyp mysal keltirip, «Balyq basynan shi­rıdiniń» keri kelip, bizde ant urǵanda al­dymen oqymystylardy ant uryp, baldyr-batpaqqa solar salynyp, tildi saqtap turý­ǵa, úlgi bolýdyń ornyna, ádebı tilimizden aıyrylýǵa sebepker bolyp barady» degen ashy aıqaıyna basyn ıdi. Jarnama, saýda-sattyq uıymdaryna at bergende el men ult­ty ysyryp tastap, aqshanyń quly bolǵan­dar­dyń qatarynda jurt atyn áspet­teıtin keıbir azamattardyń da júretinin, tipti olardyń «Men kimmin, bilmeısiń be?» – dep qysym kórsetýge deıin baratynyn, biraq til kıesi ondaılardy urmaı qoı­maı­tynyna birer mysal da keltirdi. Onomastıkamen qatar, jerdiń kilti delinetin toponımder týraly da osy jıynda jan-jaqty áńgime boldy. S.Toraıǵyrov atyn­daǵy Pavlodar memlekettik ýnıversı­te­tiniń dosenti, geografııa ǵylymdarynyń kandıdaty Qýat Saparov osy máseleniń qyr-syryn tereńnen áńgime arqaýyna aı­nal­dyryp, 1942-1989 jyldar aralyǵynda Pavlodar oblysynyń jer-sý ataýlaryn zert­teý kezinde 4412 toponım anyqtalyp, onyń 65,5 paıyzy qazaq, 19,3 paıyzy kóne túrki, 13,7 paıyzy slavıan, 1,5 paıyzy bas­qa tilderde bolǵanyn jetkizdi. Ol sonymen qatar, Ertis ózeni Kúltegin men Tonykók eskertkishterinde kezdesetinin, aıtyp, Pavlodar qalasyna Ertis degen atty bersek degen usynysyn ortaǵa tastady. Jas ǵa­lymnyń jeke shapqannyń bári júırik bolmaıtyny sekildi onomastıkany, toponımdi, jalpy ataýlardy anyqtaý isine tarıhshy, tilshi, geograf ǵalymdar tize qosyp, keńese kelip zert­tep, zerdelese jón bolar edi degen oı baılamy kóńilge qondy. «Onomastıkalyq habarshy» bıýlleteniniń bas redaktory, belgili jýrnalıst Sabyr­jan Shúkiruly ono­mas­tıkanyń aq­parattyq, tarıhı, ǵy­ly­mı, saıası, ulttyq sanaǵa yq­palyn qozǵasa, kórnekti tilshi-ǵalym, fılologııa ǵylym­da­rynyń doktory Nurgeldi Ýálı, osy kezge deıin ǵylymda otar­shyldyq toponım, tota­lı­tarlyq uǵymnyń baryn, munyń táýelsiz­dik alǵannan bergi kezeń ishinde túzele bas­taǵanyna shúkir­shilik keltirip, ol ekeýin otar­shyldyq, totalı­tarlyq onımder dep atap júrgen­derin, qazir qandaı onım qaýip tón­dirip tur degen suraqty tótesinen qo­ıyp, bizdiń elimizde úlken qalalardaǵy, onyń ishinde Almaty, Astana qalala­ryn­da­ǵy, oblys or­talyqtaryndaǵy, meıramhanalar, qonaq úıler, keıbir qyzmet kórsetý oryn­dary, shaǵyn kásiporyn attary jáne basqalar aǵylshyn ba, fransýz ba, nemisshe me – qazaq tilinen basqa sózdermen atalyp ta, jazylyp ta jatyr. Bulardyń sany kún sa­nap jumyrtqadan jaryp shyqqan bala­pan­daı kóbeıýde, jarnamalap jatqany qan­shama! Onomastıkalyq keńistigimizdegi tap osy qubylysty kosmopolıttik onımder dep ataýdy usynyp otyrmyz. Bul da ult úshin, óıtkeni, tildik sanany, jalpy sa­nany ultsyzdandyratyndyqtan, jýyp-shaıa­­tyn­dyq­­tan da qaýipti. Máselen, otar­shyldyq onımder tarıhı sanany tum­shalasa, totalı­tarlyq onımder tany­mymyzdy basqasha ózgertip, máńgúrtke aınaldyrdy. Qazaqsha sóılegisi kelmeıtin, ana tilin túsinbeıtin, bilmeıtin qan­das­tarymyz áleýmettik jikke aınalyp shyǵa keldi. Al kosmopolıttik onımder – ultsyz, otansyz, kosmopolıt­terdiń kóbeıip, etek alyp ketýine sebep bola ma dep qaýip­tenemiz. Sondyqtan da jer-sý ataýlaryna ǵana emes, kópshiliktiń kóz aldyndaǵy kór­nekti oryndardyń ulttyq sıpaty bolýyna erekshe kóńil bólsek deımiz, – dedi. Osy alqaly jıynda qalalardaǵy qap­tap ketken eskertkish taqtalar týraly da áńgime boldy. Bir ǵana Almatynyń ózinen 405 eskertkish taqta ashylypty. Eskertkish taq­tany kimge qoıý máselesin de anyqtaı­tyn kezeń jetti degen pikirler óris alyp, buǵan tıisti oryndar mán berse degen usy­nystar aıtyldy. Astana medısına ýnıver­sıtetiniń professory M.Ahme­tov­tyń medısına tiliniń máseleleri men mádenıeti týraly aıtqandary biraz jurt­tyń kó­keıinen oryn tapty. Ásirese, onyń eki sóz birigip, bir uǵym beretinin eskermeı bólek jazyp júrgenimizge ókinish bildirdi. My­saly, ıt tis, kúrek tis, azý tis, moıyn omyrt­qa, toqpan jilik, t.b. orfografııalyq sózdikterde bólek jazylǵan eken. Shynyn­da, sońǵy jyldary shyqqan sózdikterdegi birge jáne bólek ja­zylatyn sózderdegi qıǵashtyqtar ta­laıdyń bas aýrýyna, daý-damaıyna aınalyp júr. Ásirese, mektep oqýshylaryna tıgizip jatqan zııany ólsheý­siz. Muny tilshi ǵa­lymdar bir izge túsirýi kerek. Iá, eń bastysy, til týraly jańa baǵ­­darlama iske asa bastady. Bul qujat burynǵy qujat­tardan jiti «qımyldasa», ilgeri basqan isterdi jıi-jıi tarazy ba­synda teńdese, tıisti oryn­dardyń esebi tyńdalyp, jyl men aı nátı­jesi, alda tur­ǵan mindetter saralansa, on jylda qazaq tiliniń qarymy qataıyp, tuıa­ǵy bekir edi. Taǵy da on jyl kerek degen sóz­den qu­tylyp, maqsatymyzǵa jetip, tilimiz Tý men Eltańbanyń qatarynda nyq turar edi. «Bizdiń qazaq – jer aty, taý atyn ámanda, sol ortanyń syr-sıpatyna qa­raı qoıa bilgen jurt. Qaıda, qandaı ólkege barsań da jer, sý, japan túzde kezdesken kishkene bulaq atynyń ózinde qanshama mán-maǵyna, sheshilmegen qu­pııa, syr jatady», – dep aımańdaı jazýshy Muh­tar Áýezov aıt­qandaı, syr men sıpat biz sóz etken onomastıkada da óz sheshimin taýyp, ishki ıirimderi jarqyraı kórinip, ersili-qar­syly pikir­ta­lastarǵa túıin qoıylyp, at pen zat úılesim taýyp, ulttyq ataýlar asqaq estiler edi-aý! Súleımen MÁMET.