Táýelsiz sot tóreligi

– ekinshi reformanyń kúretamyry Búgingi kúni memleketimizdi odan ári damytýdyń basty kepili men tutqasy barsha qazaqstandyqtarǵa ortaq jańa quqyqtyq orta qalyptastyrý bolyp otyr. Munyń ózi álemdegi damyǵan 30 eldiń biri bolýǵa negiz qalaı alady. Oǵan jetkizýdiń basty joldary Elbasymyz Nursultan Nazarbaev belgilep bergen Ult Josparynda taıǵa tańba basqandaı aıqyn kórsetilgen. Atalǵan jospar bes ınstıtýttyq reformadan turatyny belgili. Osyndaǵy ekinshi reformanyń julyny men júıkesi, máni men mańyzy birinshi kezekte elimizde táýelsiz sot tóreligin ornyqtyrý men qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan.  Batys Qazaqstan oblystyq soty qylmystyq ister jónindegi apellıasııalyq sot alqasynyń tóraǵasy M.NAǴAShYBAEVPEN áńgimemiz osyndaı baǵytta órbidi. – Mırambek Ibragımuly, bıylǵy jyldyń 1 qańtarynan bastap memleketimizde Ult Jos­paryn oryndaýdyń prak­tı­kalyq kezeńi júrip jatyr. Atal­ǵan kezeń elimizdiń sot júıe­sine jáne aımaqtaǵy sýdıa­lar korpýsyna mereıli mindetter júkteıdi. Osyǵan oraı ne aıtar edińiz? – Ult Josparynyń arǵy astary men qundylyǵyn azamattardyń sanasyna sińirý, júrekterine jetkizý jáne onyń eldiń odan ári damýyna tıgizetin baǵa jetpes paıdasyn jan-jaqty ári tereń túrde túsindirý – ortaq paryz. Qazir bul istiń bel ortasynda júrmiz desek, artyq aıtqandyq bola qoımas. Sonyń ishinde aıtaıyn degenim, elimizdiń Joǵarǵy Soty Ult Josparynda sot júıesine qatysty qoıylǵan mindetterge saı arnaıy is-sharalar keshenin bekitken bolatyn. Bizdiń búgingi is-qımylymyz osy arnadan tamyr tartady. Bul baǵytta eń aldymen aqparattyq-anyqtamalyq materıaldar jasaqtaldy. Osy arqyly bekitilgen is-sharalardy kezeń-kezeńmen iske asyrýǵa múmkindikter týyp otyr. Ásirese, búgingi kúnge deıin Ult Josparyn júzege asyrýdyń stra­tegııalyq baǵyttaryn aıqyndap alǵanymyz bizdi túpki nátıjege jetýge birshama jaqyndata túsedi dep sanaımyz. Qysqasy, Memleket basshysy jarııalaǵan reformalar birinshi kezekte jalpyulttyq ıdeıaǵa, sodan soń jalpyulttyq iske aınalýy tıis. Batys Qazaqstan oblysynyń sýdıalarymen, mine, osyndaı baǵytta jumys júrgizý jóninde birqatar ister qolǵa alyndy. – Ult Josparynda rettik sany boıynsha ekinshi dep belgilengen sot reformasynyń mańyzdy bir qyry – sot tóreliginiń bi­rin­shi, apellıasııalyq, kassa­sııa­lyq, qadaǵalaý jáne qaıta qadaǵalaý sekildi bes satylyq júıesinen onyń úsh býyndy júıesine ótý bolyp otyr. Budan azamattardyń sot ınstansııa­laryna shaǵymdaný quqyǵy shektelip qalyp júrmeı me? – Joq, shektelmeıdi. Bulaısha qaýiptenýge eshqandaı negiz joq. Mundaı jaǵdaıda apellıasııalyq saty isterdi birinshi satydaǵy sottardyń qaraýyna qaıtadan joldamaıdy. Ras, sottyń qaı satysynda da onyń sheshimi buzylatyn jaǵdaı kezdesip turady. Bul kezde ózge emes, sol sýdıanyń ózi jańadan sheshim qabyldaı alady. Máseleniń osylaı qoıylýynyń eki jaqqa da paıdasy bar deýge bolady. Birinshiden, sotqa qatysýshylar taǵy da uzaqqa sozylǵan áýre-sarsańǵa túspeıdi. Ekinshiden, osy arqyly memlekettiń ýaqyty men qarajatyn únemdeýge de jol ashylady. Iаǵnı, sot satylaryn ońtaılandyrýdyń basty maqsaty sot tóreliginiń satylaryn qysqartý, onyń oryndalýyn tezdetý arqyly azamattardyń sot tóreligine qoljetimdiligin barynsha jeńildetý bolyp tabylady. Oqyrmanǵa túsiniktirek bolý úshin aıta ketsek, endigi jerde birinshi saty – aýdandyq sottar, apellıasııalyq saty – oblystyq sot, kassasııalyq saty – Joǵarǵy Sot. Jańa úsh deńgeıli sot júıesi 2016 jyldyń 1 qańtarynan bastap óz jumysyn bastady. Osy qadamdy iske asyrý jańadan qabyldanǵan Azamattyq prosestik kodekske, Qylmystyq prosestik kodekske ózgerister men tolyqtyrýlar arqyly zańnamalyq turǵydan bekitildi. Qazirgi tańda Ult Jospa­ryn­daǵy ekinshi reformany júz­e­ge asyrýǵa sáıkes oblystyq sottardyń apellıasııalyq satylary nyǵaıtyldy. – Sot júıesin reforma­laý­daǵy temirqazyq máseleniń bi­reýi jańa sýdıalar korpýsyn jasaqtaý bolyp otyr. Buǵan ne deısiz? – Sýdıa laýazymyna kandıdattar irikteý tetikteri men biliktilik talaptaryn tereńdetý jóninde birqatar sharalar alyndy, ıaǵnı qoıylatyn biliktilik talaptary men irikteý tetikteri qatańdatyldy. Aýdandyq sottyń sýdıasy bolyp, sot prosesterine qatysqan, sot otyrysynyń hatshysy, sottyń, prokýrordyń, advokattyń kómekshisi retinde bes jyldan kem emes eńbek ótili bar nemese zańgerlik mamandyq bo­ıynsha keminde on jyl jumys ótili bar Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary taǵaıyndalady. Sý­dıa­lyqtan úmitkerlerdi negizgi jumys ornynan bosata otyryp, turaqty túrde sot­ta aqy tólenetin bir jyldyq taǵy­lymdamadan ótkizý qolǵa aly­nyp jatyr, ıaǵnı osyǵan saı taǵylymdamadan ótý erejesi bekitildi. Olarǵa synaq merzimi belgilenbek jáne úmitkerler polı­grafologııalyq zertteý­den ótetin bolady. Buǵan qosa, jas sýdıalardyń kásibı daǵ­dy­lary men iskerligine de arnaıy tekserýler júrgiziledi. Bul turǵyda biliktilik emtıhany psı­hologııalyq jáne ahýaldyq testileýmen tolyqtyrylyp otyr. – Al qazirgi qyzmet etip júrgen sýdıalarǵa qatysty talaptar qandaı bolmaq? – Bul úshin búginde elimizde sýdıanyń Ádep kodeksiniń jańa jobasy ázirlený ústinde. Bul kodeks sýdıalardyń bıylǵy jyly kezekten tys ótkiziletin VII sezinde qabyldanady dep kútilýde. Jańa redaksııada Sot jıýrıi týraly ereje bekitilip, jańa quramy tańdaldy. Sonymen qatar, azamattardyń sýdıalardyń is-áreketterine qatysty sot jıýrıine shaǵymdaný tetikteri men múmkindikteri birshama ulǵaımaq. Joǵaryda aıtylǵandaı, qyzmettegi sýdıalar reforma talaptaryna sáıkes bes jyl sa­ıyn qorytyndy boıynsha sýdıa qyzmetin kásibı baǵalaýdy júrgizý tártibi anyqtaldy, bul – sot tóreligin kásibı saýatty zańgerler júzege asyrady degen sóz. – Ult Jospary jarııa etil­gen soń halyqtyń qyzý tal­qysyna túsken máseleniń biri – Sottarmen ózara is-qımyl jó­nindegi keńester júıesi. О́ıt­keni, etıkalyq normalardy buzý­ǵa jol beretin sýdıalardyń da kez­desip qalatyny jasyryn emes. Jańartylǵan keńes solardyń teris is-áreketine shaǵymdanǵan azamattardyń aryzyn aıaqsyz qaldyrmaý maqsatyn kózdese kerek. Bul júıeni qurýdyń mańyzdylyǵy da osynda desek, qatelespeıtin shyǵarmyz? – Sózińizdiń jany bar. Sot­tarmen ózara is-qımyl jónindegi keńester joǵary bılik tarmaqtary men qarapaıym halyq arasyndaǵy baılanystardy jaqsartýǵa sep­ti­gin tıgize alatyn balamasy joq qoǵamdyq ınstıtýt qyzmetin at­qara alady. Olar – qandaı iske de jaýapkershilikti tereń sezinetin kadrlardyń kelýine yqpal jasaıtyn taptyrmas tetik. Keńes músheleri oı-pikirleriniń aıaqsyz qalmaýy aıryqsha mańyzdy. Mundaı keńesterdiń elimizdegi sot júıesiniń janynan qurylýy da tek ońdy ózgeristerge bastaıdy degen oıdamyz. Osy arqyly sot qyzmetiniń ashyqtyǵy men móldirligin, jarııalylyǵy men jalpyǵa birdeı qoljetimdiligin jolǵa qoıýǵa bolatyny anyq. Osyǵan oraı Batys Qazaqstan oblystyq sotynyń janynda da Sottarmen ózara is-qımyl jó­nin­degi keńes qurylyp, otyrys­taryn ótkize bastady. Keńestiń tó­raıymy bolyp, otstavkadaǵy, ıaǵnı doǵarystaǵy sýdıa Vera Petrovna Logvınova, hatshysy bolyp Batys Qazaqstan oblysy bo­ıynsha Kásipodaqtar ortalyǵynyń zańgeri Maýsymjan Erjanqyzy Júsibalıeva biraýyzdan saılandy. Aıta keteıik, sottarmen ózara is-qımyl jónindegi keńes qura­myna doǵarystaǵy sýdıalar, ob­lystaǵy kásipodaqtar ortaly­ǵynyń, kásipkerler palatasynyń, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń músheleri jáne oblystyń belgili qoǵam qaıratkerleri engizildi. Sonymen birge, oblystyq sottyń jalpy otyrystary men májilisterin búgingi aqparattyq tehnologııalardyń kómegimen el-jurtqa tikeleı kórsetý sharalary qarastyrylýda. – Tek sottyń jalpy otyrysyn ǵana emes, sonymen birge, búgingi kúni barlyq sot prosesterin beınetaspaǵa jazyp alý sharalary belgilenip otyr emes pe? Osy oraıda sýdıanyń beınejazbany toqtatýǵa nemese ony redaksııalaýǵa múmkindigi bolmaýy kerektigi de aıtylýda. Buǵan ne deısiz? – О́te oryndy saýal qo­ıyp otyrsyz. Barlyq sot úderis­teriniń aýdıo jáne beınejazba qurylǵylarynyń qatysýymen ótkizilýi – ekinshi reforma talap­tarynyń biri. Buǵan kóshý bizdiń oblystyń sot júıesinde de to­lyq júzege asyrylyp jatyr. Sot zaldary aýdıobeınejazba quryl­ǵylarymen jabdyqtaldy. Bul rette búgingi kúni ornatylǵan aýdıo­beınetirkeý (ABT) júıesin­de málimetterdi saqtaýdyń or­talyqtandyrylǵan júıesi bar, ıaǵnı sýdıalar nemese sot júıe­siniń qyzmetkerleri tarapynan jazbany toqtatýǵa nemese aýdıo­beınetirkeý materıaldaryn redaksııalaýǵa jol berilmeıdi. Sondaı-aq, búginde sot kabı­neti servısi degen uǵym paıda bol­ǵanyn aıta ketken jón. Bul ne nárse? Iаǵnı, jeke jáne zańdy tulǵalar osy atalǵan servıstik júıeni paıdalaný arqyly úıinde nemese keńsesinde otyryp, ınternet jelisiniń kómegimen sotqa aryzdaryn bere alady. Ári sot prosesine qatysýshylar shalǵaıda júrip, istiń qozǵalysyn baqylaı alady. Igiliktiń erte, keshi joq degendeı, kóp keshikpeı bul ıgi sharanyń 100 paıyzǵa iske asýyna qol jetkizemiz. Áńgimelesken Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan» Batys Qazaqstan oblysy