Áıteke bı: inisi bardyń – tynysy bar

El aýzyndaǵy bir ańyzǵa qara­ǵanda, Tóle bı men Qaz daýysty Qazybek erterekte ólgen bir kisiniń qunyn daýlap, kishi júzge barsa kerek. Eki jaq kelise almaı, daý birneshe kúnge sozylyp ketipti. Bir kúni bosaǵa jaqta otyrǵan bir jigit: – Asqar taýda bir min bar, asýǵa jol bermeıdi, tasqyn sýda bir min bar, keshýge ótkel bermeıdi, aǵalarda bir min bar, basqaǵa sóz bermeıdi, – dep turyp ketedi. Bıler: «Shaqyrshy, shaqyrshy anaý qara jigitti», dep keri shaqyrtyp alyp: – Shyraǵym, qaı balasyń, aty-jóniń kim? – dep suraıdy. – Ákemdi surasańyz – jetesiz, Sheshemdi surasańyz – nekesiz. Týa salǵan bir balamyn, Tegimdi surap netesiz? – deıdi jigit. – Balam, sóziń jetege jetti, osy daýdyń bıligin endi óziń aıt, – dep Tóle bı bılikti sol jas jigit­ke beripti. Bul keıin ısi kishi júzdi ashsa alaqanynda, jumsa judy­ry­ǵynda ustaǵan ataqty bı Áıteke Baıbekuly edi. «Ákem jetesiz, sheshem ne­kesiz» dep, ol ádeıi sóz shy­ǵarý úshin jorta aıtqan. Áıt­pese ol, ataq-dańqy jer jarǵan Jalańtós batyrdyń aǵasy Aq­sha bıdiń nemeresi. Kishi júz álimniń tórtqarasynan Oraz, odan Toqpaq, Toqpaqtan Seıitqul týǵan. Seıit­qul kezinde alshyn rýyn birneshe jyl basqarǵan belgili bı. Buhar hany ony al­shyndardyń jáne Buhar men Samarqannyń ámiri etip ta­ǵaıyn­daǵan. Ol dúnıe salǵan soń, ornyn qaharman qolbasshy, daryndy uıymdastyrýshy jaý­júrek batyr Jalańtós bahadúr basqan. Ol óziniń týǵan aǵasy Aqsha bıdi Hodjent pen Qoqandy birdeı bıleıtin ámir etip jibergen. Sol Aqsha bıdiń kindiginen on bir ul órbigen. On bir uldyń úlkeni Baıbekten áıgili Áıteke bı týǵan. Shoqan Ýálıhanov belgili bılerdiń biri retinde ony úısin Tóle bımen qatar qoıady. Jıyrma bes jasynda kishi júzdiń bas bıi bolǵan ol Áz Táýkeniń «Jeti Jar­ǵysyn» jasaqtaýǵa qatysqan. «Aıyr tildi Áıteke» atanǵan ol qashan da oıyn irikpeı batyl aıtatyn bolǵandyqtan, aǵa-bılerdiń de, aǵaıynnyń da qurmetine bólengen. Ony qazaq bıleriniń atasy Ánet baba da jaqsy kórgen. Birde qart bı baba oǵan: – Áıteke-jan, búgin bir tús kórdim, sony joryp bershi, – dep tilek aıtypty. – Túsime on laq, jıyrma qas­qyr, otyz jolbarys, qyryq túlki, elý noqta, alpys aqta, jetpis jel­kildek, seksen selkildek, toqsan do­ma­laq kirdi. Bul ne bolǵany eken? – Áı, qasıetińnen aınalaıyn, Ánet baba-aı! Bári durys qoı. Biraq alpys aqta emes, arqa edi ǵoı, jet­pis jelkildek emes, jelken edi ǵoı, seksen kórkem edi ǵoı, al toqsan torqa edi ǵoı, – dep kúlipti Áıteke. Sóıtse, Ánet babanyń «On laq degeni – on jasta jarda oınaǵan laqtaı, jıyrmada qanjar tisti qasqyrdaı edim, otyzda jolbarys­taı qaıratty, qyryqta túlkideı aılaker edim, elýde noqtalaǵan, alpysta aqtalaǵan attaı boldym, jetpiste kúshim ketip, jelkildegen túndikteımin, seksende býyn-býynnan ál ketip selkildep qaldym, toqsanda óz aıaǵymmen júre almaı domalap qaldym» degeni eken. Sony Áıteke: «Siz qazaq úshin alpysta arqa boldyńyz, jetpiste jelken kótergen keme boldyńyz, seksende appaq saqal-shashyńyzben, asqar taý­daı basyńyzben kórkem kórinip, kóz tarttyńyz, toqsanda aldy-artyńyz jaıly, janyńyz torqa bolyp otyrsyz», dep sheshipti. – Kóńilińdi qudaı kótersin! – dep Áıtekege razy bolǵan eken deıdi baba. Áıtekeniń ár sózi altynnyń býyna shylanǵandaı aıshyqty, qorǵasyndaı salmaqty, oıly da, oınaqy keledi. Ári tapqyr da, utqyr. Sonyń bir mysaly mynaý. «Aǵasy kelse ardaqtap atyn baılaıtyndaı, meımany kelse qurmettep kóńilin jaılaıtyndaı, tyndyrymdy inisi bolsa, tyńǵylyqty jumysy bolsa, ininiń istegen ju­mysynan aǵasy alar tynysy bolsa, aǵaniki bas baǵý, ininiki basqarý emes pe!» degen sózinde qanshama mán jatyr! «Al baı bolsań halqyńa paıdań tısin, batyr bolsań, dushpanǵa naızań tısin, baı bolyp basqaǵa paıdań tımese, batyr bolyp jaýǵa naızań tımese, jurttan ala bóten úıiń kúısin» degen alǵys pen qarǵysy aralas sózi de qaı zamanda bolsyn mán-maǵynasyn joımasy aqıqat. Sarbas AQTAEV, jazýshy ALMATY