Qolyna qus "qondyrǵan" kásipker

ÚKIMET «Egemen Qazaqstannyń» aptalyq qosymshasy

Dana halqymyz qashanda utymdy sóz­den utylmaǵan. Máselen, «Qus baǵý da bir qyzyq, qus salý da bir qyzyq» deıdi. Bu­ǵan bódene baǵyp, odan kúnkórisin ajy­ratqan jandardy kórgende kóz jetti. Qoǵamǵa berik engen naryqtyq qatynas kimniń bolsa da jigerin janydy, eńbekke degen qulshynysyn arttyrdy. О́ıtkeni, ıen dalany mekendep, taý men tasta júretin qus ekesh, qusty da qolǵa qondyrǵan, ta­by­synyń, kúnkórisiniń kózine aınaldyr­ǵan Jambyl aýdany, Uzynaǵash aýylyn­daǵy Sergeı Fedorovıch Kovalevtiń bala judyryǵyndaı bódene baǵyp, qyr­ǵaýyldy qolǵa úıretkeni bir ǵanıbet. Buryn qurylys salasynyń mamany Sergeı toqsanynshy jyldardaǵy jekeshelendirý, jappaı qysqartý kezinde alǵash abdyrap qalǵan eken. Otbasyn asyraý úshin jumys izdeýge májbúr bolypty. Osy­laısha 2001 jyly Bishkekten bóde­neniń jumyrtqalaryn ákelip, ınkýbatordan balapan shyǵarady. Alǵashynda bilmegen istiń oı-shuqyry kóp bolyp, balapandardy kóbeıtý qıyn­dyq týǵyzady. Qus ósirý jónindegi ǵyly­mı ki­taptardy paraqtap, qorektendirý jolda­ryn, emdeý sharalaryn úırenýine týra kelgen. Kásipkerdiń jumys ornyna kelgenimizde zaıyby Tatıana Vıktorovna úırek-qaz, taýyq pen túıequsqa, qyrǵaýylǵa jem berip, sharýasyn jalǵastyrý ústinde eken. Adam jatyrqamaıtyn minezimen jadyraı qarsy aldy. Sharýa jaıyn suraǵanymyzda onyń bar syryn jubaıy Sergeı Fedorovıch biletinin aıtty. Sergeı de sheshile sóıledi. – Ákem men anam eńbekqor boldy. Aǵaıyndy úsheýmizdi eńbekke baýlydy. Al­ǵash úı saldyq, qurylystyń syryna qanyqtyq. Ákem soǵys ardageri,  mal us­taı­tyn, qoıan, nýtrı ósiretin. Olardyń terisinen bas kıim tigip, aýyldaǵy bazarda saýdalaıtyn. Qolynan shyqqan bas kıimderdi aýylda almaǵan jan joq desem de bolady. Ákemniń jumyssyz otyrǵan kezi bolǵan emes. Bizdi de osyǵan úıretti. Áıelderimiz de aqkóńil, eńbekqor bolyp kezdesti, – deıdi Sergeı. Sodan bolar áke shańyraǵynan alysta­maı bári japsarlasa úı salǵan. Qurylys jumysy saıabyrsyǵan sol jyldary ózine tanys kásipti jalǵastyrǵan. Alǵashqy uıym­das­tyrý barysynda kóp qıynshy­lyqqa kezdesipti. Bódeneniń jemin tabý qıynǵa túsken. Oǵan taýyq pen qazǵa arnalǵan qos­pajem jaramaıtyn bolyp shy­ǵady. О́ndiristiń maqsaty ju­myrtqa óndirý bolǵandyqtan on eki túrli qospadan turatyn jem qajet. Olaı bolmaǵanda ol tolyqqandy jumyrtqa dep ta­nyl­maıdy. Osylaısha Sergeıdiń sapaly jem izdep, izdenýine, qus ósirýdiń zootehnıkalyq talap­taryna júginýine týra kelgen. Bódene jumyrtqasy kishkentaı bolǵa­nymen dárýmenderge baı, juǵymdy. Onda amın qyshqyly, mıkroelementter jetkilikti bolǵandyqtan asqazannyń, ishektiń jumysyn jaqsartatyn qasıetteri mol. Sonymen qatar adam júregi men aǵza­syndaǵy temir, radıonýklıdterdi shyǵa­ryp, ımmýnıtetti kúsheıtetin áseri bar. Sondyqtan da sońǵy kezderi  bódene ju­myrtqasyna degen tutynýshy surany­sy óse túsken. Arnaıy paraqshalarda bódene­niń búldirshin judyryǵyndaı jumyrtqa­synyń ózge qus jumyrtqalarynan ereksheligi dárýmenderge úsh ese baı, ári paıdaly ekendigi jazylǵan. Sonymen qatar taýyq jumyrtqasynan qýattylyǵy edáýir kóp sanalady. Kishkentaı tarǵyl tústi qustar arnaıy oryndarǵa ornalastyrylyp, jemi men sýy aldyna qoıylǵan. Top-topqa bólinip, ıen dalada erkin júretin erke qustyń qasıetin bilgen Kovalevter aı saıyn qomaqty qarjy taýyp, ony óndiristi keńeıtýge jumsaıdy. Búgin de olardyń ónimderin uzynaǵashtyqtarmen qatar al­matylyqtar da densaýlyqtaryn túzeýge em retinde qoldanyp, alǵystaryn aıtady. Sharýager otbasy qyrǵaýyl men taýyq, taǵy basqa qus ósiredi. Qyrǵaýyldyń etin ınternetpen saýdaǵa salsa, taýyq jumyrt­qasy men etin meıramhanalarǵa tapsyrys boıynsha ótkizedi. Sergeı Fedorovıch aldaǵy ýaqytta sharýashylyǵyn damy­týdy oılastyrýda. Ol úshin bódene sanyn kóbeıtip, arnaıy qosymsha oryn jab­dyqtaýdy josparlaýda. Qazirgi kezde sharýashylyqta úsh adam jumyspen qamtylsa, onyń aýqymy keńeı­gende jumysshy sanyn ósirýdi oılas­tyrýda. Shubarala jumyrtqalar salynǵan qorapshalar Kovalevter áýletiniń búgingi eńbeginiń jemisi. Al, qaýyrsyny túrlen­gen qyrǵaýyldy kórgende, dala sulý­larynyń qolǵa úırenip, olarmen birge tirshilik keshkeni tańdanys týdyrdy. – Qus ósirý arqyly otbasyma qajetti kiris kózin taptym. Sondaı-aq aýdan eko­no­mı­kasyna qosatyn eleýli úlesim bar. Qazaq­stan meniń – Otanym. Elbasynyń saıasaty barsha ulttardyń tatý-tátti ómir súrýin kózdeıdi. Ol úshin alǵys aıtamyn. Uzyna­ǵash­ta óstim, ómirge keldim. Mine, óz sha­rýam­dy ashyp, onyń ıgiligin kórýdemin. Bas­qa bizge ne kerek, – deıdi Sergeı shyn peıilmen. Iá, qarapaıym azamattyń nıetine qo­syl­dyq. Qus úni kópke deıin qulaqta tunyp turdy.

Kúmisjan BAIJAN.

Almaty oblysy.

* * *

ATYMEN BIRGE, ZATYNDA DA О́ZGERIS KО́P

Úrjar óńirinde bolǵany­myz­da aýdan ákimi Baýyrjan Janaqov osyndaǵy ár aýyl derlik ózgeris, jańalyqtan kende emes ekendigin tilge tıek etken-di. Ile aýdan áki­miniń orynbasary Qabdysadyq Baısynovpen birge aýdannyń bir túkpirindegi Blagodarnyı –  Kel­dimurat aýylyn betke alyp jol­ǵa shyqqanbyz. Bul aýyldyń atyn qosaqtap aı­typ jatqanymyz sol, buryn ol Blagodarnyı atalyp kelse, endi aýyl, aýdan uıǵarymymen ony Kel­dimuratqa aınaldyrý týraly usynys Úkimetke ketipti. Al Kel­dimurat irgedegi ózen aty eken. Osy ózgeris budan da erterek ja­salýy tıis eken, qyzyq bolǵanda, soǵan oraı ótkizilgen jalpy jıyn­da óz qandastarymyzdyń biri Bla­godarnyı degen sóz de jaman emes qoı dep biteıin dep turǵan iske bóget jasapty. Áıteýir, esh­ten kesh jaqsy demekshi, bul má­selege de núkte qoıylǵan sekildi. Aıtty-aıtpady, zaman ózgeri­sin bir ǵana osy aýyl ómirinen baıqaýǵa bolady. Barqytbel baý­raıyndaǵy shoqtyǵy eńseli Naı­zaǵara bıiginiń etegindegi tabıǵa­ty ásem bul óńirde erterekte qandastarymyz óte az bolypty. Máselen, osyndaǵy «Krasnyı par­tızan» kolhozynda orys tildiler 90 paıyz bolsa, odan qalǵany ǵana bizdiń aǵaıyndar úlesinde eken. Táýelsizdikke qol jetkizgennen bergi jerde endi basqasha jaǵdaı qalyptasyp, jergilikti turǵyndardyń paıyzy 80-ge jetipti. Bul óńirge Qytaı men Moń­ǵolııadan kóship kelip ornyǵyp jatqan qandastarymyz da bar­shy­lyq kórinedi. Sol ózgeris­terdiń bári esh yń-shyńsyz tabı­ǵı túrde júzege asyrylyp jat­qany da qýantady. Sirá, jolbasshymyz aıtyp qoıǵan bolýy kerek aýyl azamat­tary bizdi aýyl shetinde, Keldi­murat ózeniniń jaǵasynda qarsy aldy. Sońynan ańǵarsaq, onyń da sebebi joq emes eken. Iаǵnı, olar Keldimurat ózeni ústine sońǵy eki jarym aı ishinde salynyp bitken jańa kópirdi kórsetkisi kelgen ǵoı. Ol da oryndy maqtanysh pa dedik. О́ıtkeni, bulardyń kópir­diń zaryn tartqandaryna jıyrma shaqty jyl bolyp qalypty. Jer­gilikti turǵyndar osyǵan deıin aýylǵa kirip, shyǵý úshin alpys shaqyrym aınalma jolmen júrýge májbúr bolypty. Endi, mine uzyndyǵy – 30, eni – 6, bıiktigi 1,60 metr jańa kópir paıdalanýǵa berildi. Sapaly kópirdiń jalpy quny 12 mıllıon teńgege túsipti. Aýyl ákimi Qabyl Qasenovpen jáne mektep dırektory Jaıyq Jumaǵulovpen osy arada tany­syp jatyrmyz. Ekeýi de bul jumysqa jańadan kelipti. Ras, Jaıyq baýyrymyz buǵan deıin de osyndaǵy mektepte dırek­tor­dyń orynbasary bolyp qyzmet istegen kórinedi. О́zi aýdandyq más­lıhattyń depýtaty. Onyń jańa qyzmetke taǵaıyndalǵan bette jańa qonysqa jaıǵasyp jat­qandaryna erekshe qýanyshty ekendigi baıqalyp-aq turdy. Shyn­­­dyǵynda, ol qýansa qýan­ǵan­daı, jańa mektep barlyq ta­lapqa saı ma dedik. 320 oryndyq eńseli de sándi ǵımaratta 23 synyp, 29 kabınet bar eken. Sýret, aspazdyq bólmeleri jańadan ashylypty. Sheberhananyń ózi úsheý. Onyń biri – aǵash, ekinshisi – temir, al úshinshisi mata ónimderin óńdep, tigýge arnalǵan. Munda sport zaly da ekeý. Ekinshisi gımnastıka zaly retinde jeke paıdalanýǵa arnalǵan. Al kitaphana qory 8 myńnyń ústinde. Jańa mektepte tipti tis dárigeriniń bólmesine deıin óz aldyna. Jalpy quny 800 mıllıon teńge bul mektep qurylysyn «Qumarov ı K» qurylys mekemesi salypty. Manarbek Quma­rovtyń ıeligindegi bul qurylys mekemesi osyǵan deıin oblys kóleminde 7-8 mektepti qatarǵa qosqan eken. Osy oraıda jańa mektep qurylysyna júz shaqty jergilikti turǵyn tartylǵanyn da aıta ketkenimiz jón bolar. Mektep oqýshylary buǵan deıin nebári 150 oryndyq burynǵy balabaqshasynda úsh aýy­symmen oqyp kelipti. Endi ol balabaq­sha­sy retinde jumys istemek. Al bu­rynǵy dúken úıin «Jas­tar úıine» aınaldyrmaqpyz deıdi aý­yl ákimi. Munyń syr­tyn­da mektep jany­nan úlken­derge arnap – sport, al aýyl shetinde kókpar alańdaryn salýdy oılas­ty­rý­da­myz. Jańa aýrýhana byl­tyr paı­dalanýǵa berilgen bolatyn. Qabyl ákim budan keıin alda­ǵy jyly «Aqbulaq» baǵdar­lama­sy boıynsha aýylǵa sý qubyryn tartý jumysy, «Jol kartasy» baǵdarlamasy boıynsha jóndeý jumystary júrgizilmekshi. Bul óńir negizinen egin, kún­baǵys egýmen, baý-baqsha ósirý­men aınalysady. Soǵan oraı jerdiń toza bastaǵany da shyn­dyq. Son­dyqtan aýyl mańyndaǵy egistik kólemin qysqartyp, jergilikti tur­ǵyndardyń mal ósirýine qo­laı­ly jaǵdaı jasamaqpyz deıdi ákim.

Dáýlet SEISENULY.

Shyǵys Qazaqstan oblysy, Úrjar aýdany. –––––––––– Sýrette: jańa mekteptegi eńbekke baýlý kabıneti.

* * *

QOBDALYQTAR QYSTAN QYSYLMAIDY

Biryńǵaı aýyl sharýashyly­ǵymen aınalysatyn óńirlerdiń barlyq qam-qareketi qyraýly qystyń qıyndyqtarynan qınal­maı ótýge baǵyttalatyny shyn­dyq. Barlyq kúsh-jiger ala jazdaı aldymen aýyldyqtardyń áleý­mettik jaǵdaıyn tııanaqtap, qol­da­ryndaǵy tórt túligin shy­ǵynǵa ushyratpaı kóktemge iliktirýge jumsalatyny da sondyq­tan. Soń­ǵy úsh-tórt jyl boıy óńirde bolǵan qýańshylyq aýyldyqtar­dyń etek-jeńin jınaqy ustaýǵa úıretti. Ala jazdaı tamshy tam­ba­ǵandyqtan aýdan sharýshylyq­tary kóktemde dán sepken 60 myń gektardan astam alqaptan ónim ala almady. Tipti qysqa túsetin malǵa qajetti jem-shópti de jınap ala almaýdyń qaýpi týdy. Alaıda, óńirdiń sharýashy­lyq jáne tabıǵı jaǵdaıyn jetik biletin aýdan ákimi Lıýbov Is­maǵambetova qysqa túsetin mal­­ǵa qajetti jemshópti óz aý­maq­tarynan daıyndap alýdyń bar­­lyq múmkindikterin qaras­tyr­­dy. Aýdanda qurylǵan mal azy­ǵyn daıyndaý jónindegi shtab júıeli jumys istedi. Pishenniń baǵasyn qymbattat­paýdyń jol­da­ry qa­ras­tyryldy. Jemshóp daıyn­daý­shylarǵa oblystyq bıýdjetten 260 tonna arzanda­tyl­ǵan janarmaı bólin­di. Nátı­je­sin­de  aýdan boıynsha qysqa tú­se­tin 16596 iri qaraǵa, 88340 qoı-esh­kige, 6295 jyl­qyǵa, 14650 shosh­qaǵa  111,0 myń tonnadan as­tam pishen daıyn­daldy, sóıtip jospar 130 paıyz oryndaldy, jetkilikti jem qory jasaldy. Aýyl­dyqtar aýa raıy­nyń ashyq-jaryǵyn paıdalanyp maldy qys qataıǵansha jaıyp keldi. Munyń ózi biraz jem-shóp únem­deýge qol jetkizdi. Mal ustaı­tyn 4282 ot­basy jetkilikti jem­shópen qam­tamasyz etilgen.So­nyń ishinde 895 zeınetker men az qamtylǵan 126 otbasyna pishen 30-40 paıyz arzandatylyp berilgen. Joq-jitik 30 otbasyna mal azyǵy tegin túsirilipti. – Bizdiń aýdan biryńǵaı aýyl sharýashylyǵymen aınalysady. Sońǵy jyldardyń tájirıbesi egin­shiliktiń táýekel aımaǵyna or­nalasqan aýdan sharýashylyq­tarynda onyń qaıtarym bermeıtinin kórsetti. Sondyqtan mal ósi­rýge basymdyq berilýde. Árı­ne, jemdik daqyldar ege otyryp, eginshiliktiń kólemin ulǵaıtýdan  bas tartatyn bolamyz. Mal ósir­gende de onyń ónimdiligi joǵary, bizdiń óńirdiń tabıǵı jaǵdaıyna tózimdi tuqymdaryn ósirýge baǵyt ustalýda. О́tken jyly  jańadan qurylǵan sharýashylyq qurylymdary asyl tuqymdy 2068 qoı, 40 jylqy, 70 iri qara satyp alýǵa 35 mln. teńge ınvestısııa saldy. Jalpy sońǵy kezderi jer alyp, sharýasyn júr­gizýge talaptanýshylar qatary kóbeıip keledi. Munyń ózi aýdanda mal ónimderin óńdeý kásip­oryndaryn ashýdy alǵa tartyp otyr. Bul ázirge aldaǵy kúnder­diń enshisindegi sharýa. Qazir eldi mekenderden mal soıý pýnktterin ashyp jatyrmyz, – deıdi Lıýbov Qablıǵojaqyzy. Aýdandaǵy on segiz aýyldyq okrýgte  23 myńnan astam halyq turady. Barlyq eldi mekenderde mektepter bar, feldsherlik-am­býlatorııalyq pýnktter jumys isteıdi. Olarǵa jyl saıyn jas mamandar kóptep kele bastapty. О́tken jyly bilim jáne densaý­lyq salasyna kelgen 21 jas ma­manǵa kóterme járdemaqy tó­leýge 2050,0 mln. teńge bólingen. – Aýdanda búldirshinderdi mek­tepke deıingi balalar mekemelerimen qamtamasyz etýde biraz ilgerileýshilik bar. О́tken jy­ly bes balabaqsha paıdala­nýǵa berildi. Qazir baldyrǵandar balabaqshamen 97 paıyz qamta­masyz etilip otyr. Bul oblys boıyn­sha anaǵurlym joǵary  kór­setkish. Aýdan men oblys orta­lyǵy arasyndaǵy kúrejoldy kúrdeli jóndeý bastaldy, gaz qu­byry tartylýda. Endi aınaldyr­ǵan bir-eki jylda munda tur­mystyq ıgiliktiń bárine qol jetkiziledi. Oǵan senimimiz mol. Qa­zir qobdalyqtar qystan qysyl­maıdy. Áleýmettik sala mekemeleri, turǵyndar qystyq otyn-sýmen tolyq qamtamasyz etildi,– deıdi aýdan ákimi. Qobda óńirinde qoıannyń qy­sy da ázirge ashyq-jaryq  bolyp tur. Jeltoqsannyń aıaǵyna taman túsken qyrbyq qar juqa. Munyń ózi jylqy men qoıdy jaıyp baǵýǵa qolaıly bolýda. Oblys aýdandary arasynda qys­qa túsetin malǵa qajetti jem-shópti ýaqytyly mol daıyndap, qora-qopsysyn da jutyntyp jóndep alǵan qobdalyqtardyń tútini túzý shyǵýda.

Satybaldy SÁÝIRBAI.

Aqtóbe oblysy.