Sýbsıdııa túpki nátıjege tólengeni tıimdi

Tájirıbeli mal mamany, kezinde Mańǵystaý oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy bolǵan, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty Kúzembaı Erǵalıevpen ótkizgen bizdiń bul suhbatymyz mal sharýashylyǵynyń damýyn memlekettik qarjylaı qoldaý baǵdarlamalarynyń qazirgi jaıy jáne ony jetildirý joldary týraly órbidi. – Kúzembaı Erǵalıuly, Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstrligi Agro­óner­kásip keshenindegi sýbsıdııalaý júıesin reformalaýdy, onyń ishinde 2017 jyldan bastap «gektarlyq» sýbsıdııa­ny jáne mal sharýashylyǵyndaǵy «ónim­ge» beriletin sýbsıdııany qaıta qarap, óndiris tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan jańa sýbsıdııa túrlerin engizýdi josparlap otyr eken. Bul ne sebepten dep oılaısyz? Kútken nátıjege qol jetkize almadyq pa, joq álde jańa mınıstr jańa saıasat engizýdi kózdegeni me? – Men munyń ekeýi de bar dep oılaımyn. Birinshiden, jańa mınıstr aýyl sharýashylyǵy salasynyń kásibı mamany, ekinshiden, mınıstrlik jumysy men onyń saıasatyn júrgizý ol úshin jańalyq emes, úshinshiden, ol ysylǵan, saıası da, óndiristiń qaı salasy turǵysynan da óte tájirıbeli basshy. Basqasyn aıtpaǵanda, Asqar Isabekuly elimizdegi halqy kóp, ekonomıkasy kópsalaly, aýyl sharýashylyǵy salasy damyǵan jáne kúrdeli Ońtústik Qazaqstandy uzaq ýaqyt basqardy. Jańa ózińiz aıtyp otyrǵan, aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlamalardyń ol óńirde qalaı jumys jasap, qandaı nátıje berip otyrǵanyn «kózimen kórip, qolymen ustap» keldi. Sondyqtan, men buǵan esh tańdanbaımyn jáne sýbsıdııalaý júıesine engiziletin jańalyqtar aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerge shyn mánindegi qoljetimdi, kútken nátıjeni beretin, ıgiligin halyq sezinetin qoldaý bolady degen senimdemin. Suraǵyńyzǵa oraı aıtarym, sýbsıdııalar kútken nátıjemizdi bergen joq dep birjaqty qorytyndy jasamaımyn, biraq, bergenimizge al­ǵanymyz saı dep aıta almaımyn. Al, «gektarǵa» jáne «ónimge» beriletin sýbsıdııalardy qaıta qaraýy múmkin degenge aıtarym – men negizinen kásibı mal mamanymyn. Sondyqtan, maǵan mal sharýashylyǵynyń máseleleri jú­regime jaqynyraq turady, kóbirek tolǵandyrady. Biraq, agroónerkásip salasynda uzaq ýaqyt basshylyqta bolǵannan keıin, eginshilik máselelerine de tereńirek úńilip, sheshimin tabýyna jumystanýyma týra keldi. Meniń pikirim áriptesterime unamaýy da múmkin, biraq men «gektarlyq» sýbsıdııa tóleýdi jaqtamaımyn. Biz kóktemgi egis naýqanyn uıymdastyrýǵa josparlanǵan tuqym sebý aýdanyna qaraı qarjylaı kómek kórsetemiz. Ol aqshalaı ma, zattaı ma, áıteýir bıýdjet qarjysynan kómektesemiz. Josparly aýdan sebiledi, qarjy ıgeriledi. Komıssııa jumys kólemin rastap, qabyldaıdy. Sosyn túrli sebep-syltaýlar tabylyp, álgi sebilgen aýdan belgili bir mólsherge azaıa­dy. Biraq, ketken aqshany surap jat­qan eshkim joq, komıssııa aktisi bolsa boldy. Hosh delik. Egin jınaldy, mynadaı ónim aldyq delik, sol ónimińdi qaıda sattyń, qansha aqsha saýdyń dep jatqan da eshkim joq sııaqty. Sonymen is bitti, qý ketti. – Siz salanyń mamany retinde qan­daı naqty usynystar aıtar edińiz? – Men «gektarlyq» sýbsıdııa degendi áldeqashan toqtatar edim. Sosyn, qýań­shylyq bola ma, shegirtke bola ma, jazdyń kúni qar men burshaq jaýa ma, kelgen zııanǵa ótemaqy alǵyń kelse, jumysyńdy «saqtandyr» der edim jáne jyl basynda osy jyl úshin josparlaǵan egistik aýdanyna tehnologııalyq kar­tańdy jasa, qansha ónim alatynyńdy kórset der edim. Men sýbsıdııany tek túpki nátıjege tóleý qajet dep esep­teımin. Sondyqtan, josparly ónim jınalatynyna senim bolsa, sol ónimge normatıv boıynsha esepteletin sýbsıdııa kólemin aıqyndap, qajet bolsa kóktemgi jumystaryn júrgizýge «avans» berip, jyl aıaǵynda naqty alǵan ónimine tıesili bolǵan sýbsıdııanyń aıyrmasyn ǵana tóler edim. – Oblysymyzdyń aýyl sha­­rýa­­­shylyǵynyń negizi mal sha­rýashylyǵy ekeni bárimizge belgili. Osy mal sha­rýashylyǵynyń, ónim ón­dirisiniń damýyna qandaı baǵ­darlamalar ar­qyly qarjylaı qoldaý kórsetiledi? Sizdińshe, osy baǵyttaǵy tıimdi jáne olqy tustar qaısy? – Elimizdiń mal sharýashylyǵynyń damýyn memlekettik qoldaý – sýbsıdııalaý júıesi negizinen tikeleı úsh baǵyt boıynsha iske asyrylyp otyr. Olar – asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytý, mal sharýashylyǵynyń ónimdiligin jáne ónim sapasyn arttyrý, sondaı-aq, ınvestısııalyq salymdar kezinde agroónerkásiptik keshen sýbektisi shekken shyǵystardyń bir bóligin óteý. Sýbsıdııalaý Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrligi bekitken qaǵıdamen qo­ıylǵan mólsherlerge sáıkes kelip, talaptardy qanaǵattandyrǵan jaǵdaıda ǵana beriledi. Jekelep toqtalsaq, mysaly asyl tuqymdy mal sharýashylyǵynyń damýyn memlekettik qoldaý máselesin taldaý úshin, birinshi kezekte asyl tuqymdyq mártebe berý máselesine toqtalǵan durys bolady. Sebebi, sharýashylyq sýbektisi memlekettik qoldaý alý úshin birinshi kezekte asyl tuqymdyq mártebe alýy kerek, naqtyraq aıtsaq, qazirgishe «asyl tuqymdy ónimi» bolýy shart. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń 2015 jyldyń 11 jeltoqsanyndaǵy №3-3/1084 «Asyl tuqymdyq ónim (materıal) mártebesin berý (toqtata turý, kúshin joıý) qaǵıdalaryn bekitý týraly» buıryǵymen bekitilgen qaǵıda boıynsha (burynǵy qaǵıdada da) asyl tuqymdyq ónim mártebesin berý – asyl tuqymdy ónim mártebesin alý meılinshe ońaılatylǵan. Árıne, bul sharýashylyq sýbektileri úshin óte qolaıly jáne tıimdi. Biraq, osy tıimdilik oń nátıje berdi me? Qaǵıda talabynan túıgenim, «qaǵaz» durys bolsa, bar da tirkele ber. Al ónim sapasy she? Ony baǵalaý she? Osynyń saldarynan, ýaqyt kórsetkendeı, sońǵy 2-3 jylda asyl tuqymdyq mártebe alýshylar men asyl tuqymdy ónim úlesi kúrt artty. Muny osy salaǵa salǵan qyrýar qarjynyń nátıjesi desek, qateleskenimiz dep sanaımyn. Eger, osy qarjynyń nátıjesi dep baǵamdaıtyn bolsaq, onda osy asyl tuqymdyq mártebe alǵandar men úlesi kúrt artqan asyl tu­qymdy ónimder bizge qandaı oń nátıje berdi, sony dáleldeıtin qolymyzda naqty málimet bar ma? Joq. Olaı bolsa, bul negizinen, asyl tuqymdyq mártebe alýdy ońaılatý, sýbsıdııa qarjysynyń qoljetimdiligi men mártebe alǵandardyń sýbsıdııa alýǵa degen qushtarlyǵynyń artýynan dep baǵalasaq naqtyraq bolady. Jasyratyny joq, búgingi kún­gi «sany bar da, sapasy joq» «asyl tu­qymdylar» sapaly ónim ósirý, sapaly ónim óndirisin arttyrý, ony ózgelerge taratý arqyly memlekettik qarjylaı qoldaýdyń nátıjesimen agroónerkásip kesheniniń ekonomıkasyn kóterý úshin emes, negizinen, sýbsıdııa qarjysyn alý maqsatyn ǵana kózdep otyrǵany ashy da bolsa shyndyq. Jáne, biz buǵan tolyq múmkindik jasap otyrmyz. Sonymen qatar, kúni búginge asyl tuqymdyq ónim óndirisine, el ekonomıkasyna qosatyn túk úlesi joq, biraq mıl­lıondaǵan bıýdjet qarjysynan memlekettik qarjylaı qoldaý alyp otyrǵan asyl tuqymdy ónimder de bar. Qazir ónim óndirisin, onyń sapasyn ysyryp qoıyp, tek alǵan sýbsıdııa qarjysymen kúnkóris jasap otyrǵandar da tabylyp qalady. Oǵan mysaldy qajetinshe keltire berýge bolady. Biraq, túsinikti bolý úshin, mysalǵa mal sharýashylyǵyndaǵy asyl tuqymdy qarakól qoı sharýashylyqtaryn alaıyq. Men osy salanyń kásibı mamanymyn, sondyqtan ózge salaǵa tıispeı otyrmyn. Kemshiligin aıtsam, taıaqtyń bir ushy ózime de tıedi. Múmkin, osy suhbatty oqyp, áriptesterim maǵan renjir, biraq mysalǵa almasqa amalym joq. Jasyratyny joq, qazir osy qara­kól sharýashylyqtarynyń birde-biri tehnologııalyq talaptardy bylaı qoı­ǵanda, negizgi ónimi – qarakól eltirisi óndirisimen aınalyspaıdy, qarapaıym taýarlyq sharýashylyqtar sııaqty, tek qana qoı etin óndirýmen shuǵyldanady jáne olardyń ekonomıkasynyń tiregi de osy ónim desem artyq aıtqandyq emes. Zerdelep kórseńizder, olardan asyl tuqymdy mal satyp alýshylar da joqtyń qasy. Sebebi, qarakóldiń et ónimdiligi ózgelerden óte tómen. Son­da, elimizdegi mıllıondap sýbsıdııa qar­jysyn alyp otyrǵan asyl tuqymdy qarakól sharýashylyqtary kimge kerek? Árıne, qarakól qoıynyń uzaq jyldarǵy seleksııalyq-asyldandyrý jumystarynyń nátıjesimen qol jet­kizgen alýan túrli qundy tústeri men reńderiniń, buıralarynyń asyltektilik qoryn saqtap qalyp, qajet bolǵan kezde damýyn qaıtadan jańǵyrtýymyz kerek. Bul sóz joq sheshimin tabýy tıis. Meniń oıymsha, ár óńirde shashyrap jatqan, keń aýqymdy seleksııalyq mal tuqymyn asyldandyrý júrgizýge maly da az, kerek deseń shtattyq quramynda qarakóldi biletin kásibı mamany da joq osy asyl tuqymdy mal sharýashylyqtary sýbektileriniń, olarǵa mıllıondap sýbsıdııa qarjy­syn jumsaýdyń qajettiligi qansha? Demek, bul máselege basqa qyrynan kelý kerek. Nege osy mıllıondardyń esebinen memleket qamqorlyǵyndaǵy 4-5 mamandandyrylǵan qarakól sha­rýashylyǵy sýbektisin ustap, ony bilikti mamandarmen qamtyp, tıisti seleksııalyq-asyldandyrý jumystaryn júrgizýdi jalǵastyryp, asyltektilik qoryn saqtap qalmasqa? Meniń esebimshe, osyny iske asyrsaq, qarjy da únemdeler edi, jumys ta talap deńgeıinde júrer edi, nátıje de bolar edi. Jalpy aıtatyn bolsaq, osy asyl tu­qymdyq mártebe alǵan, nemese asyl tuqymdy mal ósirip otyr­ǵan sýbek­tilerde sala mamany – zootehnık-seleksıonerlerdi bylaı qoıǵanda, saladaǵy ǵylymı-ón­diristik sýbektilermen kelisimshartpen jumys júrgizip otyrsa, onda sózim joq. Ishinde birde-bir mal mamany joqtary da jetip-artylady. Sonda olar suryptaý men juptaýdy, maldy keshendi baǵalaýdy qalaı júrgizip, qandaı sapaly asyl tuqymdy ónim óndirip otyr? Máseleni túıindeıtin bolsaq, asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy mártebesin berý jáne ol memlekettik qarjylaı qoldaý alý úshin myna máselelerdi sheship alǵan durys: Budan burynǵy qoldanysta bolǵan qaǵıda talabyndaǵydaı, asyl tuqymdyq mártebeni salanyń kásibı mamandarynyń qatysýymen qurylǵan komıssııanyń qorytyndysy jáne usynysymen qu­zyretti memlekettik organ berýge tıis. Mártebe berýdi porodanyń palatasyna tapsyrý úlken qatelik dep esepteımin. Sebebi, ol palataǵa qarjy qaıdan tú­se­tinin, onyń aımaqtardaǵy salalarǵa qalaı sapalyq jáne óndiristik baqylaý júrgize alatynyn, búgingi mártebe alýshy, erteńgi memlekettik bıýdjet qarjysyn paıdalanýshy – sýbsıdııa alýshy ekenin esten shyǵarmaı, mártebeni qoǵamdyq uıym emes, quzyretti memlekettik organ bergeni durys dep esep­teımin. Mal sharýashylyǵynda asyl tuqymdy maldy – «asyl tuqymdy ónim» dep «jańa­lyq» engizýdiń de esh qajettiligi joq, ol «asyl tuqymdy mal» dep atalýy jáne «asyl tuqymdy mal» dep tek qana asyl tuqym­dyq mártebesi bar asyl tuqymdy sharýashylyqtarda tanylǵan jáne olardan satyp alynǵan mal, osyny dáleldeıtin qujattary bolsa ǵana, tanylýy tıis. Onymen qosa asyl tuqymdyq mártebe alýǵa úmitkerge qoıylatyn alǵashqy talapty kúsheıtý kerek. Mysaly, mal basy, onyń taza tuqymdylyǵy, joǵary synypty mal úlesi, ónim óndirisi men sapasy, mamandarmen, qajetti ǵımarattarmen, mal azyǵymen jáne ǵylymı qamtylýy, asyl tuqymdyq qujattardyń naqtylyǵy men júrgizilýi, veterınarııalyq jaǵ­daıy, t.s.s. Sonymen qatar, qazirgideı emes, qoıylǵan talaptardyń oryndalysyn qadaǵalaıtyn quzyretti memlekettik organnyń merzimdi qadaǵalaý júrgizýge quqyǵy bolýy tıis. Sebebi, ol memleket qarjysynan qaıtarymsyz qoldaý alyp otyr ǵoı. Osy máseleler sheshimin tapsa, asyl tuqymdyq mártebeniń de mártebesi artyp, kez kelgenniń mártebe alýyna jol berilmeıdi, mal sapasy, odan alynatyn ónim kólemi men sapasy artady. Sóıtip, asyl tuqymdy mal sharýashylyǵynyń damýyna jumsalǵan bıýdjet qarjysy kútken nátıjemizdi beredi dep esepteımin. Al qazirgi jaǵdaı boıynsha aıtsaq, Úkimet 15 jyldan beri asyl tuqymdy mal sharýashylyǵynyń damýyn birneshe baǵyttar boıynsha úzdiksiz qarjylaı qoldap keledi, biraq biz odan kútken nátıjemizdi alǵan joqpyz. Mysaly, múıizdi iri qara sharýashylyǵyn damytýǵa jumsalǵan qarjyny eseptep kórińizshi? Bergeni jumsaǵan qarjyǵa turarlyq pa? Joq. Aqyr sońynda biz elimizdiń ishinen qanaǵattanarlyq mal tappaı, baǵasy «ýdaı» maldy shet elderden, sonaý Avstralııa, AQSh, Kanadadan satyp alyp, ushaqpen tasýǵa májbúr bolyp otyrmyz. Eger, talapty kúsheıtip, bergenimizdi «qattyraq suramasaq», bul keleńsizdik jalǵasa beredi. Múmkin, ol ákelingen maldardyń artyqshylyqtaryn dáleldeýge tyrysatyndar da tabylar, biraq, bizdiń ǵalymdar men malbegilerge ótken 15-20 jyl ishinde soǵan jumsalǵan qarjy kólemindeı qarjy bólip, jaǵdaı men qamqorlyq jasaǵanymyzda, olardan ónimdiligi de, ónim sapasy da kem tús­peıtin, tipti kóptegen qasıetterimen olardan joǵary turatyn maldy seleksııa­laıtynyna senimdimin. – Túsinikti. Endi sýbsıdııalaý máse­lesine de osylaısha naqtyraq toq­tal­sańyz. – Mınıstrliktiń 2014 jyldyń 19 qarashasyndaǵy №3-1/600 buıryǵymen bekitilgen otandyq asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn, mal sharýashylyǵynyń ónimdiligi men ónim sapasyn arttyrýdy memlekettik qarjylaı qoldaý – sýbsıdııalaý qaǵıdasymen asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytý jáne mal sharýashylyǵynyń ónimdiligin jáne ónim sapasyn arttyrý baǵyttary boıynsha júzege asyrylady. Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵynyń múıizdi iri qara sharýashylyǵynda tu­qymdyq túrlendirýmen qamtylǵan asyl tuqymdy ana­lyqtyń basyna, jalpy ta­byndardaǵy ettik baǵyttaǵy tuqymdyq buqalardy baǵyp-kú­tý shyǵyndaryn ishin­ara óteýge, al qoı sharýashylyǵynda tuqymdyq túrlendirýmen qamtylǵan qoı­lardyń ana­lyq basyna, asyl tuqymdyq zaýyttar men sharýashylyqtardaǵy asyl tuqymdy qoılardyń analyq basyna beki­tilgen normatıv boıynsha jylma-jyl sýbsıdııa tólenedi. Bul sýbsıdııa­lar tek osy eki túlik túrine ǵana qarastyrylǵan jáne normatıvterdiń qalaı anyqtalǵany bizge beımálim. Maqsat – asyl tuqymdy maldy durys baǵyp-kútýge, azyqtandyrýǵa, seleksııalyq asyldandyrý isin júrgizýge jumsalǵan qosalqy shyǵyndardy óteý bolý kerek, sirá?! Al qaǵıdamen sýbsıdııa alýǵa úmitkerge qoıylǵan talaptardy zerdelep qarasaq, berilgen qarjydan kútkenimizdeı nátıje alý múmkindigi óte tómen. Osy jerde «ne sebepten bas­qa asyl tuqymdy túlikterge osyndaı sýbsıdııa tólenbeıdi? Sýbsıdııa alýǵa úmitkerlerge nege asyl tuqymdyq jáne óndiristik mańyzy joq talaptar ǵana qoıylǵan?» degen suraqtar týyndaıdy. Sýbsıdııalaýdyń kelesi bir baǵyty – asyl tuqymdy maldy satyp alý shy­­­ǵyndaryn ishinara óteý. Meniń tú­sinýimshe, bul asyl tuqymdy malǵa qatardaǵy taýarlyq sharýashylyqtar­dyń qoljetimdiligin arttyrý, ıaǵnı, asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy sýbek­tilerinen satyp alynǵan baǵasy qymbat sapaly analyqtar men atalyqtardyń satyp alý qunyn arzandata otyryp, taýarlyq malynyń sapalyq quramyn jaqsartý jáne osynyń nátıjesinde ónimdiligi men ónim sapasyn arttyrý úshin jasalsa kerek. Nıet durys. Biraq osy jerde taǵy da birneshe túsiniksiz máseleler týyndaıdy. Mysaly, mal basyna tólenetin sýbsıdııa normatıvi qalaı anyqtalǵan? Asyl tuqymdy qoı tóliniń bir basyna – 8000 teńge jáne ol tóldiń satyp alý baǵasynyń 30-50%-y bolsa, jylqy tóline – 40 myń, tipti túıe tóline – 37 myń teńge kóleminde belgilenip, satyp alý baǵasynyń 10%-na jeter-jetpes mólsherde belgilengen. Múıizdi iri qara boıynsha tipten túsiniksiz. Sońǵy zootehnıkalyq anyqtamalyqtarǵa súıenip, qarapaıym qazaqsha esep jasasaq, 1 bas sıyr, túıe men jylqy 10 bas qoıǵa teńgeriletinin eskersek, onda sıyr, jylqy men túıeniń ár basyna 80 000 teńgeden sýbsıdııa tólegen ádil bolar edi ǵoı. – Sýbsıdııa kimge tólenedi, satý­shyǵa ma, álde satyp alýshyǵa ma? Qaı­­sy­syna tólegen tıimdi dep oılaısyz? – Sýbsıdııa asyl tuqymdy mal tólin satyp alýshyǵa tólenedi, buryn satýshyǵa tólengen. Munyń kemshiligi sol, satýshy – asyl tuqymdy mal ıesi malyn barynsha qymbat baǵaǵa satýǵa múmkindik alady. Osydan asyl tuqymdy maldyń qoljetimdiligi tómendeıdi, asyl tuqymdy mal ıesiniń malyn satýǵa yntasy bolmaıdy, sebebi, satpasa da mal basyna sýbsıdııa alyp otyr. Sondyqtan, sýbsıdııa satýshyǵa tólengeni durys dep esepteımin jáne ony malyn satýǵa, arzan baǵamen satýǵa ıtermeleıtin tetikti tabýymyz kerek. – Tájirıbeli maman retinde osy máseleler boıynsha naqty usynystar aıta alasyz ba? – Sýbsıdııalaý qaǵıdalaryn jetil­dirip, mán-maǵynasyn, eko­no­mıkalyq-óndiristik turǵydan jan-jaqty zerdelep, qaıta jasaý kerek. Maqsat – bıýdjet qarjysynan qoldaý kórsetý emes, osy qoldaýdan ózine de, ózgelerge de, halyqqa da oń nátıje beretin túpki nátıjege baǵyttalýy tıis. Meniń oıymsha, asyl tuqymdy mal sharýashylyǵynyń damýyn qoldaýǵa sýbsıdııa naqty negiz­demelermen belgilengen normatıvtermen: asyl tuqymdy mal basynyń naqty ósimine, ıaǵnı, ósken sanyna berilse, bul jyldan-jylǵa sýbektide asyl tuqymdy mal basynyń ósimine jáne taýarlyq sharýashylyqtarǵa satylatyn asyl tuqymdy mal sanyn arttyrýǵa yqpal etedi. Ekinshiden, ótken jylmen salystyrǵandaǵy joǵary synypty – elıta jáne I synypty mal basynyń salys­tyrmaly ósimin eskere otyryp berilse – bul asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy sýbektisiniń seleksııalyq mal tuqymyn asyldandyrý qyzmetin naqty jolǵa qo­ıyp, sharýashylyqtaǵy mal sapasynyń odan ári jaqsarýyna qoldaý bolar edi. Úshinshiden, joǵaryda aıtyp ketkenimdeı, saladaǵy ózge otandyq taýarlyq aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerge arzandatylǵan baǵamen tuqymdyq maq­satqa satqan asyl tuqymdy mal basyna berilgeni durys. О́ıtkeni, bul asyl tuqymdy sharýashylyq sýbektisiniń asyl tuqymdy mal tólin satýǵa yntasyn arttyryp, taýarlyq sharýashylyqtardaǵy mal sapasynyń, ónimdiligi men ónim sapasynyń artýyna jol ashady. Tıimdilikke tez qol jetkizemiz desek, bir basqa tólenetin sýbsıdııa normatıvi maldyń orta satý baǵasynyń 50%-nan kem bolmaǵany jón. Qaǵıdany osylaısha jetildirý, barlyq asyl tuqymdy mal sharýashylyqtary sýbek­tileriniń sýbsıdııa qarjysyna teń quqyly qoljetimdiligin qamtamasyz etedi. Asyl tuqymdy mal basyna, ba­ǵyp-kútýge, azyqtandyrýǵa, qoldan uryq­­tan­dyrýǵa jáne ózge de taýarlyq sharýa­shy­lyqtarǵa da ortaq, jalpy óndiristik shyǵyndardy ishinara óteý maqsatyna sýbsıdııa tóleý, bıýdjet qarjysyn orynsyz shyǵyndaý dep sanaımyn. Endi qaǵıdamen sýbsıdııa alýshyǵa qoıylǵan ólshemder men talaptarǵa keletin bolsaq, osy negizgi ónim ón­dirýshiler – sharýa jáne jeke úı qojalyqtary óndirgen ónimine memleket tarapynan qoldaý – sýbsıdııa ala almaıdy. Sebebi, onyń keminde 300 bas analyq qoıy, 75 bastan kem emes analyq túıesi, ne analyq jylqysy bolýy jáne olardyń etke ótkizý orta tirideı salmaǵy qoıda 45 kg-nan artyq emes, iri qaraniki 350 kg-nan kem bolmaýy mindettelgen. Sonda biz, qaǵıdany «sýbsıdııany kimge tóleý úshin jasadyq?» degen oryndy suraq týyndaıdy. Taǵy bir túsiniksizi, nege etke ótkiziletin qoıdyń salmaǵy 45 kg-nan aspaýy kerek? Sonda ne, etke qozy men tek «kóterem» iri qoı tapsyrýymyz kerek pe? Salmaǵy 60-70 kg keletin semiz «isekterimiz» ben «qu­nan» qoılarymyzdy, «toqtasqan» maldarymyzdy etke tapsyrsaq, nege sýbsıdııa tólenbeıdi? Álde bulardy mal soıý ornymen ymyralasyp, 2 qozynyń esebine soıǵyzyp, etke ótkizip, sýbsıdııa alamyz ba? Joq, álde qoı etimen halyqty qamtý máselesin tolyq sheship, endi halyqty tek qana tabıǵı asa taza, «tiske jumsaq» qozy etimen qamtýǵa baǵyt ustandyq pa? – Kúzembaı Erǵalıuly, óz oı-pi­kirińizdi, usynysyńyzdy ashyq aıtyp, bóliskenińizge rahmet. Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan»  Mańǵystaý oblysy