Sýdyń da suraýy bar

Jemqorlyq – indet, joıý – mindet

Búginde sýdyń da suraýy kelgen tárizdi. Halyq aýyz sýdyń tap­shylyǵyn seze bastady. Aýrý­yn jasyrǵan óledi demekshi, bir­qatar eldi mekenderde aýyz sý múlde joq nemese qasqaldaqtyń qanyna aınaldy. Elimizdiń qaı túkpirin alsańyz da atoılap shyǵa keletin aýyz sý máselesiniń jyr bolyp aıtylyp kele jatqanyna da biraz ýaqyt ótti. Biraq ómir náriniń tapshylyǵyn, zardabyn tar­typ otyrǵandardyń hali áli kún­ge sol kúıinde qalǵan sekildi. Bul týraly keshe «Nur Otan» HDP janyndaǵy jemqorlyqpen kúres jónindegi respýblıkalyq qoǵamdyq keńestiń kezekti otyry­synda basa aıtyldy. Onda aldymen 2002-2010 jyl­darǵa arnalǵan «Aýyz sý» salalyq baǵdarlamasyn júzege asyrý ba­rysynda memlekettik organdar­dyń jemqorlyqqa qarsy kúres jumysynyń jaǵdaıy talqyǵa sa­lyndy. Qoǵamdyq keńestiń atyna saı munda kóterilgen másele áb­den shekten shyǵyp, halyqtyń narazylyǵyna ushyraǵandyqtan, ony joıýdyń aqyrǵy amalyndaı qaralatyndyǵy belgili. Alaıda, otyrysqa qatysqan Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrliginiń ókilderi keltirgen aqparatta bári jaqsy, qarajat bólinip, jumys qyzý júrip jatqan kórinedi. Máselen, AShM Sý resýrstary komıteti «Aýyz sý» salalyq baǵdarlamasy 2002 jyly bekitildi deıdi. Onda 3955 myń adamy bar 3636 aýyl­dyq eldi mekenniń sýmen qamtý júıesin jaqsartý qarastyrylǵan. Osy baǵdarlamany iske asyrý aıasynda 195,03 mlrd.teńge ıegerilip, 13288 shaqyrym sý qubyry men aýyz sýmen qamtý jelileri salynǵan. Sóıtip, 3449 aýyldyq eldi mekenderdi sýmen qamtý jaqsartylǵan kórinedi. Biraq keńes otyrysynda sóı­legender jáne tekserilgen istiń dálelderi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ókilderiniń aıtqany men jergilikti jerlerdegi naqty jaǵdaıdyń arasy jer men kókteı ekendigin aıǵaqtap berdi. Ásirese, jýrnalıstik zertteý nátıjeleri ońtústik, soltústik aımaqtardyń birqatar eldi mekenderinde sýmen qamtamasyz etý máselesi áli ótkir kúıinde qalyp otyrǵandyǵyn pash etti. Máselen, otyrysqa tór­aǵa­lyq etýshi joǵaryda atalǵan qo­ǵam­dyq keńes tóraǵasy O.Ábdi­kárimovtiń aıtýynsha, «Aý­yz sý» baǵ­darlamasyna bólingen bıýdjet qarajatynyń biraz bóligi talan-tarajǵa salynyp, tiste­gen­niń aý­zynda, ustaǵannyń qolynda ketkendigin aıǵaqtaıtyn derekter bar. Bul taǵy da memleket qara­jatynyń tıimdi jumsalmaı ot­yr­ǵandyǵyn kórsetedi. О́tken jy­ly «Aýyz sý» baǵdarlamasyna jaýapty Sý resýrstary komı­te­tiniń burynǵy tóraǵasy Rıabsev jáne onyń eki orynbasary jem­qorlyqqa jol bergeni úshin qyl­mystyq jaýapkershilikke tartyl­dy. Biraq, báribir búgingi tańda statıstıka kórsetip otyrǵandaı, agroónerkásip salasynda sybaı­las jemqorlyq deńgeıi óte jo­ǵary. Dálirek aıtqanda, ótken jy­ly aýyl sharýashylyǵy sala­syn­da jemqorlyq kórsetkishi 13,6 paıyzǵa ósti, deıdi baıandamashy. El ekonomıkasyna qaýip tón­diretin jemqorlyq áreketterden arylý – ýaqyt talaby. Ásirese, aý­yz sý máselesinde memleket qar­jysyn jymqyrǵandarmen aıaýsyz kúres júrgizilýi kerek. О́ıtkeni, Elbasy ústimizdegi jylǵy Jol­daýynda elimizdi sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý – halyq densaýlyǵynyń kepili ekendigin erekshe atap ótti. Demek, keńes otyrysynda aıtylǵandaı, birqa­tar eldi mekenderdegi halyqty aýyz sýdan qaǵyp otyrǵan korrýpsııa, paraqorlyq, bıýrokratızm qo­ǵamdy keri ketiretin kesel bo­lyp tabylady. Otyrysta Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi jáne onyń Sý resýrstary komıteti tarapynan jiberilgen kemshilikter jan-jaqty atap kórsetildi. Soǵan oraı «Aýyz sý» baǵ­dar­lamasy qyzmetiniń nátıjesi men tıimdiligi turǵyndar kóńilinen shy­ǵyp otyrǵan joq, deıdi O.Ábdikárimov. Jalpy, eń aldymen, joba baǵ­darlamasyna qarjy bólý kezinde keleńsizdikke jol berilgen. Bul tusta jobalyq-smetalyq qujat­tar jerasty sý kózin anyqtaıtyn Geologııa komıtetiniń kelisiminsiz jasalǵan ba degen suraq týyn­daı­dy. Sý joq bolsa da nemese aýyz sý sapasy belgilengen normaǵa saı kelmese de mundaı nátıje bermeıtin jobalar Sý resýrs­tary komıtetiniń qolynan ótip, olardy qarjylandyrýǵa ruqsat berilgen kórinedi. Nátıjesinde bıýdjettiń qyrýar qarjysy shy­ǵyn­daldy. Sol sııaqty qurylys­ty bastamas buryn jer asty sýyn anyqtaýda monıtorıng júr­gizil­me­gendikten keıbir jerlerde bó­lingen aqsha tekke ysy­rap bolǵan. Qarama-qaıshy­lyq­tar da az emes. Máselen, Túr­kis­tanǵa Kentaýdan uzyndyǵy 40 shaqyrym bolatyn sý qubyry tar­tyldy. Biraq, ol qubyrda sý joq. Túrkistanda jer asty sý qory mol. Al endi sol mol sý kózine burǵylaý júrgi­zeı­in dese, oǵan ruqsat berilmeıdi. Otyrysta ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń óz­ara is-áreketinde bir júıeniń joq­tyǵy bıýdjettiń tıimsiz jum­salýyna, sý qondyrǵylarynyń sa­pasyzdyǵyna ákelip soqtyr­ǵa­ny aıtyldy. Sóıtip, talqylaýdyń nátıjesi boıynsha Úkimetke tıisti usynystar qabyldandy. Aleksandr TASBOLATOV.