Sarańdyq, kúndestik, qyzǵanysh...

Bul bizdi qaıda aparady? Tegi, biz bireýdiń jaqsy isin kóre tura bir aýyz sóz jyly lebiz bildirýge kelgende túpsiz tereń sarańdyqqa boı aldyryp bara jatyrmyz. Nege? Onyń jaýa­byn hakim Abaıdan izdep kórdim. «Qazaqtyń biriniń birine qas­kúnem bolmaǵynyń, biriniń tileýin biri tilemeıtuǵynynyń, ózderiniń jalqaý bolatuǵynynyń sebebi ne? Hámma ǵalamǵa belgili danyshpandar áldeqashan baıqaǵan: árbir jalqaý kisi – qorqaq, qaıratsyz tartady; árbir qaıratsyz – qor­qaq, maqtanshaq keledi; árbir maq­tanshaq – qorqaq, aqylsyz, na­dan keledi; árbir aqylsyz – nadan, arsyz keledi; árbir arsyz jalqaýdan suramsaq; ózi toıymsyz, ónersiz, eshkimge dostyǵy joq jandar shyǵady», depti uly Abaı «Úshinshi qara sózinde». «Osy men ózim – qazaqpyn. Qazaqty jaqsy kórem be, jek kórem be?» dep alyp, qazaqtyń minin jipke tizip shyǵatyn danyshpan adamdardy qyzǵanshaqtyqtan, sarańdyqtan, qýyskeýdelikten, jalynsyzdyqtan saqtandyrady. Arsyz, toıymsyz, qorqaq, nadan adam qashan da ózgeniń shyqqan bıigine qyzǵanyshpen qaraıdy. «Qalaı etsem myna páleketti súrindiremin?» dep túrli qıturqy kedergiler izdeı bastaıdy. Ishtegi qyzǵanysh degen qyzyl ıt búkil óne boıyn tyrnalaı-tyrnalaı kele álgi adamdy nıeti haram, oıy buzyq, júrgen jerine jýa bitpeıtin jyrtqyshqa aınaldyrady. Eshkimge dostyǵy joq adamdar tek qaskúnemdikti ǵana oılaıdy. Olar tek ózim ǵana bolyp-tolsam dep armandaıdy. Mundaılardyń mańaıyndaǵylarǵa kóleńkesi túspeıdi. Dana Abaı aıtpaqshy, olardyń bári tórt aıaqty maldy qalaı kóbeıtkennen basqa oıy­nyń joqtyǵynan, ózge – egin, saýda, óner, ǵylym – solar se­kildi nárselerge salynsa, bulaı bolmas edi. Júrekti julmalaıtyn jáne bir jáıt – kúnshildik. Eger bireý atqa qona qalsa, onyń túp-tuqııanyna deıin túgin qaldyrmaı zertteımiz. Sońyra «Á, báse!» dep berik baılam jasaımyz. Osy baılamsyz sheshim keıde sandyraqtap, múlde basqa arnaǵa túsip ketedi. Aqyry ony túkke alǵysyz bireý etip shyǵarýǵa kelgende taǵy da aldymyzǵa jan salmaımyz. Sonda bizdiń sapymyzda saý adam qala ma? Taıaýda «Juldyz» jýrnalynyń №5 sanynda belgili jazýshy Serik Janábildiń «Qulager aqynnyń qulyny» atty ocherki jarııalandy. Oqyp shyqtyq. Jaqsy dúnıe eken. Osy ocherkti taldap turǵanymyzda qasymyzǵa bir áriptesimiz kele qaldy. «Myna hıkaıany kórdińiz be?» dep jýrnaldy ashyp, jarııalanymdy kórsettik. – Osy da jaza beredi eken, – dep álgi áriptesimiz jýrnaldy jaba qoıǵany. Ishimiz qylp ete qaldy. Qalamgerlik qoldaý qaıda? Áriptestik tilek qaıda? Ishmerez ishtarlyq adamdy ushpaqqa jetkizer me? Bir aýyz jaqsy tilegin aıtsa nesi ketedi? Aımaqtyq kommýnıkasııalar ortalyǵynda brıfıng ótetin bolyp bara qaldym. Osynda «Egemen Qazaqstan» gazetiniń oblysymyzdaǵy menshikti tilshisi, qalamy júırik jýrnalıst Baqtııar Taıjan da kelipti. Salǵan jerden: – «Egemendegi» maqalańdy oqydym. Jaqsy másele kóteripsiń. Bizge osyndaı ashyq pikirler jetispeıdi, – dedi. Bir aýyz sóz! Kádimgideı qýanyp qaldym. Zadynda, bizdi shabyttandyryp, jigerlendirip qoıatyn osy bir aýyz ǵana sóz. Keıbir ishmerezder jaqsyńdy kóre, bile tursa da tym quryǵanda nesıe kóńilin de qımaıdy. Sonda deımin-aý, salbókse sarańdyq, kúshála kúndestik, irińdi ishtarlyq, qııampurys qyzǵanysh bizdi qaıda aparady? Sabyrbek OLJABAI ShYMKENT