Jańa memlekettik apparat qalyptastyrý

Bul ulttyq reformanyń eń ózekti jáne kúrdeli býyny Saıası ǵylymdar doktory, professor Náýbat QALIEVPEN áńgime – Náýbat aǵa, «Ult Jos­pary – qazaqstandyq armanǵa bas­­taı­tyn jol» degen taqy­ry­p­ta jaryq kórgen baǵdar­lamalyq maqalasynda Elbasy el ishinde júrgizilýi tıis bir­qatar reformalar jaıyn­da sóz qozǵaıdy. Solardyń biri – mem­l­ekettik qyzmet tóńire­gindegi reforma. Iаǵnı, aldaǵy ýaqytta «Memlekettik qyzmet týraly» jańa zań negizinde memlekettik apparattyń tıimdiligin art­tyrý qolǵa alynbaq. Bul qalaı júzege asýy múmkin? – Bes ulttyq reformanyń ishindegi eń ózektisi, eń kúrdelisi, negizgi býyny – jańa memlekettik ap­paratty qalyptastyrý eke­nin­de daý joq. Eger dál osy máse­leni bizdiń memlekettik bas­qarý ınstıtýttary Prezıdent stra­tegııalarynda anyqtalyp, tujyrymdalǵandaı, oıdaǵydaı tez jáne tıimdi sheshse, ol ózimen birge basqa reformalardy da sheshýdiń, júzege asyrýdyń naqty ári asa qýatty tetigi bola alady. Iаǵnı, osydan 80 jyldaı buryn, keńes kezeńinde aıtylǵan: «Bárin de kadrlar sheshedi!» degen belgili qaǵıdat búginde, jańa zamanda burynǵydan da ózekti ári aýqymdy bolyp tur. Sizdiń memlekettik qyzmettiń tıimdiligi týraly suraǵyńyzǵa tikeleı jaýap berýden buryn myna bir máselege toqtala ketýdi jón kórip otyrmyn. Qaı zamanda da qaı memlekettiń aldynda memlekettik basqarý mashınasyn qalyptastyrý, onyń yrǵaqty, irkilissiz el men ulttyń múddesine qyzmet isteýin qamtamasyz etý­diń kúrdeli problemalary tura­dy. Táýelsizdik alǵan kúnnen bas­tap bizdiń memleketimizdiń aldyn­daǵy ol mindet, mine, shırek ǵasyr boıy, menmundalap tur jáne únemi jańa talaptarmen kúr­delenip, jańa deńgeıde kún tártibine qoıylyp keledi. Osy jolda, sóz joq, 1998 jylǵy «Mem­le­kettik qyzmet týraly» Zań ma­ńyzdy kezeń bolǵany sózsiz. Ol Zań belgili mólsherde óz mıs­sııasyn oryndady. Al endi shı­rek ǵasyrǵa jýyq memleket­tik bas­qarý tájirıbesiniń ja­ǵym­dy da jaǵymsyz tájirıbesi­ne súıenip, aıaqqa tusaý bolǵan keder­gi-qatelikterge qaıta súrin­beý, olarǵa jol bermeý – búgin­gi basqarýshylardyń mańyz­dy mindet-paryzy. Budan bylaı, baıyrǵy kedergiler men bi­lik­sizdikterge qaıta-qaıta súri­nip-qabynýǵa bolmaıdy. Keıde, tipti: «Bizdiń basqarý júıe­sin­degi, ásirese, atqarýshy bılik sala­syndaǵy memlekettik qyz­mettiń sapasy men tıimdiligi máse­lelerimen túbegeıli, ıaǵnı quzyretteri men ókilettikteri boıynsha tikeleı jaýapty she­shim­­der qabyldaıtyn, tal­daý ja­saı­tyn kadrlar óz memle­keti­mizde qabyldanǵan irgeli, stra­te­gııalyq qujattarmen jumys isteı me, solardyń tóńireginde oılana ma?», – degen suraq týady... Al endi kásibı memlekettik ap­parat­ty qalyptastyrý má­se­le­sine kelsek, búgingi «Qazaq­stan-2050» Strategııasyn júzege asyrýdaǵy memlekettik bılik ınstıtýttarynyń, basqarý or­gandarynyń jaýapkershiligi, qyzmetiniń tıimdiligi men sapasy erekshe orynda. Strategııa taǵ­dyry men oryndalý deń­geıi mem­lekettik basqarý ıns­tıtýt­­tarynyń qyzmetine tike­leı baılanysty. Olardyń qyzmeti­niń qurylymy da, sapasy da, kadrlardyń jaýapkershiligi de strategııa talaptary men múd­desine saı kelmeıtindigin Mem­leket basshysy sońǵy birer jylda áldeneshe ret, onyń ishinde Úkimet otyrystarynda da talaı aıtty. Endi naqty ne isteý kerek? Eń aldymen, «Mem­lekettik qyzmet týraly» jańa Zańd­aǵy irgeli qaǵıdattar men talaptardy muqııat oryndaý mindeti tur. Máselen, konkýrs jarııa­laǵan memlekettik organ birin­shi sol konkýrsqa qatys­qandardyń barlyq deregin, qansha ball jınaǵanyn óziniń saıtynda nemese tıisti jerde kórnekti etip, ashyq jarııalaýy kerek. Al bizde qalaı? Ár memle­ket­tik organnyń janynda kon­kýrstyq komıssııa degen bar. Ol sol apparattyń adamdarynan qurylǵan. Tóraǵasy memleket­tik organ basshysynyń neme­se apparat basshysynyń oryn­basary. Syrt kózge sol komıssııa ashyq jumys istegen sııaqty, biraq is júzinde ol sol organ basshysynyń meńzegen adamyn jumysqa alady. Ol adamnyń basqa úmitkerlerden artyqshylyǵy aıtylmaıdy, basqalaryn: «Biz sizdi bolashaq rezervke qoıdyq» dep shyǵaryp salady. Osylaısha, konkýrstyń máni, talaptary, maǵynasy qurdymǵa ketiriledi. «Sol baıaǵy, baı men qoja taıaǵy» degenge uqsas kórinister. Memle­kettik qyzmettiń bedelin túsiretin osyndaı eski, qıturqy tásilder. – Elbasy óz maqalasynda Qazaq­stannyń barlyq post­keńes­tik elderdiń ishinde alǵash bolyp memlekettik qyzmet­shi­lerdiń jańa kadrlyq kor­pýsyn konkýrs jáne merı­to­kratııa qaǵıdattary arqyly qalyptastyrýǵa kiris­kenin aıtty. Sol arqyly qazaq­standyq memlekettik qyzmetti damytýdyń jańa kezeńi bastaý alǵanyn jetkizdi. Siz­diń oıy­ńyzsha, ol kezeńniń erek­she­ligi qandaı bolmaq? Jalpy, merıtokratııanyń máni nede? – Biz memlekettik qyzmettiń jańa júıesin qalyptastyrmaq bolǵaly shırek ǵasyrdaı ýaqyt ótti. Ol kezeńniń óz jetistikteri, tájirıbesi, olqylyqtary men kemshilikteri boldy. Al jańa kezeńniń, jańa ýaqyttyń bastaý kózi, shebi belgili de naqtyly. Ol 2013 jyly Elbasy N.Nazarbaev jarııalaǵan «Qazaqstan-2050» – qalyp­tasqan memlekettiń jańa saıası strategııasynan» bas­taý alady. Strategııada bylaı dep naqty aıtylǵan: «Bizdiń maqsaty­myz – memlekettik basqarýdyń jańa túrin qalyptastyrý». Sondaı-aq, Memleket basshysy «Biz ákimshilik reformasynyń ekinshi kezeńin bastap kettik» dep túıgen bolatyn. Mine, jańa kezeń degen – osy. Al onyń ereksheligi qandaı bolmaq desek, eń aldymen, osy ýaqytqa deıingi jaǵymsyz tájirıbeni eńserý. Bizde myna máseleler kúrdeli bolyp tur: olar – memlekettik qyzmettiń qurylymynyń oralymsyzdyǵy, onyń memlekettiń, tıisti salanyń aldyndaǵy kúrdeli múddelerdi sheshýge saı kelmeıtindigi, qu­ry­lymdyq-fýnksıonaldyq ja­ǵy­nan tıimsizdigi, kadrlar sapa­synyń tómendigi, ótken zaman­­nyń bilim júgimen júrgen adamdar­­dyń kóptigi, kadrlar turaqsyzdy­ǵy, memlekettik qyzmetten jeke sektorǵa ketý úrdisiniń kúsheıýi, eń qasirettisi, týrasyn aıtý kerek, ár deńgeıdegi memlekettik organ­dardy keýlegen sybaılas jemqorlyq. «Memlekettik qyzmet týraly» jańa Zańda merıtokratııa osy salanyń asa mańyzdy qaǵıdaty retinde bekitilgen. Zańǵa sáıkes, merıtokratııa degenimiz – mem­lekettik qyzmetshiniń sińirgen eńbekteri men jetistikterin mo­ıyn­daý, ony qabiletteri men kásibı daıarlyǵyna sáıkes, mem­lekettik qyzmet babynda ilgeri­letý. Demek, jańa kezeń­niń eń basty erekshelikteri mynalar dep oılaımyn: olar – merıtokratııa qaǵıdatynyń tolyq qyzmet jasaýy, memlekettik qyzmetke tyń, jas kúshterdiń, ásirese, «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqyp kelgen, ótken kezeńniń rýdı­mentterinen ada, qazirgi zamanǵy basqarý teorııasyn, memlekettik qyzmettiń eýropa, japon, nemis úlgisindegi jetistikterin, talap-tájirıbesin biletin, jemqorlyq dertinen qoly da oıy da múldem taza jastardyń kelýi, qoǵam aldyndaǵy memlekettik qyzmettiń bedeliniń ósýi jáne oǵan degen halyqtyń senimi, memlekettik qyzmettiń barlyq deńgeılerinde jańa etıkalyq-psıhologııalyq ahýaldyń qalyptasýy. Merıtokratııany asyra ba­ǵa­laýǵa da bolmaıdy. Onyń sheńberinde júzege asyryla­tyn únemi básekelestik, ındı­vı­dýalızm eńbek ujym­daryndaǵy ahýaldy shıelenistiretinin, biz­diń mentalıtette qurmetteletin ujym­dyq yntymaqtastyq, ózara qolushyn sozýshylyq pen senim­dilik tárizdi qundylyq­tarmen qaıshy keletinin de umytpaýymyz kerek. – «Memlekettik qyzmet týraly» Zań negizinde «B» kor­pýsy­nyń ákimshilik memle­ket­tik qyzmetshilerin jańa bilik­tilik talaptaryna sáı­kes­tigi boıynsha keshendi attes­tasııadan ótkizý kózdel­mek. Sonymen qatar, qyzmet­shiler­diń biliktiligin 3 jylda bir ret­­ten kem bolmaıtyndaı etip art­tyryp otyrý da zań tur­­ǵy­sy­nan bekitilmek. Bul memle­ket­tik qyzmetti sapalyq deńgeıge qalaı kóteredi dep oılaısyz? – Memlekettik qyzmetshilerdi at­testattaýda birshama jınaq­tal­ǵan tájirıbe bar. Ony keleshekte naqty, ashyq, ádiletti jáne sol salany basqarýdyń negizgi múdde­lerine jaqyndatyp ótkizý kerek. Bizde, ádette, attestattaý belgili tórt-bes zańnyń tóńiregindegi saýaldamalar túrinde bolady. Olardy mamandar joǵary oqý oryndarynda ótken, kóbisi ony jatqa biledi. Odan attes­tattaýdyń tıimdiligi artqan joq. Attestattaýdyń mindeti, biz­diń oıymyzsha, sol salada tur­ǵan sony, jańa, ondaǵy sheshil­megen kúrdeli mindetterdi, prob­le­ma­lardy, onyń damý pers­pek­tı­valaryn búgingi kadrlar qalaı biledi, onyń qandaı joldarymen tanys, ony sheshý jóninde qan­daı usynys, pikirleri bar degen suraqtarǵa jaýap berýi kerek. Sondaı-aq, memlekettik qyz­met­shilerdiń laýazymdyq sanat­taryna baılanysty attestattaý talaptarynyń únemi kúrdelenip, jetildirilip otyrýy mańyzdy. Eń bastysy – bul istegi forma­lızmdi, ony jaı bir bıýrokrat­tyq rásim retindegi keshegi kózqaras­ty eńserý kerek. Bizde keıingi kezde jastardy biliktilikti kóterýde birden shetelge, Eýro­paǵa jiberetin dástúr qalyp­tasa bastady. Bul – óte qym­bat úrdis. Jas mamandar alǵash­qy biliktilik kýrstaryn, eń aldymen ózimizde ótip, eldegi zańnamalyq-uıym­dyq, basqarýshylyq tájirıbeni tolyq ıgerip, qarýlanyp, qabyl­daǵannan keıin ǵana, kelesi – ekinshi nemese úshinshi kezekte ǵana shetelge jiberilýi oryn­dy. Sonda ol mamannyń basqa el­der­degi tájirıbesi men ózimizde qol jetkizgendi salystyrýǵa múm­kindigi, syn kózimen qaraýǵa mashyǵy bolady. – Memlekettik ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy jobalary úshin kadrlar daıarlaý deńgeıin arttyrý baǵytyndaǵy sharalar jóninde ne aıtasyz? – Bul suraq jalpy bizdiń taqyryptan áldeqaıda keń, eldegi jalpy kadrlar daıyndaýdy qamtıtyn, jalpymemlekettik saıasat. Bul – eldiń ekonomıkalyq damýynyń asa mańyzdy tetigi. Memlekettiń ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damýynyń kadrlyq quramdasyndaǵy adam faktoryn paıdalanýdyń asa mańyzdy mehanızmi. Bul saıasattyń mańyzy mynada jatyr: búginde «adam faktory» mańyzy jaǵynan ın­ves­tısııanyń asa mańyzdy nysany, ol mańyzy jaǵynan tipti, jańa tehnologııalar men qural-jabdyqtardan kem baǵalanbaıdy. Ekonomıkadaǵy adam faktory­nyń mańyzyn zerttegen ǵalym­dar T.Shýls pen G.Bekker osy teo­rııalyq taldaýlary úshin eko­no­mıka salasyndaǵy Nobel syı­lyǵyn aldy. «Adam fak­tory» ekonomıkanyń básekege qabi­lettiligin tikeleı bastaı­­tyn jasampaz kúsh. Qazirgi zaman­­­­ǵy ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq damý saıasatyna baılanysty al­­­ǵashqy qadamdar jasalýda. Mem­leket tarapynan orta jáne joǵa­ry oqý oryndarynda teh­nıkalyq kadrlar da­ıyn­daýǵa memlekettik granttar jyl saıyn arttyrylýda. Bul jer­degi eń kúrdeli, mańyzdy jáne pers­pektıvalyq másele – elimizde teh­nologııalyq serpilis jasaıtyn tehnıkalyq kadrlar daıyndaý. Eń qajettisi – bıotehnologııa, bıo­ınjenerııa, jańa energııa kóz­deri salasyndaǵy mamandar. Munda qoǵamnyń, ulttyń tereń, ǵasyrlyq múddesi bar. Qazir úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa ǵylym men tehnıka salasyndaǵy ozyq elderdiń esiginen ene bas­tady. Máselen, Davosta ótken Álem­dik ekono­mıkalyq kongreste adam­zatqa sýnamılardyń jyl­dam­dy­ǵy­men, tipti, tórtinshi – sıfr­ly tehnologııalar revolıý­sııa­synyń tónip kele jatqany da aıtyldy. Burynǵy osy tek­tes eki revolıýsııada kazaq eli kenje qaldy. Endi sol úshinshi ın­dýs­trııalyq revolıýsııanyń bel­sen­di qatysýshysy bolýǵa, óz or­ny­myzdy alýǵa jetkilikti materıal­dyq, adamı, tabıǵı resýrstar bar. Endi kóshtiń sońynda qalýǵa quqymyz joq. Eldegi ǵylymı-akademııalyq kúshter osyǵan jumyldyrylýy kerek. Búginde Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń tıisti qurylym­dary j­oǵary bilimniń jańa stan­darttaryn daıyndaýda. Al mek­tepte oqytylýy kerek degen ustanymmen, joǵary oqý oryn­darynda búginde oqytylyp júrgen keıbir pánder bul stan­dart­qa engizilmeı qalý qaýpi bar. Solardyń qatarynda, máselen, shırek ǵasyrǵa jýyq oqyty­lyp kele jatqan «saıasattaný» páni tur. Eger, másele dál osylaı sheshilse, bul orny tolmas ol­qy­lyq bolady. О́ziniń bolashaq joǵary bilimdi kadrlaryna sol memlekettiń saıası júıesin, memlekettik qurylysyn, saıası ınstıtýttary qyzmetin, basqarý, saılaý júıesin, demokratııalyq qundylyqtaryn, kópetnosty eldegi etnosaıasatyn, ishki-syrtqy saıa­satynyń negizgi baǵyttaryn oqy­typ, túsindirip, boıyna sińir­meıtin joǵary bilim jú­ıesi qandaı bilim júıesi?! Bu­ǵan quzyrly organdar tez arada aralasyp, máseleni memlekettiń saıası-ıdeologııalyq tereń múd­deleri turǵysynan sheshýge yq­pal jasaýy kerek dep esep­teımin. Ústirt, shalaǵaı sheshimder – mem­leket múddesi men el bola­shaǵy­na, ult qaýipsizdigine, jas­tar tárbıesine qater-qaýip týǵy­zaryn este ustaý qajet. – Sizdiń oıyńyzsha, qazirgi tańda memlekettik qyzmet sala­synda sheshimi tabylmaı kele jatqan taǵy qandaı máseleler bar? – Memlekettik qyzmet sala­synda qordalanǵan másele jet­­ki­likti, solardy retteýge mem­le­ket­tik qyzmetke baılanysty soń­ǵy qabyldanǵan Zań jáne basqa normatıvtik-quqyqtyq aktiler baǵyttalǵan. Eń basty másele – olardyń sapaly jáne barlyq deńgeıde birkelki oryndalýy. Endigi másele, kóp rette jańadan qurylǵan Memlekettik qyzmet isteri mınıstrligi qyzmetine kelip tireledi. Mundaı arnaıy mı­­nıstrliktiń bolýy álem memle­ketterinde sırek kezdesetin táji­rıbe. Bul mınıstrliktiń Úkimet quramyndaǵy ózimen qatar tur­ǵan basqa mınıstrlikterden aıtar­lyqtaı aıyrmashylyǵy bar, solardyń qyzmetine de erkin aralasa alady. Quzyretteri kór­setil­gen. Memlekettik qyzmetti úı­les­tirip, uıymdastyrýda erek­she jaýapkershilik júktelgen. Bas­qa mınıstrlikter men memle­ket­tik organdarda jaýapty hat­shy, apparat basshylary bar. Osy­lardyń qyzmetin úılestirip, baǵyttaý da ońaı jumys emes. Múddeler qaqtyǵysy problemasy osy baǵyttarda týýy múmkin. Jańa mınıstrliktiń oǵan ýákiletti organ retinde zańmen berilgen quzyretterdi tolyq, sapaly jáne tıimdi júzege asyrýy úshin kóp ter tógýine týra keledi. Bul ýákiletti organnyń jaýap­­­­ker­shiligine jatatyn myna fýnk­­sııalardyń ózinen-aq, vedo­mstvo­nyń mindetteriniń kúrdeliligi men jaýapkershilik aýqymy kóri­nip tur. «A» kor­pýsy­nyń memle­ket­tik ákim­shi­lik qyzmetiniń kadr rezervin qalyptastyrý; mem­lekettik or­gan­dardyń mem­leket­tik qyz­met salasyndaǵy zańna­ma­syn, mem­lekettik qyz­metshi­ler­diń qyz­mettik ádep­ti saq­taýyn; mem­le­kettik qyzmet­ter kór­setý sapasyn memleket­tik baqy­laýdy júzege asyrý; zań­dar­dy, normatıvtik-quqyqtyq akti­lerdi buzyp qabyl­daǵan sheshim­deriniń kúshin joıý týra­ly laýa­zym­dy adamdar men memle­ket­tik organdarǵa usy­nys­tar en­gizý; memlekettik ákim­shi­lik laýa­zymǵa ornalasýǵa ar­nal­­ǵan kon­kýrstardy ótkizý tár­­tibin aı­qyndaý. Osyndaı kúr­deli qatynastardy retteý, bas­qarý jáne baǵyttaý ońaı­ǵa tús­pesi anyq. Jalpy, refor­­­­ma­lar­­dyń aýqymy keń. Olar­ǵa úles qosý – elimizdiń ár aza­ma­ty­nyń aby­roı­ly paryzy. Áńgimelesken Láıla EDILQYZY, «Egemen Qazaqstan» Astana