Jańaqala dese, Jańaqala

Naryn qumynyń eteginde ornalasqan Jańaqala aýdanyna jolymyz túsken saıyn jańǵyrý men jańarý úderisteri jedel júrip jatqanyna kóz jetkize túsemiz. Bul arada áńgimeni ótken jyldyń qyrkúıeginen bastap aıtqandy jón kórip otyrmyz. Máseleniń mánisi mynada. О́tken jyly dál osy kúni oblysta jańadan salynǵan bes orta mektep ǵımaraty paıdalanýǵa berildi. Onyń bireýi Oral qalasynda ashylsa, ekinshisi Terekti aýdanynda boı kóterdi. Al qalǵan úsh mektep ǵımaraty respýblıkamyzdyń eń shalǵaı aýdandarynyń biri –Jańaqalada óz esikterin oqýshylarǵa aıqara ashty. Múmkin bireýler munda tur­ǵan ne bar der. Eger aqıqatyn aıtqanda, máseleniń mánisi dál my­nada. Alystaǵy aýdanda sa­­lynǵan úsh orta mektep ǵı­ma­ratynyń ekeýi – burynǵy ferma, bólimshe ortalyqtarynda boı túzeýinde. Ferma, bólimshe demekshi, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda keńestik keńsharlar ortalyqtarynyń ózinde bala sany tolmaýyna baılanysty tıp­tik úl­gidegi mektep ǵımarattary jar­tylaı bos qalǵany jasyryn emes. Tipti, qazirgi kúnniń ózinde de mun­daı kórinisterdiń kezdesip qalyp júrgenin ashyq aıtýǵa týra keledi. Kerek deseńiz, bizdiń aıtaıyn degen oıymyzdyń eń bastysy bul da emes. Eń bastysy, alystaǵy aýdanǵa qarasty alys mekenderde tabıǵı ósim men bala týý sany kórsetkishiniń joǵary ekendigi. Osy turǵyda oıdan oı týady. Qazaqstan álemdegi eki júzden astam memlekettiń arasynda óziniń jer aýmaǵynyń keńdigi jóninen alǵashqy ondyqqa kiretin, sonymen birge, sol memleketterdiń arasynda halqynyń azdyǵy jóninen alǵashqy emes, sońǵy ondyqtardyń birinen oryn alatyn el. Osynshama úlken aýmaqta osynshama az adam turady. Bul álemdik normatıvter men krıterıılerge sáıkespeıdi dep bizge jahannyń ár túkpirinen kúnderdiń bir kúninde kóziniń suǵyn qadaýshylar da tabylmasyna kim kepil? Qysqasy kóbeımesek, kósegemiz kógermeıtini aıtpasa da belgili emes pe? Al kóbeıý úrdisi, sonyń ishinde adamdardyń tabıǵı ósimi ómir sapasy jaq­sarǵan kezde, ómir súrýge qajetti áleýmettik-turmystyq jaǵdaılar sheshilgen ýaqytta jedeldeı tús­pek. Ekologııalyq jaı-kúıi kúr­deli delinip kelgen, tipti, Keńes Odaǵynyń kezinde ıadrolyq synaqtar aýmaǵynyń oshaǵyna aınalǵan Jańaqala aýdanyndaǵy tabıǵı ósim sanynyń bir syryn joǵarydaǵydaı jaǵymdy jaıttardan izdegenimiz oryndy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda el aýmaǵynda jabaıy ýrbanızasııa úrdisi, ıaǵnı aýyl halqynyń óndiristik qalalar men oblys ortalyqtary mańaıyna naqty jospar men maqsatsyz aýa kóshý kórinisi oryn aldy. О́tpeli kezeńde bul úrdis salystyrmaly túrde qaraǵanda oblysta­ǵy Shyńǵyrlaý, Syrym jáne Qa­ra­tóbe aýdandary turǵyndary arasynda jıirek boı kórsetti. Arqada jyl jaqsy bolsa, arqar aýyp nesi bar degendeı, oǵan táýelsizdiktiń eleń-alańynda eldi mekenderdegi turmystyq deńgeıdiń tómendegeni, qarym-qatynastyń qıyndyǵy, aýyz sý problemalarynyń oryn alǵany, aýyldardyń qarań­ǵy­lyq qushaǵynda qalǵany, aǵa­­­ıyndarymyzdyń otyn tasyp, kúl shyǵaryp, tezek, kómir ja­ǵyp otyrǵany, tabıǵı gaz qubyrlarynyń tartylmaǵany túrtki bolyp edi. Tutastaı alǵanda egemendiktiń alǵashqy jyldarynda elimizdiń barlyq derlik shalǵaı aýdandarynda oryn alǵan mundaı kórinisterdiń túp-tamyryn keńestik saıasattan izdegenimiz oryndy. О́ıt­keni, Kreml qojaıyndary uzaq jyl­­dar boıy Qazaqstanǵa tek biryńǵaı shıkizattyq baza retin­de qaraý tártibin ornyqtyryp kel­di. Qazaqstandyq aýyl eń­bekkerleri ortalyqqa astyq pen etti, budan basqa da kóptegen aýylsharýashylyq ónimderin tonnalap toǵytyp jatsa da osy eńbeginiń óteýi retinde olar ın­fraqurylymdyq júıelerge qol jetkize almady. Osylaısha Keńes Odaǵynan qalǵan «muranyń» ótpeli kezeńge tuspa-tus kelýi ın­fraqurylymdyq júıeniń oısyraǵan ornyn ashyq kórsete bastady. Bul is respýblıkamyzda egemendik alǵannan keıin ǵana birtindep júzege asyp keledi. Degenmen, osyndaı kúrdeli kezeńniń ózinde tabıǵı resýrstary óte baı, ańy men qusy jyrtylyp aıyrylatyn, balyǵy taıdaı týlaǵan, baqasy qoıdaı shýlaǵan, aıdyn kólderi men ózenderinde aqqýlary ushyp-qonǵan, aýdan ortalyǵy turǵyndary kógildir otynnyń qyzyǵyn kórip otyrǵan Jańaqalanyń jaısań jandary jabaıy ýrbanızasııanyń jalynan ustamaı-aq ketti. Osy arada Jańaqaladaǵy jaıly ómirge yqpaly tıgen taǵy bir derekti aıtpaı, elemeı ketsek jón bola qoımas. Táýelsizdiktiń eleń-alańynda el ishindegi basshy kadr­lar jıi almasyp, jekeshelendirý kórinisteri birqatar jaǵdaılarda jekemenshikteýge ulasyp ketip jatqan tustarda Qamys-Samar elindegi basshy kadrlardyń sabaqtastyǵy, ózderi bastaǵan isti aıaǵyna deıin tyndyrýǵa múmkindik alǵany da óńirdegi turaqtylyqtyń saqtalyp qalýyna belgili bir deńgeıde áser etkeni anyq. Jańaqala aýdanynyń bú­gingi ákimi Lavr Haıretdınov te elge janashyrlyq kór­setip, turǵyndardyń muń-muqtaj­da­ryna ortaqtasyp, aǵa býyn áriptesteriniń ónegeli jolyn laıyqty túrde odan ári jal­ǵas­tyryp keledi. Tipti, sońǵy bes jylda Qamys-Samar eliniń keskin-kelbeti adam tanymas­taı ózgerdi dese de bolady. «Bárin aıt ta, birin aıt, kollektıvtiń jyryn aıt» demekshi, onyń bárin aıta bersek áńgimemizdi uzartyp alamyz. Sondyqtan da oıymyzdy qysqasha túıindep bir-eki máselege ǵana toqtala ketkendi jón kóremiz. Teńizdiń dámi tamshysynan bilinedi degendeı, osy bir-eki mysaldyń ózi shetkeri ornalasqan óńirdegi óreli ózgeristerdiń kórinisterin kórsete alatyny anyq. Onyń birinshisi – Jańaqala aý­­danyndaǵy keńinen qanat jaı­ǵan jeke turǵyn úı qurylysy. Tutastaı oblys boıynsha atalǵan salada jańaqalalyqtar aldyńǵy oryndardyń birinde. Bul turǵyda Qamys-Samar atanǵan eńbekqor eldiń aldyna oblys ortalyǵy – Oral, kenshiler qalasy – Aqsaı jáne jarty bóligi Oral qalasy aýmaǵyna suǵyna kirip ketken Zelenov aýdany ǵana túse alady. Qurylys ındýstrııasy osy atalǵan óńirlerdiń dál irgesinde turǵandyqtan da munda jeke tur­ǵyn úı salý isiniń ózindik quny birshama tómen. О́ıtkeni, oǵan tasymal shyǵyny ketpeıdi. Al Jańaqala qaıda, oblys ortalyǵy qaıda? Ekeýiniń arasyn qalaısha esepke almasqa. Degenmen, munda qurylys materıaldary túrleriniń keń aýqymdy júıesi qurylýy arqyly másele oń sheshimin taýyp keledi. Osylaısha, jeke tur­ǵyn úı qurylysy toqtamastan júıeli júrgizilýde. О́ńirdegi qu­rylys materıaldary quny Oral qalasyndaǵy baǵadan joǵary emes. Bul iste turǵyndar arasynda básekelestiktiń keńinen óristeýi úderisti odan ári tezdete túsýde. Aýdan ákimi Lavr Haıretdınovtiń tikeleı bastamashy bolýymen je­ke turǵyn úı qurylysyna qa­jetti ınfraqurylymdyq jú­ıe­­ler – elektr energııasy, gaz, sý qubyrlary júıesi tar­tyl­ýda. Soǵan qaramastan, qa­zirgi múmkindik suranystyń joǵary deńgeıin qýyp jete almaı jatqanyna da túsinistikpen qaraý kerek sekildi. Osy arada taǵy bir áleýmettik túıin jasaýǵa bolady. Jappaı jeke turyn úı salý isi turǵyndardyń turmystyq deńgeıiniń kóterilip kele jatqany­nyń basty bir kórinisi. Qarjylyq jaǵdaıy kótergen adam ǵana úı salýǵa táýekeldik etpeı me? Úı bolǵanda qandaı?! Onyń bári beı-bereket emes, aımaqtyń, sonyń ishinde Jańaqala aýdany ortalyǵynyń bas damý josparyna saı boı kóterýde. Sondyqtan da Qamys-Samar elindegi sáý­letti de sánde jeke turǵyn úı qu­rylystary birden kóz tartady. Bul óńirde kóldeneń kózge aıryqsha kórinetin taǵy bir kórinis – japyraǵyn jaıǵan jasyl jelek, kóshe boılaryndaǵy tal-terekter. Birinen soń biri jelkildep ósip, jyldan-jylǵa boı jazyp sybdyrlasyp, syrdy urlasyp, tamyryn tereńge tartyp kele jatqan saıabaqtar. Búginde daǵdarys, qarjy joq degen ártúrli syltaýlardy alǵa salyp bárin tek soǵan ysyra salatyn jergilikti atqarý organdarynyń jetekshileri de joq emes. Al endi osy tal-terekter men aǵashtar otyrǵyzýǵa asa bir kóp qarajattyń qajeti shamaly bolsa kerek. Tek ynta-yqylas pen nıet bolsa jetkilikti emes pe? Eger siz jer arqasy qııandaǵy kún saıyn ósip-órkendep, kór­keıip, gúldenip kele jatqan óńirdi kórem deseńiz, atyńyzdyń basyn oılanbastan Jańaqalaǵa qaraı burýyńyzǵa bolady. Bul saparyńyzdan esh ókinbeı ári sharshap-shaldyqpaı qaıtaryńyzǵa biz kepil. Sonymen birge, jańa­qala­lyqtardyń keńpeıil qonaqjaı qasıeti men márt minezi sizdiń jan saraıyńyzdy da nurly bir sezimge shomyldyrary haq. Shyn máninde, bul óz ataýyna zaty saı óńir. Jańaqala dese, Jańaqala. Qa­zir­gi kúni jańaqalalyqtar elimiz táýelsizdiginiń 25 jyldyq torqaly toıyn tolaıym tabystarmen qarsy alýǵa bir kisideı bel býǵan.   Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan» Batys Qazaqstan oblysy Jańaqala aýdany