Kónekóz tarıh – san qıly ári san qyrly qoǵamdyq qubylystar men áleýmettik silkinisterdiń kýási. Sonyń birqatary bizge kezdeısoqtyqtyń kórinisindeı kórinetini bar. Sol sekildi budan jıyrma bes jyl buryn qol jetkizgen táýelsizdigimizge de osyndaı kózqaras turǵysynan qaraýshylar tabylady. Alaıda, álemdik áleýmettanýshylardyń paıymdaýynsha, kókten salbyrap túse qalǵandaı kórinetin sol kezdeısoq oqıǵalar men kútpegen jaǵdaılardyń, tipti tóńkeristerdiń ózi ǵalamdyq damý yrqy men qısynynan serpin alady eken.
О́tken myńjyldyq. Toqsanynshy jyldardyń basy. Tótenshe jaǵdaılar jónindegi memlekettik komıtettiń (TJMK) basty maqsaty KSRO aýmaǵynda temirdeı tártip ornatý ekendigi belgili boldy. Stalın zamanyndaǵydaı «halyqtar túrmesin» qaıtadan qalpyna keltirý kezeńi esik qaǵyp turǵandaı sát týdy. Osy kezde Odaq quramyndaǵy keıbir respýblıka basshylary zańsyz, kezdeısoq qurylǵan úkimettik qurylym – «Tótenshe komıtettiń» bıligin moıyndamaıtyndyqtaryn ashyq aıtty.
Solardyń biri – Qazaq KSR Prezıdenti Nursultan Nazarbaev edi. Ol oqıǵa oryn alǵannan keıin 20 tamyz kúni tańerteń respýblıka halqyna arnap sóz sóıledi.
Onda respýblıka basshysy TJMK-nyń áýleki áreketterin qoldamaıtynyn, munyń KSRO Konstıtýsııasy qaǵıdattaryna qaıshy ekenin ashyq málimdedi. Anyǵyn aıtqanda, tóńkerisshilerdiń basty zymııan oılarynyń biri – odaqtas respýblıkalardy bıleý tizginin qaıtadan bir ýysqa jıyp, olardy burynnan beter tuqyrta túsý ekeni de belgili bolyp edi. Alaıda, jurtshylyqtan qoldaý tappaǵan tótenshe komıtettiń kúni qarań bolyp, shyqpaı jatyp óshti. Sondaı-aq, onymen birge azattyqty ańsaǵan elderdiń zańdy erki men quqyn uzaq jyldar boıy buǵaýlap kelgen KSRO-nyń da dáýreni ótip, demi taýsylyp bara jatty.
Osy oqıǵadan keıin Keńester Odaǵy aýmaǵynda erkindik urany ashyq aıtyla bastady. Tipti, Gorbachev shuǵyl Máskeýge oralyp, bılik taǵyna qaıta jaıǵasqanymen kúnilgeri belgilengen Odaqtyq kelisim jasalmaı qaldy. Jyrtyqqa jamaý salyp, quryqqa syryq jalǵaýǵa tıisti Novoogarev kelisimi de jórgeginde tunshyqty. Saıası júıeniń daǵdarysqa ushyrap, aıyqpas dertke dýshar bolǵanyn der shaǵynda ańǵarǵan Qazaq KSR Prezıdenti N.Á.Nazarbaev eldiń egemendigi men sharýashylyqty óz betimen júrgizý erkine negiz qalaıtyn basty qujattarǵa – «Qazaq KSR-nyń Qaýipsizdik keńesin qurý týraly», «Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly» jáne «Qazaq KSR-nyń syrtqy ekonomıkalyq derbestigin qamtamasyz etý týraly» Jarlyqtarǵa qol qoıdy.
1991 jyldyń 23 tamyzynda respýblıka basshysy N.Á.Nazarbaev KOKP Ortalyq Komıtetiniń Saıası Bıýro músheliginen óz yqtııarymen bas tartty. Sol jyldyń 7 qyrkúıeginde Almaty qalasynda ótken partııanyń sezinde Qazaqstan Kommýnıstik parııasyn taratý týraly sheshim shyqty. Bul jaı ǵana oqıǵalardy termelep, monshaqtaı tizip shyǵatyn hronıkalyq tarıhı derekteme emes, ǵasyrlar boıy erkindigin ańsaǵan halyqtyń táýelsizdikke jetý jolyndaǵy almaǵaıyp shaǵy men sheshýshi kezeńi edi. Ári osy bıik te asqaq múddeler jolynda tózimdilik tanytyp, sabyr saqtar tarıhı sátter men tabıǵı belester bolatyn.
Osy tusta ortalyq basylymdar odaqtas respýblıkalardaǵy qoǵamdyq-saıası ózgerister men jarqyn jańalyqtardy «egemendiktiń erilme sherýi bastaldy» dep keketip-muqatyp baqqanymen, orys zııalylarynyń oıy ozyqtary Odaqtyń kúıi ketip, baǵy taıǵanyn ashyq aıta bastady. Aqyrynda 1991 jyldyń 8 jeltoqsanynda Reseı, Ýkraına jáne Belarýs basshylary Mınsk túbindegi Belovejıe nýynda úsheýara bas qosyp, 1922 jylǵy KSRO qurý týraly sharttyń kúshin joıý, onyń ornyna Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna birigýdi kózdeıtin qujattarǵa qol qoıdy.
Sóıtip, olar jetpis jyldan astam ýaqyt boıy álemdi qaharymen yqtyrǵan, tanym men nanym terezesine temirden perde tutyp, quzyryndaǵy ult pen ulysty qasań ıdeologııanyń qamaǵynda ustaǵan kommýnıstik-totalıtarlyq rejimdi tárk etti. Sol jyly 13 jeltoqsanda Ashhabadta bas qosqan Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan jáne Tájikstan basshylary Belovej kelisimin qoldaıtyndyqtaryn bildirdi. Al bir apta ótken soń burynǵy Odaq quramyndaǵy Baltyq jaǵalaýy elderinen basqa on bir respýblıka basshylary Almaty qalasynda bas qosyp, KSRO-ny ydyratyp, TMD-ny qurý týraly halyqaralyq quqyqtyq aktilerdi jarııa etti.
Shyn máninde, burynǵy Keńestik keńistiktegi ǵana emes, bir-birimen bastary eshýaqytta túıispeıtin, eki lagerge bólinip, bir-birine qıǵash qarap kelgen búkil jer-jahannyń saıası-ıdeologııalyq bet-perdesin ózgertip, kók qursaý tonyn jibitken tarıhı oqıǵa boldy, bul. Mine, osylaısha tejeı turýǵa kelmeıtin, keri buraýǵa kónbeıtin tarıhtyń tegershigi shyr kóbelek aınaldy. Postkeńestik endiktegi basqa respýblıkalar sııaqty, Qazaq elinde de qoǵamdyq-saıası ózgerister men silkinister endi óziniń tabıǵı arnasymen jalǵasyn taýyp, alǵa qaraı aǵyndaı jóneldi.
Eń áýeli Qazaq KSR-nyń Joǵarǵy Keńesi 1991 jyldyń 16 qazanynda qabyldaǵan qaýlynyń jáne arnaýly zańnyń negizinde 1 jeltoqsan kúni búkilhalyqtyq saılaý ótkizilip, táýelsiz Qazaqstannyń Prezıdenti retinde óz ultynyń asyl qasıetterin, izgi de danalyq bolmysyn boıyna daryta bilgen saıası tulǵa, qarymdy qaıratker Nursultan Nazarbaevqa el qalaýy, tarıh tańdaýy tústi. Araǵa alasapyrandy ǵasyrlar men almaǵaıyp kezeńderdi salyp, azattyq tańymen qaıta oralǵan aqjoltaı ǵuryp boıynsha Memleket basshysy ant berip, el bıligi tizginin qolyna aldy. Sóıtip, 1991 jyldyń 10 jeltoqsanynda Joǵarǵy Keńes sessııasy respýblıkanyń ashy shekteı shubatylǵan resmı ataýynan «keńestik» jáne «sosıalıstik» degen sózderdi alyp tastap, Qazaqstan Respýblıkasy dep ózgertti.
Sodan kóp uzamaı bir aptanyń bederinde respýblıka Joǵarǵy Keńesiniń jetinshi sessııasy «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly» Zań qabyldady. Dál osy kúni 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda Qazaq eli aspan asty, jer ústinde óziniń eshkimge kiriptar emes, derbes damý jolyn tańdaǵan, baıtaǵy tutas, shekarasy bólinbeıtin biregeı, halyqaralyq qatynasta teń quqylyq qaǵıdatyn ustanatyn demokratııalyq-quqyqtyq, zaıyrly memleket qurǵanyn saltanatpen jarııa etti.
Dál osy kúni... Iá, dál osy kúni ısi qazaqtyń ólgeni tirilip, óshkeni jandy. Kóksegeni kelip, kókeıdegisi oraldy. Mereıi ósip, mártebesi bıiktedi. Túrli tarıhı kezeńderde eldiń birligi men jerdiń tutastyǵy úshin tógilgen qan men josylǵan terdiń qarymtasy qaıtty.
Árıne, «Bárin de tarıhtyń syı-sybaǵasy deýge bolar. Alaıda, jan-júregińniń ańsary bolǵan azattyqty eshkim de syıǵa tarta almaıdy. Azattyq degenimiz – bul álemdik tarıh tolqynynda óziniń sýbektilik quqyǵyn sezinetin jáne oǵan jaýap bere alatyn halyq bolmysynyń jalǵyz ǵana úlgisi».
(N.Nazarbaev, «Tarıh tolqynynda» Almaty 1999, 54-bet). Rasynda da, ulys muńy, urpaq qamy úshin kúndiz kúlki, túnde uıqy kórmegen, baıyrǵy babalardan beri tartyp, kúni keshegi 1986 jylǵy Jeltoqsannyń yzǵarynda tóbeden tas domalatqandaı ortalyqtyń óktemdigi men saıası ozbyrlyǵyna tózbeı azattyqtyń ánin shyrqaı alańǵa atoılap shyqqan órimdeı jastardy dúnıege ákelgen qazaq ultynyń bes myńjyldyqta bastan keshkenderiniń bári búgingi táýelsizdigimizdiń tutas tarıhy.
Jalpy, halqymyzdyń birneshe ǵasyrlarǵa sozylǵan azattyq pen erkindik jolyndaǵy kúres tarıhy – eldik múdde úshin birikken ári búgilgen saýsaqtar ispettes. Táýelsizdik úshin aıanbaı shaıqasqan kezder onyń bir keletin sátin jaqyndata túskeni kámil edi. Al dushpan qarasyn basynan asyrmaǵan azamattyq – órliktiń ónegeli baıany desek jarasar. Munyń bári ulttyq memlekettiliktiń bastaýyna negiz bolmaq.
Zamanalar qatparynan, ǵasyrlar tuńǵıyǵynan tamyr tartqan osynaý erekshe etnomádenı fenomen azatker sana-sezimge otarshylyqtyń oıranyn bastan ótkerip, 260 jyldaı tar jol, taıǵaq keshken kezeńderde de selkeý túspegeni qaıran qaldyrady. Tek bodan tirliktiń bulty aıyǵyp, táýelsizdiktiń kúni kókke órlep, qyrany samǵaı ushqanda ǵana qazaqtyń aty da, zaty da aspan asty jer ústinen eshqashan joǵalyp ketpeıtinin uqtyq. О́ıtkeni, tarıh taǵylymy sony túısindirip edi. Elbasynyń Máńgilik El ıdeıasy da osy arnadan tamyr tartqany anyq.
О́zgeniń tabanynda taptalyp, aranyna jutylyp ketpeı, ózindik bolmysy men dástúrli dúnıetanymyn ári ulttyq rýhyn saqtap qalý úshin talaı bahadúr babalar san márte qazaqty otarshyldarǵa qarsy qarýly shaıqastarǵa bastady. Bir ǵana Batys Qazaqstan ólkesin jaılaǵan qazaqtardyń patshalyq Reseıdiń otarshyldyq saıasaty men ozbyr bıligine qarsy Syrym, Baraq, Jolaman batyrlar tusynda bastalǵan ult-azattyq qozǵalystary urpaqtan-urpaqqa aýysyp, 180 jyl boıy jalǵasqan eken. Bıyl júz jyldyǵy atalyp ótip otyrǵan 1916 jylǵy «maýsym jarlyǵyna» moıynsynbaýdy kózdep, qarý bilep atqa qonǵandar da jalpyqazaq kóterilisiniń beldi ókilderi edi.
Búginde Táýelsizdigimizdi odan ári nyǵaıtý jolynda kezdesken san-qıly kedergilerden ótip kelemiz. Áleýmettik aıadaǵy muqtajdyqtar men sharýashylyq salasyndaǵy qıyndyqtar da ájeptáýir eńserildi. Tipti, álemdegi alpaýyt memleketterdiń irgesin shaıqaltqan qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystarǵa da tabandylyqpen qarsy tura bildik. Osyndaı syn saǵattarda makroekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etip qana qoımaı, Ult Josparyn belgilegen Qazaqstan Respýblıkasyn bul kúnderi barsha álemdik qaýymdastyq moıyndap, qurmet tutady.
Bul Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń qaı kezde de qoǵamdaǵy saıası turaqtylyq pen áleýmettik tatýlyqty kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýǵa aıryqsha nazar aýdarǵanynyń nátıjesi. Ári ony memlekettik saıasattyń ózegine aınaldyra bilgen kóregendiliginiń kórinisi.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
ORAL
