2016 jyldyń maýsym jáne shilde aıynda Aqtóbe men Almatyda oryn alǵan jaǵdaı – Qazaq eli tarıhynda, ókinishke oraı, ózindik bir mejeli kezeń retinde qalatyn boldy. Árıne, buǵan deıin de el tarıhynda ekstremızm men terrorızmmen betpe-bet kelgen sátter boldy. Alaıda, dál osy Aqtóbe men Almaty oqıǵasy el ishin dúrliktirip qana qoımaı, shet eldiń de nazaryn ózine aýdardy. О́ziniń turaqty ári beıbit jaǵdaıy arqyly tanylǵan Qazaqstan úshin bul oqıǵalar qalaı bolǵanda da kútpegen jaǵdaı bolǵan edi. Sondyqtan bolar, kópshilik qaýymnyń birazynyń nazaryn tapa-tal túste áskerı bólim men polısııaǵa shabýyl jasaǵan radıkaldardyń áreketi qaıran qaldyrsa, endi birazy osyndaı shabýyldardyń jıilep ketkenine alańdaýly. Osy máselelerge baılanysty kóptegen suraqtar týyndap otyr. Azamattardyń basym bóligi «Bul qalaı boldy? Teraktiniń artynda kim tur? Terrorısterdiń kózdegen maqsaty ne?» degen suraqqa alańdaýshylyq tanytýda.
Qazaqstandyq radıkaldar degen kimder?
Uzaq jyldardan beri terrorızmmen kúresip, uıymdasqan radıkaldyq kúshter men terrorlyq toptarǵa (Máselen, Al-Kaıda, О́zbekstan ıslam qozǵalysy, Túrkistan ıslam partııasy – barlyǵyna Qazaqstan aýmaǵynda tyıym salynǵan) qarsy kúresip jatqan basqa eldermen salystyrǵanda, biz ázirge shaǵyn jáne ózara baılanyspaǵan radıkaldyq toptarmen betpe-bet kelip otyrmyz.
Kezinde biz 2003-2013 jyldar aralyǵyndaǵy terrorızm baby boıynsha barlyq qylmystyq isterge taldaý jasaǵan edik. Taldaý barysynda ekstremıstik is-áreketke qatysy bar degen ártúrli 19 toptyń 227 radıkalynyń ómirbaıanymen tanystyq. Saraptama nátıjesi boıynsha, bul toptardy shartty túrde 3 túrge bólýge bolady: «Dıversııalyq» (Syrttan arnaıy jospar men maqsatpen daıyndalǵan adamdar), «Jamaǵat» (Dinı ekstremıstik negizde jınalǵan radıkaldar toby), «Bandy» (Kóshbasshynyń nemese basqa bir faktilerdiń áserinen radıkaldanǵan qarapaıym qylmystyq top). Qazaqstanda kóbine atalǵan toptardy dinı jáne qylmystyq negiz boıynsha birikken adamdar quraıdy.
Aqtóbede áreket etken radıkaldar osyndaı toptardyń bir kórinisi bolyp otyr. Shabýyl jasaǵandardyń jeteýi urlyq, adam óltirý, zorlaý, uryp soǵý boıynsha buryn sottalsa, ekeýi buryn ekstremıstik áreketi úshin jaýapqa tartylǵan bolatyn. Almatydaǵy shabýylǵa qatysýshy da buryn qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan bolyp shyqty.
Belgili bir dárejede dinı toptar men qylmystyq toptardyń aralasýyna, qylmyskerlerdiń túzeý kolonııalarynda ekstremıstik ıdelogııanyń shyrmaýyna túsip qalýynan bolyp jatyr. Árıne, qazirgi tańda túzeý kolonııalarynda aıyptalǵandarmen tıisti jumys júrgizilýde. Alaıda, ondaǵy jaǵdaı quzyrly organnyń qatań baqylaýynda bolǵanymen jaǵdaı báribir de kúrdeli.
Radıkaldar quqyq qorǵaý organdaryna nege shabýyldaıdy?
«Radıkal toptar tek qana quqyq qorǵaý organdaryna shabýyl jasaıdy» degen pikir qate. Taldaý barysynda anyqtalǵandaı, beıbit turǵyndar da radıkaldyq toptardyń qurbanyna aınalyp otyr. Mysaly, radıkaldardyń qolynan kóbinese kásipkerler, avtokólik pen taksı júrgizýshileri, saýda ortalyqtarynyń qyzmetkerleri men kóshedegi kezdeısoq adamdar qurban bolýda. Al radıkaldardyń quqyq qorǵaý organdary men polısııa ýchaskelerine, UQK departamenti men áskerı bólimderge shabýyl jasaýy – qarý ıemdenip alý maqsatynda jasalyp otyr. Nemese radıkaldyq toptardyń shabýyly quqyq qorǵaý organdaryna ózderinshe kórsetken sesi men ózindik kek qaıtarýy bolýy múmkin. Mysaly, quqyq qorǵaý organdary Aýǵanstan nemese Sırııa elderindegi radıkaldyq toptarǵa qosylǵysy keletin azamattarǵa kedergi keltirip, sońyna túskende olar óshigip, qarsy áreket uıymdastyrýy yqtımal. Jáne de, olardyń kóp jaǵdaıda arnaıy daıyndalǵan jospary men taktıkalyq is-áreketteri joq. Kóp jaǵdaıda radıkaldyq toptar shyn mánisinde buryn bolǵan belgili bir oqıǵalardy qaıtalap jasaýǵa tyrysatyny belgili. Biraq ta, radıkaldardyń bul is-áreketteri báribir de jıi terrorlyq akt bolyp esepteledi, sebebi olardyń mundaı áreketteri túptiń-túbinde qoǵam ishinde úreı taratyp, jaǵdaıdy turaqsyzdandyrýǵa baǵyttalǵan. Mysaly, meniń oıymsha, Almatydaǵy sońǵy oqıǵa, qylmyskerdiń negizgi motıvin qalaı atasaq ta, negizi terakti bolyp baǵalanýy kerek. Sebebi, onyń is-áreketinde terrorlyq aksııanyń keıbir elementteri bar. Mysaly, qylmysker memlekettik bıliktiń ǵımaraty men nysandaryna shabýyl jasaý arqyly qoǵamdyq turaqtylyqty buzyp, azamattardy qorqynyshta ustaýǵa tyrysty.
DAISh pen ál-Kaıdanyń shabýyldarǵa qatysy bar ma?
Aqtóbe men Almatydaǵy teraktige eshqandaı da uıymnyń qatysy joq dep nyq senimmen aıta alamyz. Buǵan deıin de aıtylǵandaı, bul jergilikti radıkaldyq toptyń uıymdastyrǵan bir áreketi. Mundaı toptardy sarapshylar ózara «Uıqydaǵy toptar» dep aıtady, sebebi, olar naqty bir jospary joq, belgili bir uıymnyń bólshegi emes, óz betimen qurylyp, buryn asa bir áreketterdi jasamaǵan jáne belgili bir radıkaldy ıdeologııanyń jaqtaýshysy. Bul toptarǵa áleýmettik jelidegi shet eldiń propagandalyq beınerolıkteri men foto sýretteri áser etýi múmkin. Máselen, 2013-2016 jyldardyń aralyǵynda DAISh tarapynan qazaqstandyq sodyrlardyń qatysýymen 5 resmı vıdeosy taratylǵan. Odan basqa, Ortalyq Azııa elderinen Sırııaǵa ketip, soǵysyp júrgenderdiń áleýmettik jelilerdegi kóptegen akkaýnttaryn eseptemegende júzdegen túrli áýesqoı deńgeıde túsirilgen foto-vıdeo materıaldary júr. О́kinishke qaraı, radıkaldar osyndaı rolıkterdi ásirese «Vkontakte» áleýmettik jelisinde emin-erkin taratyp otyr.
Aqtóbe oqıǵasyna qatysqan radıkaldyq top DAISh nemese ál-Kaıdanyń eshqandaı múshesi nemese bólshegi emes. Biraq ta, olardyń tosyn áreketke barýyna ınternettegi janama úndeý áser etýi múmkin. Mysaly, Aqtóbe oqıǵasynan 2 apta buryn birqatar áleýmettik jelilerde DAISh tobynyń bir kósemderi terakti jasaýǵa shaqyrǵan aýdıoúndeýi taratylǵan bolatyn. Osy úndeýde birneshe elder atalǵan bolatyn, sondyqtan, mundaı oqıǵalar kez kelgen elde oryn alýy yqtımal. Máselen, Bangladesh, AQSh, Fransııa elderinde oryn alǵan sońǵy terrorlyq aktiler osymen baılanysty bolýy múmkin. Sodan bolar, mamyr aıynyń sońynda AQSh Memlekettik departamenti óz azamattaryna Eýropa elderinde jazdyń úsh aıynda oryn alýy múmkin teraktiler týraly aldyn ala habarlaǵan bolatyn. Bul kezdeısoq eskertý emes. Birikken Ulttar Uıymynyń sońǵy málimetteri boıynsha, árbir musylman úshin qasıetti bolyp esepteletin Ramazan aıy kezinde DAISh jaqtastary álemniń 16 túrli elinde 393 terrorıstik shabýyl uıymdastyrǵan eken.
«Uıqydaǵy radıkaldy toptardyń» maqsaty qandaı?
Buǵan deıingi terrorızm qaýpi jaıyndaǵy pikir-talastarda negizinen syrttan keletin qaýipke kóp nazar aýdaryldy. Mysaly, kóbine-kóp Aýǵanstannan keletin sodyrlar Ortalyq Azııa aımaǵynyń belgili bir bóligine enip, jaǵdaıdy buzýy múmkin ekeni aıtylyp keldi. Sondaı-aq, terrorızm problemasy Sırııa men Irak jerine ártúrli elderden baryp soǵysyp jatqan radıkaldar boıynsha baǵamdalatyn. Kóptegen sarapshylardyń aıtýynsha, DAISh quramynda soǵysyp jatqan azamattar otanyna oralǵan soń óz elderinde teraktiler uıymdastyrýy múmkin bolatyn. Alaıda, biz syrttan keletin terrorıstik uıymdardyń shabýylyna basa nazar aýdaryp, aımaqtyń ishindegi «uıqydaǵy toptardan» keletin qaýip deńgeıin boljaı almaı qaldyq.
Kez kelgen elde jáne kez kelgen qoǵamda radıkaldyq ıdeıany ustanǵan adamdar toby bolady. Olar óz ishinde ártúrli jospar qurýy múmkin. Atalǵan toptar halyqaralyq terrorlyq uıymnyń múshesi nemese fılıaly bolmaı-aq, tipti sheteldik eshqandaı toptarmen baılanyspaı-aq óz eline qaýip tóndire alady. Osyndaı adamdardan keletin qaýip – júıelengen úlken toptardan keletin qaýipten aspasa, kem emes. О́ıtkeni, olardyń is áreketin aldyn ala boljap bilý ońaı emes. Sol sebepti, biz burynnan aıtyp kele jatqandaı, syrttan keletin shabýylmen qatar ishki radıkaldyq toptardan keletin qaýipti eskerýimiz kerek. Bizdiń bul sózimizge sońǵy ýaqyttary Fransııa, Germanııa, Bangladesh, AQSh elderi betpe-bet kelgen qandy qyrǵyndar dálel bola alady. Al biz ázirge kishkene radıkaldyq toptarmen nemese bir adamnyń is áreketine betpe-bet kelip otyrmyz. Olar qoǵamda bolyp jatqan belgili bir jaǵdaıdyń áserinen osyndaı belsendi is áreketke barady. Sondyqtan, Aqtóbe men Almatyda oryn alǵan jaǵdaılar arnaıy jospar-maqsatsyz oryn alǵan radıkaldyq aksııa bolyp tabylady.
Bizdi bolashaqta qandaı qaýip kútip tur jáne bizge ne isteý qajet?
Sońǵy jaǵdaıǵa qatysqan radıkaldyq toptardyń eshqandaı daıyndyǵynyń bolmaýy, árıne, bizder úshin utymdy jaq. Qazaqstanda oryn alyp jatqan terrorlyq aktilerdiń qandaı da bir naqty ınstıtýsıonaldyq jáne ıdeologııalyq negizi joq. Biz ázirge júıesiz, ózara uıymdaspaǵan, óz áreketterin naqty josparlamaǵan radıkaldyq toptarmen betpe-bet kelip otyrmyz. Endigi bizdiń maqsatymyz olardyń ornyna arnaıy oqytylyp jáne daıyndalǵan terrorısterdiń kelýine jol bermeý.
2011-2012 jyldardaǵy oqıǵalardan keıin biz basqa máselelerge kóńil aýdaryp, oryn alǵan jaǵdaıdy bir rettik radıkaldyq belgi retinde qabyldadyq. Endi bolsa, bul qaýip qaterge qarsy naqty jáne tıimdi shara qoldanar úshin, biz, eń aldymen, ekstremızm men terrorızm qaýpi uzaq ýaqyttyq trend ekenin túsinýimiz kerek.
Biz tolqyn ispetti radıkaldyq belgilermen betpe-bet kelip otyrýymyz yqtımal. Bul jerde radıkaldanýǵa áser etip otyrǵan máseleniń sebep-saldaryna nazar aýdarý qajet. Eń birinshi – áleýmettik ekonomıkalyq máseleler bolyp otyr. Jasyratyny joq, elimizde jumyssyzdyq, jalaqynyń tómendigi, krımınaldyq jaǵdaı, jemqorlyq, jastardyń qoǵamǵa beıimdele (Margınalızasııa) almaýy syndy ártúrli máseleler jastarǵa qıyndyq týdyryp otyr. Aınalyp kelgende, munyń bári áleýmettik teńsizdik áserin kúsheıtip, radıkaldy ıdeologııalardy ýaǵyzdaýshylarǵa qolaıly jaǵdaı jasaýda. Biraq, osy máselelerdi obektıvti jáne durys baǵamdaý arqyly ǵana biz kóptegen qaýip-qaterlerdi dál anyqtap qoımaı, bolashaqtaǵy damýdyń jańa basymdyqtaryn da aıqyndaı alamyz. Bir sózben aıtqanda, memleket pen qoǵam bul qaýippen uzaq merzimdi kúreske daıyn bolýy qajet.
Árıne, sońǵy oqıǵalar biz úshin jańa úlken synaq bolyp otyr. Alaıda, osy jaǵdaı kezinde biz otandastarymyzdyń jaýapkershiligi men aýyzbirshiligin de kórdik. Máselen, keıbir azamattar jaralanǵandarǵa dereý kómek kórsetip jatsa, basqalary medısına ortalyqtarynda qan ótkizý úshin kezekke turyp jatty. Bul bizge bir ult, bir halyq retinde uıysýda aýyr bolsa da, úlken sabaq, tájirıbe. Tek qana bir-birimizge qol ushyn berip, qoldaý kórsetip, kómektesý arqyly ǵana biz bul qaýip-qaterge toıtarys bere alamyz.
Erlan QARIN,
saıasattanýshy
2016 jyldyń maýsym jáne shilde aıynda Aqtóbe men Almatyda oryn alǵan jaǵdaı – Qazaq eli tarıhynda, ókinishke oraı, ózindik bir mejeli kezeń retinde qalatyn boldy. Árıne, buǵan deıin de el tarıhynda ekstremızm men terrorızmmen betpe-bet kelgen sátter boldy. Alaıda, dál osy Aqtóbe men Almaty oqıǵasy el ishin dúrliktirip qana qoımaı, shet eldiń de nazaryn ózine aýdardy. О́ziniń turaqty ári beıbit jaǵdaıy arqyly tanylǵan Qazaqstan úshin bul oqıǵalar qalaı bolǵanda da kútpegen jaǵdaı bolǵan edi. Sondyqtan bolar, kópshilik qaýymnyń birazynyń nazaryn tapa-tal túste áskerı bólim men polısııaǵa shabýyl jasaǵan radıkaldardyń áreketi qaıran qaldyrsa, endi birazy osyndaı shabýyldardyń jıilep ketkenine alańdaýly. Osy máselelerge baılanysty kóptegen suraqtar týyndap otyr. Azamattardyń basym bóligi «Bul qalaı boldy? Teraktiniń artynda kim tur? Terrorısterdiń kózdegen maqsaty ne?» degen suraqqa alańdaýshylyq tanytýda.
Qazaqstandyq radıkaldar degen kimder?
Uzaq jyldardan beri terrorızmmen kúresip, uıymdasqan radıkaldyq kúshter men terrorlyq toptarǵa (Máselen, Al-Kaıda, О́zbekstan ıslam qozǵalysy, Túrkistan ıslam partııasy – barlyǵyna Qazaqstan aýmaǵynda tyıym salynǵan) qarsy kúresip jatqan basqa eldermen salystyrǵanda, biz ázirge shaǵyn jáne ózara baılanyspaǵan radıkaldyq toptarmen betpe-bet kelip otyrmyz.
Kezinde biz 2003-2013 jyldar aralyǵyndaǵy terrorızm baby boıynsha barlyq qylmystyq isterge taldaý jasaǵan edik. Taldaý barysynda ekstremıstik is-áreketke qatysy bar degen ártúrli 19 toptyń 227 radıkalynyń ómirbaıanymen tanystyq. Saraptama nátıjesi boıynsha, bul toptardy shartty túrde 3 túrge bólýge bolady: «Dıversııalyq» (Syrttan arnaıy jospar men maqsatpen daıyndalǵan adamdar), «Jamaǵat» (Dinı ekstremıstik negizde jınalǵan radıkaldar toby), «Bandy» (Kóshbasshynyń nemese basqa bir faktilerdiń áserinen radıkaldanǵan qarapaıym qylmystyq top). Qazaqstanda kóbine atalǵan toptardy dinı jáne qylmystyq negiz boıynsha birikken adamdar quraıdy.
Aqtóbede áreket etken radıkaldar osyndaı toptardyń bir kórinisi bolyp otyr. Shabýyl jasaǵandardyń jeteýi urlyq, adam óltirý, zorlaý, uryp soǵý boıynsha buryn sottalsa, ekeýi buryn ekstremıstik áreketi úshin jaýapqa tartylǵan bolatyn. Almatydaǵy shabýylǵa qatysýshy da buryn qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan bolyp shyqty.
Belgili bir dárejede dinı toptar men qylmystyq toptardyń aralasýyna, qylmyskerlerdiń túzeý kolonııalarynda ekstremıstik ıdelogııanyń shyrmaýyna túsip qalýynan bolyp jatyr. Árıne, qazirgi tańda túzeý kolonııalarynda aıyptalǵandarmen tıisti jumys júrgizilýde. Alaıda, ondaǵy jaǵdaı quzyrly organnyń qatań baqylaýynda bolǵanymen jaǵdaı báribir de kúrdeli.
Radıkaldar quqyq qorǵaý organdaryna nege shabýyldaıdy?
«Radıkal toptar tek qana quqyq qorǵaý organdaryna shabýyl jasaıdy» degen pikir qate. Taldaý barysynda anyqtalǵandaı, beıbit turǵyndar da radıkaldyq toptardyń qurbanyna aınalyp otyr. Mysaly, radıkaldardyń qolynan kóbinese kásipkerler, avtokólik pen taksı júrgizýshileri, saýda ortalyqtarynyń qyzmetkerleri men kóshedegi kezdeısoq adamdar qurban bolýda. Al radıkaldardyń quqyq qorǵaý organdary men polısııa ýchaskelerine, UQK departamenti men áskerı bólimderge shabýyl jasaýy – qarý ıemdenip alý maqsatynda jasalyp otyr. Nemese radıkaldyq toptardyń shabýyly quqyq qorǵaý organdaryna ózderinshe kórsetken sesi men ózindik kek qaıtarýy bolýy múmkin. Mysaly, quqyq qorǵaý organdary Aýǵanstan nemese Sırııa elderindegi radıkaldyq toptarǵa qosylǵysy keletin azamattarǵa kedergi keltirip, sońyna túskende olar óshigip, qarsy áreket uıymdastyrýy yqtımal. Jáne de, olardyń kóp jaǵdaıda arnaıy daıyndalǵan jospary men taktıkalyq is-áreketteri joq. Kóp jaǵdaıda radıkaldyq toptar shyn mánisinde buryn bolǵan belgili bir oqıǵalardy qaıtalap jasaýǵa tyrysatyny belgili. Biraq ta, radıkaldardyń bul is-áreketteri báribir de jıi terrorlyq akt bolyp esepteledi, sebebi olardyń mundaı áreketteri túptiń-túbinde qoǵam ishinde úreı taratyp, jaǵdaıdy turaqsyzdandyrýǵa baǵyttalǵan. Mysaly, meniń oıymsha, Almatydaǵy sońǵy oqıǵa, qylmyskerdiń negizgi motıvin qalaı atasaq ta, negizi terakti bolyp baǵalanýy kerek. Sebebi, onyń is-áreketinde terrorlyq aksııanyń keıbir elementteri bar. Mysaly, qylmysker memlekettik bıliktiń ǵımaraty men nysandaryna shabýyl jasaý arqyly qoǵamdyq turaqtylyqty buzyp, azamattardy qorqynyshta ustaýǵa tyrysty.
DAISh pen ál-Kaıdanyń shabýyldarǵa qatysy bar ma?
Aqtóbe men Almatydaǵy teraktige eshqandaı da uıymnyń qatysy joq dep nyq senimmen aıta alamyz. Buǵan deıin de aıtylǵandaı, bul jergilikti radıkaldyq toptyń uıymdastyrǵan bir áreketi. Mundaı toptardy sarapshylar ózara «Uıqydaǵy toptar» dep aıtady, sebebi, olar naqty bir jospary joq, belgili bir uıymnyń bólshegi emes, óz betimen qurylyp, buryn asa bir áreketterdi jasamaǵan jáne belgili bir radıkaldy ıdeologııanyń jaqtaýshysy. Bul toptarǵa áleýmettik jelidegi shet eldiń propagandalyq beınerolıkteri men foto sýretteri áser etýi múmkin. Máselen, 2013-2016 jyldardyń aralyǵynda DAISh tarapynan qazaqstandyq sodyrlardyń qatysýymen 5 resmı vıdeosy taratylǵan. Odan basqa, Ortalyq Azııa elderinen Sırııaǵa ketip, soǵysyp júrgenderdiń áleýmettik jelilerdegi kóptegen akkaýnttaryn eseptemegende júzdegen túrli áýesqoı deńgeıde túsirilgen foto-vıdeo materıaldary júr. О́kinishke qaraı, radıkaldar osyndaı rolıkterdi ásirese «Vkontakte» áleýmettik jelisinde emin-erkin taratyp otyr.
Aqtóbe oqıǵasyna qatysqan radıkaldyq top DAISh nemese ál-Kaıdanyń eshqandaı múshesi nemese bólshegi emes. Biraq ta, olardyń tosyn áreketke barýyna ınternettegi janama úndeý áser etýi múmkin. Mysaly, Aqtóbe oqıǵasynan 2 apta buryn birqatar áleýmettik jelilerde DAISh tobynyń bir kósemderi terakti jasaýǵa shaqyrǵan aýdıoúndeýi taratylǵan bolatyn. Osy úndeýde birneshe elder atalǵan bolatyn, sondyqtan, mundaı oqıǵalar kez kelgen elde oryn alýy yqtımal. Máselen, Bangladesh, AQSh, Fransııa elderinde oryn alǵan sońǵy terrorlyq aktiler osymen baılanysty bolýy múmkin. Sodan bolar, mamyr aıynyń sońynda AQSh Memlekettik departamenti óz azamattaryna Eýropa elderinde jazdyń úsh aıynda oryn alýy múmkin teraktiler týraly aldyn ala habarlaǵan bolatyn. Bul kezdeısoq eskertý emes. Birikken Ulttar Uıymynyń sońǵy málimetteri boıynsha, árbir musylman úshin qasıetti bolyp esepteletin Ramazan aıy kezinde DAISh jaqtastary álemniń 16 túrli elinde 393 terrorıstik shabýyl uıymdastyrǵan eken.
«Uıqydaǵy radıkaldy toptardyń» maqsaty qandaı?
Buǵan deıingi terrorızm qaýpi jaıyndaǵy pikir-talastarda negizinen syrttan keletin qaýipke kóp nazar aýdaryldy. Mysaly, kóbine-kóp Aýǵanstannan keletin sodyrlar Ortalyq Azııa aımaǵynyń belgili bir bóligine enip, jaǵdaıdy buzýy múmkin ekeni aıtylyp keldi. Sondaı-aq, terrorızm problemasy Sırııa men Irak jerine ártúrli elderden baryp soǵysyp jatqan radıkaldar boıynsha baǵamdalatyn. Kóptegen sarapshylardyń aıtýynsha, DAISh quramynda soǵysyp jatqan azamattar otanyna oralǵan soń óz elderinde teraktiler uıymdastyrýy múmkin bolatyn. Alaıda, biz syrttan keletin terrorıstik uıymdardyń shabýylyna basa nazar aýdaryp, aımaqtyń ishindegi «uıqydaǵy toptardan» keletin qaýip deńgeıin boljaı almaı qaldyq.
Kez kelgen elde jáne kez kelgen qoǵamda radıkaldyq ıdeıany ustanǵan adamdar toby bolady. Olar óz ishinde ártúrli jospar qurýy múmkin. Atalǵan toptar halyqaralyq terrorlyq uıymnyń múshesi nemese fılıaly bolmaı-aq, tipti sheteldik eshqandaı toptarmen baılanyspaı-aq óz eline qaýip tóndire alady. Osyndaı adamdardan keletin qaýip – júıelengen úlken toptardan keletin qaýipten aspasa, kem emes. О́ıtkeni, olardyń is áreketin aldyn ala boljap bilý ońaı emes. Sol sebepti, biz burynnan aıtyp kele jatqandaı, syrttan keletin shabýylmen qatar ishki radıkaldyq toptardan keletin qaýipti eskerýimiz kerek. Bizdiń bul sózimizge sońǵy ýaqyttary Fransııa, Germanııa, Bangladesh, AQSh elderi betpe-bet kelgen qandy qyrǵyndar dálel bola alady. Al biz ázirge kishkene radıkaldyq toptarmen nemese bir adamnyń is áreketine betpe-bet kelip otyrmyz. Olar qoǵamda bolyp jatqan belgili bir jaǵdaıdyń áserinen osyndaı belsendi is áreketke barady. Sondyqtan, Aqtóbe men Almatyda oryn alǵan jaǵdaılar arnaıy jospar-maqsatsyz oryn alǵan radıkaldyq aksııa bolyp tabylady.
Bizdi bolashaqta qandaı qaýip kútip tur jáne bizge ne isteý qajet?
Sońǵy jaǵdaıǵa qatysqan radıkaldyq toptardyń eshqandaı daıyndyǵynyń bolmaýy, árıne, bizder úshin utymdy jaq. Qazaqstanda oryn alyp jatqan terrorlyq aktilerdiń qandaı da bir naqty ınstıtýsıonaldyq jáne ıdeologııalyq negizi joq. Biz ázirge júıesiz, ózara uıymdaspaǵan, óz áreketterin naqty josparlamaǵan radıkaldyq toptarmen betpe-bet kelip otyrmyz. Endigi bizdiń maqsatymyz olardyń ornyna arnaıy oqytylyp jáne daıyndalǵan terrorısterdiń kelýine jol bermeý.
2011-2012 jyldardaǵy oqıǵalardan keıin biz basqa máselelerge kóńil aýdaryp, oryn alǵan jaǵdaıdy bir rettik radıkaldyq belgi retinde qabyldadyq. Endi bolsa, bul qaýip qaterge qarsy naqty jáne tıimdi shara qoldanar úshin, biz, eń aldymen, ekstremızm men terrorızm qaýpi uzaq ýaqyttyq trend ekenin túsinýimiz kerek.
Biz tolqyn ispetti radıkaldyq belgilermen betpe-bet kelip otyrýymyz yqtımal. Bul jerde radıkaldanýǵa áser etip otyrǵan máseleniń sebep-saldaryna nazar aýdarý qajet. Eń birinshi – áleýmettik ekonomıkalyq máseleler bolyp otyr. Jasyratyny joq, elimizde jumyssyzdyq, jalaqynyń tómendigi, krımınaldyq jaǵdaı, jemqorlyq, jastardyń qoǵamǵa beıimdele (Margınalızasııa) almaýy syndy ártúrli máseleler jastarǵa qıyndyq týdyryp otyr. Aınalyp kelgende, munyń bári áleýmettik teńsizdik áserin kúsheıtip, radıkaldy ıdeologııalardy ýaǵyzdaýshylarǵa qolaıly jaǵdaı jasaýda. Biraq, osy máselelerdi obektıvti jáne durys baǵamdaý arqyly ǵana biz kóptegen qaýip-qaterlerdi dál anyqtap qoımaı, bolashaqtaǵy damýdyń jańa basymdyqtaryn da aıqyndaı alamyz. Bir sózben aıtqanda, memleket pen qoǵam bul qaýippen uzaq merzimdi kúreske daıyn bolýy qajet.
Árıne, sońǵy oqıǵalar biz úshin jańa úlken synaq bolyp otyr. Alaıda, osy jaǵdaı kezinde biz otandastarymyzdyń jaýapkershiligi men aýyzbirshiligin de kórdik. Máselen, keıbir azamattar jaralanǵandarǵa dereý kómek kórsetip jatsa, basqalary medısına ortalyqtarynda qan ótkizý úshin kezekke turyp jatty. Bul bizge bir ult, bir halyq retinde uıysýda aýyr bolsa da, úlken sabaq, tájirıbe. Tek qana bir-birimizge qol ushyn berip, qoldaý kórsetip, kómektesý arqyly ǵana biz bul qaýip-qaterge toıtarys bere alamyz.
Erlan QARIN,
saıasattanýshy
Sońǵy jańalyqtar
Kóktemgi egiske daıyndyq pysyqtaldy
Qoǵam • Búgin, 00:07
Indonezııa elshisi oraldyq ǵalymdarmen kezdesti
Ǵylym • Keshe
Balabaqshalarda sıfrlyq baqylaý tájirıbesi júrgizilip jatyr
Aımaqtar • Keshe
Jelidegi jelpiný: Jazbany óshirý úshin aqsha suraǵandar isti boldy
Aımaqtar • Keshe
Elimizdiń bes óńirinde sý tasqyny qaýpi joǵary
Qazaqstan • Keshe
40 gradýsqa deıin aıaz: Elimizge arktıkalyq sýyq keledi
Aýa raıy • Keshe
Astana áýejaıynyń ushý-qoný jolaǵy ýaqytsha jabylady
Elorda • Keshe
Álemdik ekonomıkanyń jańa kartasy: Qazaqstan qaı orynda?
Ekonomıka • Keshe
