Keńsaı: qulpytastaǵy jazýlar

Týǵanda dúnıe esigin ashady óleń, О́leńmen jer qoınyna kirer deneń. О́mirdegi qyzyǵyń bári óleńmen, Oılansańshy bos qaqpaı eleń-seleń. Uly aqynnyń osy óleńin jatqa bilip, san márte qaıtalap júrsek te, ondaǵy ulyq maǵynanyń – týǵannan ólgenge deıingi bar hareketi óleńmen óriletin qazaqı bolmys­tan bastaý alyp turǵanyn túsinsek te, báribir – álgi shýmaqtyń uǵyndyraryn túgel ıgermegenimizdi alyp Alataýdyń belor­tasynda sozylyp jatqan Keńsaı-tóbege kóterilgenimizde baıqadyq. Qazaqtyń nebir qasqalary men jaısań­darynyń rýhyna máńgilik meken bolǵan osynaý tóbege kóterilip, aýmaǵy ájeptáýir úlken qorymnyń arasynan ótetin jolmen joǵary órlegenińde – óziń tirisinde dıdarlaspasań da atyn bilip, zatyn tanıtyn talaı tulǵaly azamattardyń jambasy tıgen jerge qoıylǵan belgilerge kóziń túsip, olardyń pánı men baqı arasyndaǵy júrip ótken joldaryn on shaqty sıfrmen tu­jyra salǵan qysqa málimetterge kóziń túskende: Dúnıe – qarap tursam sholaq eken, Adamdar bir-birine qonaq eken, – dep, aty bizge beımálim danyshpan qazaq­tyń aýzynan túse salǵan sary altyndaı salmaqty sóz esińe túsip, jalǵan dúnıe­niń búkil sıpatyn eki-aq jol óleńge syıǵyza salǵan qandasyńnyń ushqyr oıyna tánti bolady ekensiń. Iá, shyny sol. Bala kúnińnen seni ánimen áldılep, jyrymen terbegen sazgeriń de, aqynyń da osy Keńsaıdyń kire berisinen únsiz qarsy alǵanda (rýhy, árıne) bir sát óz kózińe óziń senbegendeı kúı keshesiń: «Tájibaev Bákir Tóleýuly. 13.05.1926 – 08.11.1994. Ne tyndyrdym óz jurtymnyń aldynda, Ánim aıtar, Jyrym aıtar men joqpyn ba, barmyn ba? B.T.Tájibaev». Bul – búkil qazaqqa belgili «Aqbulaq», «Gúlsiń-aý», «Týǵan jer óziń degende» sekildi tamasha ánderdi shyǵarǵan, elge áıgili Eskendir Hasanǵalıevtiń «Ádemi-aý», Seıdolla Báıterekovtiń «Álııa» atty ánderiniń sózderin jazǵan tanymal aqyn-sazgerdiń qulpytasyna jazylǵan jazý. Sıfrlar mánin taratsaq, bıyl kózi tiri bolsa toqsan jasyn toılaıdy eken. Biraq jetpiske tolmaı ómirden ótipti. Men onyń esimin alǵash oqýshy ke­zimde estigen edim, dombyra úırengende «Aq­bulaqtyń» áýenin tartqanmyn. Ol ándi bizdiń balalyq shaǵymyz ótken ót­ken ǵasyrdyń 80-jyldarynda shyr­qamaıtyn qazaq joq edi... Bákirmen irgeles Aqtóbe topyraǵy týdyrǵan taǵy bir talant – Saǵı Jıenbaev jatyr. «1934 (15.V.) – 1994(15.V.) Esimiń keter jyraqqa, Eske alar talaı dalań da. Oısyrap qalǵan biraq ta, Ornyńdy toltyra alar ma?! Saǵı Jıenbaev». Munda da ishine talaı syrdy búk­ken sıfrlar... Aqyn dúnıege qaı kúni kelse, sol kúni dúnıeden ótipti. Týra alpysqa tolǵan kúni. Mereıli merekege aınalar kúni. Biraq taǵdyrǵa ne shara, qýanysh pen qasirettiń qatar júretin sáti az emes... Mamyrdyń 15-i – Mahambetteı uly aqynnyń da dúnıe esigin ashqan kúni. Biraq onyń ómiri alasapyran dáýirge tap kelip, qııanattan qapyda kóz jumdy. Al Saǵı tynysh zamanda ómir súrip, dám-tuzy taýsylǵan kúni baqıǵa attandy. Alaıda, shyn aqyndarǵa ortaq bir ómir bar, olar az kún tirlik keshse de, uzaqtaý ómir súrse de baqastyqtyń yzǵaryn sezip, aıaqtan shalar qyzǵanyshtyń zábirin kórmeı ketpeıdi. Saǵı da ondaıdan aman qaldy deı almaımyz, biraq onyń: Kóktemniń balǵyn kezi edi, Ánshi qus kókte aǵylǵan. Jemniń de jasyl ózegi, Kógildir munar jamylǵan, – dep, jibekteı esilgen maıda qońyr sazy qulaqqa kelgende, óleńdegi tamasha sát aqynnyń dúnıege kelgen keziniń beınesi ekenin júregimizben sezemiz. Ol dúnıege kele sala óziniń týǵan kúnine jyr arnaǵandaı. Jáne... arada týra alpys jyl ótkende sol bir ǵajaıyp sátte máńgilikke bet alǵandaı... Zırat aralaý – tirshiliktiń qyz-qyz qaınaǵan qan bazarda túrli-tústi dúnıeniń qyzyl-jasylyna kóz qumaryn sýarý emes, álgindeı janyńa etene jaqyn, rýhy sezimińdi silkip oıǵa batyratyn ulylarmen ishteı únsiz tildesý sekildi bir jumbaq álem. Sondyqtan, oıǵa shomyp bara jatqanda kóziń jazýdyń sýretinen zıratta kim jatqanyn tanyp ishińnen kúbirlep duǵańdy oqyǵanyńmen, kez kelgen tusqa irkilmeı, ilgeri kete beretinińdi ózge túgil óziń de túsine almaı qalasyń. Sodan bolsa kerek, Bákir men Saǵıdyń zıratyna duǵa oqyp, bet sıpap bolǵan soń, Keńsaıdyń qaq ortasynan ótetin jeńil kólikke arnalǵan jolmen edáýir ilgeri ketken soń ǵana esimi elge belgili biraz kisiniń tusynda aıaldamaı ketkenimizdi baıqadyq. Árıne, áýıeli jerdi aralaǵannyń oıynda alalyq bolmasa kerek, degenmen, ol jerden de janyńa jaqyn birdeńeni izdeıtiniń anyq... Jańaǵy jolmen joǵary bara jatyp tóbeniń bir jalpaqtaý tusyna irkilip, joǵa­rydan tómen qaraı kóz salyp turǵanbyz. Ke­net dál qasymyzdaǵy qyzyl granıtpen kóm­kerilgen beıitke kózimizdiń túsip ketkeni: «Qazaqstan Respýblıkasynyń Halyq ártisi, Qaraqalpaqstan Respýblıkasynyń halyq ártisi Jumabaı Medetbaıuly. 08.03.1935 – 11.05.2005 j. Aqyn jandy asylym, Shabytyń tolqyp tasydyń. Umytpas seni máńgige, Nemereń men ul-qyzyń. Jary Perıda». Shynyn aıtqanda, halqymyzǵa tany­mal Jumabaı aǵamyzdyń beıitin dál osy Keńsaıdan keziktirem dep oılamaǵan ekenmin. Ol kisini men stýdent kezimde tea­tr sahnasynan, jaqyn jerden kórgenmin. Salǵan ánin de estigem. Ataq alǵanyn gazetten oqyǵanmyn. Biraq qol alysyp amandasyp, tanysqan emespin. Bálkim, úlken kisige «men osyndaı edim, sizdi biletin edim» dep sýyrylyp shyǵyp, til bezeıtin pysyqtyqqa jibermegen shyǵar alǵan tárbıemiz. Biraq Jumabaı Medetbaevtyń qandaı iri ónerpaz ekenin tiri kezinde tanı alǵannyń birimin dep senimmen aıta alamyn. Uzaq jyl M.Áýezov atyndaǵy úlken tea­trda eńbek etip, san qyrly daryny úshin áriptes apalary «Aqan seri» atandyrǵan Jumekeń pesada oınap, dramalyq obrazdar somdap qana qoımaı dombyramen án salǵan, án shyǵarǵan. О́zi jazyp, ózi oryndap – monospektakl de qoıǵan. Myna jerde qulpytasyna qarap turyp, Jumekeńniń rýhy aldynda ózimdi sál yńǵaısyz sezingendeı boldym. Nege? О́tken jyly bir aǵamyz osyndaı darhan daryndy eske alý kerektigin aıtyp, bir maqala jazýdy ótingen. Sol arada Jumabaı aǵa týraly shyqqan «Aqynjandy akter» degen kitap qolyma túsip, ondaǵy akter ómirbaıanyna qarasam 1938 jyly týǵandyǵy jazylǵan eken. Sosyn áli mereıtoıyna ýaqyt bar eken, tusynda jazarmyn dep qoıa salǵam. Al myna jerdegi dataǵa qarasam – ótken jyly 80 jyldyǵy eken ǵoı! Eshbir gazet-jýrnalda ol kisi týraly jazylmady. Biraq meniń jazýǵa múmkindigim bar edi ǵoı. Al oǵan meniń moınym jar bermeı... Bireýdiń ótinishine jeńil-jelpi qaraýdyń sońy osyn­daı bolmaǵanda ne bolýshy edi? Bul da Keńsaı berer taǵylymnyń biri. Jasyratyny joq, Keńsaıǵa kelgendegi maqsatymyzdyń biri – Muqaǵalıdyń máń­gilik tynym tapqan jerine baryp, aqyn rýhyna duǵa baǵyshtaý bolatyn. Álgi Ju­mabaı Medetbaev qabirine bara jatqan bu­rylysta jol shetinde «Muqaǵalı Ma­qa­taev» degen kórsetkish taqtany kórgenbiz, biraq aqyn basyna aparar soqpaq sol aradan tike kóteriledi dep oılamaı, alda shyǵar degenbiz. Endi izimizben qaıtyp, jańaǵy kórsetkish taqtanyń siltegen ja­ǵyna qarasaq, zırattar arasymen joǵary qaraı salynǵan tepkishek jol bar eken. Sol bizdi týra Muqańnyń basyna apardy. Aqynnyń keýde músini ornatylǵan tuǵyr­dyń tómenine: 1931(9.II) – 1976 (27.III). Árıne, sýyq qaıǵy, sýyq qaıǵy, Kóńilin halqyń biraq sýytpaıdy. Egerde halqyń ózin umytpasa, Baqyl bol, halqyń seni umytpaıdy. – dep jazylyp, óleńniń astyna aqynnyń qoly qoıylǵan. Aqyn beıitin japqan qyzyl granıttiń betine túsken qar muzǵa aınalyp qatyp qalǵan eken. Muzdy alyp tastap, tastyń betin tazalap: «Qazaqtyń daýyldy daryn­dy uly aqyny Muqaǵalı Maqataevqa bul eskertkishti 1977 jyly avgýsta semıa­sy men Qarasaz aýyly qoıdy» degen jazýdy oqydyq. Muqaǵalı músininiń eki ja­ǵynda jyldyń qaı mezgilinde de kóktep turatyn arsha aǵashynyń butaqtary tıip tur. Aqynnyń bıik tóbeniń ústinde qolyn jaǵyna taıanyp qalaǵa qarap turǵan beınesi áserli. Músinge súıkene ósken arshanyń qys ortasynda kóktep turýy da máńgilik poezııa sımvolyndaı. Muqaǵalı poezııasymen alǵash ótken ǵasyrdyń 80-jyldarynda tanysqanbyz. Sol kezde gazet-jýrnaldarda dúrkin-dúrkin basylyp jatatyn aqyn óleńderin oqyp, ony tiri kisi shyǵar deıtinbiz. Myna jerde de aqynnyń beıitin qarap, tanys bir adamym jýyrda ǵana ómirden ótkendeı, ózim sonyń basyna kelip turǵandaı sezimde boldym. Tipti, beıit basynda turyp, bul jerge, búginde ómirde joq О́mirzaq Qojamuratov, Jumeken, Jumataı kelgenin, olar da dál ózimdeı Muqaǵalı qabirine únsiz qarap turǵany kózime elestedi. Búgin aqpannyń tórti. Bes kúnnen soń Muqaǵalıdyń týǵanyna 85 jyl tolady. Stýdent kezimde aqynnyń týǵan kúninde ony eske alyp: Jasaǵanymen oıymyz erkin – kógensiz, Ashylaý bizdiń tatar tuzymyz – bóten tuz. ...Uly Aqıqattyń jalǵyz mınýttyq deminiń Qurbandyǵy úshin jaralǵan jandar ekenbiz! – dep óleń jazǵanmyn. Sol qazir esime túskende Muqaǵalıdyń maǵan áldeqashan rýhanı syrlasyma aınalyp ketkenin, sondyqtan, myna beıit maǵan burynnan tanys, bul jerge buryn da kelgendeı kúıde turdym... Joǵaryǵa órlep bara jatqanda baı­qamaǵan ekenmin, tómen túsip kele jatyp ulttyq sýret óneriniń negizin salýshy Ábilhan aǵamyzdyń beıitine kózimiz túsip, tusyna aıaldadyq. «Narodnyı hýdojnık Kazahskoı SSR Kasteev Abılhan. 1904-1975 g.g.» degen jazýdy oqyp, qarapaıym da uly sýretshiniń 110 jyldyǵyna oraı týǵan jerinde ótken mereıtoılyq sharaǵa qatys­qanym esime tústi. Ult ónerine olja salǵan uly perzentiniń rýhyn Járkent hal­qy keremet áspettedi. Sol mereıtoılyq jıynnyń bir tusynda bir zııaly kisi Qasteev týraly aıta kelip: «Ábilhan aǵamyzben dos ári túıdeı qurdas taǵy bir halqymyzdyń talantty uly bar edi, Oral Tańsyqbaev degen. Ol aǵamyz da aty álemge áıgili sýretshi edi. Osyndaı jıynda bir ulyny ulyqtaǵanda ekinshisin de eske alý paryz» dep edi. Qasteev zıratyna qarap turyp álgi sóz esime túskende qazaqtyń nebir daryndy uldarynyń súıegi jat jerde qalǵanyn oıladym. Adamnyń beıitiniń Otanynda jatqanynyń ózi de baqyt eken ǵoı... Tirliginde eli úshin eńbek etip, ólgen soń ártúrli sebeptermen esimi eldiń jadynan shyǵyńqyrap ketetin tulǵalar da joq emes. Mysaly, aqyn Ǵalı Ormanov. Keıingi kezde áde­bı ortada aty óte sırek atalatyn aqyn­dardyń biri. Al myna jerde aldyńnan shyǵa kelgende selk ete qalasyń. Ábilhan Qasteev zıratynyń janynda basyna músini qoıylǵan Ǵalı Ormanovtyń tuǵyrtasyna: Qalsa óleńim kóńilge jaqqan shamdaı, Oılar meni el-jurtym esten salmaı. Kókeıinde kóp jyldar saqtalarmyn, Jolaýshylap bir jaqqa ketken jandaı, – degen bir shýmaq óleń jazylyp, astyna qoly qoıylǵan eken. Basqadaı sóz joq. Biz músin men óleńge qarap bul jerde Ǵalı aqyn jatqanyn shamaladyq. О́leń joldarynda da qatelik bar sııaqty... Iá, jyry hatqa túsken aqyn eldiń esinen joǵala qoımas. Biraq... Qazir kitaptyń qadiri ketińkiregen zaman ǵoı. Osydan eki jyl buryn Almatydaǵy áıgili SÝM dúkeniniń aldynan ótip bara jatqam. Kenet tepkishekte jatqan kitapqa kózim tústi. Muqabasy sarǵysh býmvınılden jasalǵan qalyń kitap. Kóterip aldym. 1967 jyly shyqqan Ǵalı Ormanovtyń bir tomdyǵy. Esh jeri búlinbegen. Jan-jaǵyma qaradym, joǵaltqanyn izdep júrgen bir adamdy kórmedim. Kitapty úıime alyp keldim. Mende ol aqynnyń kitaby joq edi... Adamnyń jalǵandaǵy armanynyń biri – ózine laıyqty jar tańdap, sonymen ómir súrý ǵoı. Qazaqtyń «qosaǵyńmen qosa aǵar» deıtin tileginiń de máni sol. Sondyqtan, shynaıy jubaılyq ǵumyr keshkender máńgilik mekende de qatar jatqandy qup kóretin sııaqty. Munyń da bir mysalyn Keńsaıdan taba alasyz. «Ǵabbas Sádýuly. 1908(15.IH) – 1997(1.H). Qyryq shyraqtyń biri ediń, Meniń úshin mazdaǵan. Sóndirmespin júrekten, О́lgenimshe jan Ǵabam! Jantaıyń (Tursynhan)». Tómenge túsip bara jatyp toqtaǵan bir tusymyzda qatar turǵan eki beıittiń sol jaǵyndaǵysyna jazylǵan osy bir shýmaq óleńniń sońyndaǵy «Tursynhan» degen jazýǵa kózimiz túskende sekýndtyń onnan birindeı ýaqytta-aq bul esimniń neni ańdatatyny oıymyzǵa kelgen. Iá, sol. Tursynhan aqyn. «Tursynhan Ábdirahmanqyzy. 1921(5.HI) – 2003 (11.H) Qımaıtyn kim de bolsa ómir gúlbaq, Joq qoı tek sol gúlbaqta máńgi turmaq. Ǵylymǵa qosqanymdy, án-jyrymdy, Amanat ettim saǵan keıingi urpaq. Tursynhan Ábdirahmanqyzy». О́mirlik serigi fánıden qaıtqan soń alty jyldaı ǵumyr keshken, jan jarynyń janynan topyraq buıyrǵan Tursynhan apaıdyń beıitindegi osynaý amanat jyrdy oqyǵanda – ómirin ultynyń kórkemsózine arnap ótken aqyn bop óleń jazyp, ǵalym bop kitap jazǵan ǵazız jannyń berekeli ǵumyr keshkenin túısigińizben sezinesiz... Keńsaı – qazaqqa dańqty perzentteri jatqandyqtan qasterli. Bizge de solaı. Jumeken, Jumataı sekildi aqyndardyń da beıiti basyna baryp jyr-duǵamyzdy oqy­ǵymyz kelgen, biraq menimen birge barǵan Kúnqoja inim de bul qorymdy jete bilmeıtin bolyp shyqty. Degenmen, tómenge túsip bara jatyp qazaqtyń qyr­shyn ketken taǵy bir talantty aqyny Meńdekesh Satybaldıevtiń jatqan jerine kezigip, beıitiniń basyna az-kem irkildik. Azyraq boldym ortańda – Kóńilińde júrsem kóbirek. Satybaldıev Meńdekesh. 1937(3.IH) – 1973(3.VII) degen eki jol óleń men aqynnyń qysqa ǵumyry qashalyp jazylǵan qyzyl granıttiń joǵary jaǵynda onyń qolynan qaýyrsyn qalamy túsip bara jatqanyn beıneleıtin sımvolıkalyq sýreti qashalypty. Bir túrli, aýyr da muńly oıdy beretin tyń sheshim... ...Keńsaıdy aralaǵanda qara jerdeı ulylyqty da kóresiń, tóbesi kókke shanshylǵan paryqsyzdyqty da kóresiń. «Esh­kim eshkimnen artyq emes» dep keıingilerge óziniń máńgilik mekeniniń qa­rapaıym bolýyn amanattap ketken ulttyń uly tulǵalarynyń beıitin kórip qurmetiń oıansa, keıbir aty-jónin eshkim bilmeıtin kisilerdiń baqýat urpaqtary altynmen aptap, kúmispen kúptegen «kesenelerine» kóziń túskende qazaqy daraqylyqta shek joqtyǵyna kóziń jetip, kóńilińe kirbiń uıalaıdy. Qala salyp jarysýǵa bolar, biraq mola salyp básekelesý – qaı atamyzdan qalǵan úlgi ekenin bilmeı dal bolasyń. Qalaı desek te, Keńsaı berer taǵylymy bar, tek sony durys túsiný lázim. Ahmet JUMAǴALIULY ALMATY