Bas dáriger

Shyńǵys Júsipov 34 jyl basqarǵan Qostanaı kóz aýrýlary aýrýhanasyn joǵary deńgeıge jetkizdi Qostanaıdaǵy kóz aýrýlary aýrýhana­syn­da jylyna 1300 kúrdeli operasııa jasalady. Bul úlken kórsetkish! Aýrýhananyń janyn­daǵy em­hanaǵa kelip qaralatyndar men em ala­tyn­dar sany budan eselep artady. Osy aýr­ý­ha­nany 34 jyldan beri Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń eńbek sińirgen dárigeri Shyńǵys Zeıneluly Júsipov basqaryp keledi. 34 jyl! Bir adamnyń ómiri derlik ýaqyt. Ol osy qyzmetke kirisken ótken ǵasyrdyń 70-shi jyl­darynan beri ýaqyt ta, zaman da ózgerip ketti. О́zgermegen Shákeńniń ózi ǵana shyǵar. Qar­shyǵadaı shaǵyn, shymyr deneli kisiniń sózi de, qımyly da shapshań. Nyq sóıleıdi, naqty jaýap talap etedi. О́mirde ádiletsizdikke, jaı­ba­sar­lyqqa, ekijúzdilikke tózbeıdi. Adal eńbek­ti, dostyqty, adamgershilikti, namysty tý etedi. Sonyń barlyǵyn da ómirde óz isimen kórsetti. 1974 jyly Qaraǵandy medısına ınstıtý­tyn bitirip, Qostanaı kóz aýrýlary aýrýha­nasyna ınternatýraǵa keldi. Osy aýrýhanaǵa qyzmetke qalǵanda ondaǵy jalǵyz erkek kindik te, jalǵyz qazaq dárigeri de ózi boldy. – Osy aýrýhana ujymynyń arasynda ul­ty qazaq jalǵyz medbıke bar eken. Zeı­net­kerliktiń aldynda júrgen qartań kisi. «Shyń­ǵys shyraǵym, mynalarǵa dárigerdiń qan­daı bolatynyn kórset, qazaqtyń qandaı ekenin bilip júretin bolsyn!» dep qaıraıdy, – deıdi Shyńǵys Zeıneluly ótken kúnderdi eske alyp. Rasynda, Shyńǵys jas kezinen ózi júrgen ortada shyrt minezimen kózge túsip qalatyn. Qazaqtar óz tilinde sóılesse, olarǵa basqanyń aldyna túsip ketkendeı odyraıa qarap, bıiksinetin «uly halyqtyń» ókilderi Shyńǵysqa kelgende kidiretin. О́ıtkeni ózge­niń menmensigenin bul da kótermeıtin, kesetin almastaı ótkir kózi jalt ete qalǵanda, kez kelgenniń mysyn basatyn. Shaq-shaq etip aıtyp tastaıtyny taǵy bar. Al mundaı minez adamdy ortasyna asa súıkimdi etpese de, kimdi bolsyn ózimen sanasýǵa májbúrleıdi. Syrt kózge onyń «minezi» bop kórinetin boıyna syımaǵan ultshyldyǵy eken. Oǵan bala kezinen kórip, kóńiline toqyp ósken kórinisterdiń áseri de bolǵan shyǵar bálkim. Balalyq shaǵy Qostanaıdan shalǵaıda jatqan Qamysty aýdanynda ótti. Ákesi shala saýatty sharýa adam edi, anasy saýatsyz boldy. Elýinshi jyldardyń orta tusynda birinshi sy­nyp­qa bardy. Dál sol ýaqytta aýyldy tyń kó­te­rýge kelgender basyp qaldy da, qazaq mektebin áı-shaıǵa qaratpastan jaýyp tastady. Oryssha bilmeıtinder óz jerinde tómenshik­te­di. Qazaq mektebiniń jabylǵanyna kúıin­gen­niń biri ákesi Zeınel aqsaqal edi, biraq qoldan keler qaıran joq. Tyrmysyp júrip, mektepti, Qaraǵandy medısına ınstıtýtyn bitirip keldi. Qatardan qalmaı dárigerlik qyzmetke bar yntasymen kirisip ketti. Shyńǵys Zeıneluly kelgende kóz aýrý­la­ry aýrýhanasyn Galına Laskýtnıkova degen kartań kisi basqarady eken. Sol kisi zeınetkerlikke shyqqannan keıin oblystaǵy densaý­lyq saqtaý basqarmasynyń bastyǵy qyzmetin endi bastaǵan jas dáriger Shyńǵyshan Júsi­povti bas dáriger bolýǵa shaqyrdy. Al ol ınternatýradan keıingi bir jarym jylda aýrýhanada barlyq kúrdeli operasııalarǵa qaty­syp, olardy ózi jasaı beretin dárejege jetken bolatyn. – Galına Fedorovna men týraly: «Aýrý­hanaǵa kelgen ýaqyttan beri hırýrgııalyq emdeý ádisterin I kategorııaly dáriger deńgeı­inde meńgerdi» degen minezdeme jazyp beripti. Basqarma bastyǵy meni shaqyryp alyp, «sen aýrýhanaǵa bas dáriger bolasyń» dedi. Meniń zárem ushyp ketti. «Kelisim bere al­maımyn, ınstıtýtty bitirgenime eki jyl da tolǵan joq, dárigerlik tájirıbemdi shyńdaý­ym kerek» dedim. Osydan keıin ol kisi taǵy eki ret shaqyrdy. Alǵashqysynda «sen bas dáriger bol, kezeksiz úı bergizemin» dedi. «Úıim bar, kerek emes» dedim. Onan keıingi shaqyrǵanynda «aýrýhanany qabylda, kezeksiz máshıne bergizeıin» dep qyzyqtyrdy. Taǵy da kelisim bermedim, máshıneni ala al­maımyn dedim. Sodan oblystyq partııa komıtetine shaqyrdy. Hatshy Ahanov degen aǵamyz meniń aýrýhanany qabyldaýyma aqyl-keńes berdi, eptep qaırap ta jiberdi. Sonymen aýrýhanany qabyldadym, – deıdi Shákeń. Kommýnıstik partııanyń tusynda birinshi basshylardyń barlyǵy da kommýnıst bolýy tıis-tin. Onyń ústine kommýnıst bolýdyń ózi árkimniń shyqqan bıigi sekildi adamdarǵa maqtanysh sezimin de uıalatatyn. Bas dáriger laýazymyna kelgen jas Shyńǵysqa da osyn­daı usynys-talap aıtyldy. Biraq ol birden «partııaǵa ótpeımin» dep qarsy jaýap berdi. Taǵy da qalalyq, oblystyq partııa komıtetine shaqyryldy, bir emes, birneshe ret. Ony­men sóılesken qalalyq komıtettiń nusqaý­shy­laryna «men partııaǵa ótpeımin, eger ju­mysym unamasa, qyzmetti qaıtyp alyńyzdar. Al dárigerlik dıplomym – ózimniń eńbegim, ony eshkim menen tartyp ala almaıdy. Us­ta­nymym solaı, partııaǵa kirmeımin» dedi short kesip. Úsh-tórt ret shaqyrǵanda osyndaı jaýap alǵan soń, olar da sońyna túsýdi qoıdy. Kommýnıstik partııanyń túkirigi jerge tús­peı turǵanda Qostanaı oblysy boıynsha birinshi basshylardan onyń qataryna ótpegen jalǵyz Shyńǵys Júsipov boldy. – Ol kezde Qostanaı oblysynda aýdan­dyq, qalalyq partııa komıtetiniń jáne sha­rýashylyqtardyń basshylyǵyna qazaqtardy jolata bermeıtin. Oblystyq, qalalyq partııa jáne onyń atqarý komıtetterinde «saıasat úshin» dep, bir-eki qazaqty ustaıtyn. Al ol­ardyń arasynda kóleńkesinen qorqatyn aǵa­la­rymyz otyrýshy edi. Ekinshiden, Qostanaı qalasynda qazaqtarǵa páter úılerdiń joǵar­ǵy 5-shi nemese eń tómengi 1-shi qabatynan beriletin. Qazaq mektebiniń bári jabyldy. Al oryssha bilmegen aǵaıynnyń kúni taǵy kún emes. Osyndaı kereǵar kórinisterdiń bar­ly­ǵyn da meniń ishki oıym Kommýnıstik partııa­nyń basshylyǵynda otyrǵandardan kóretin. Onyń ústine kóleńkesinen qorqatyn aǵala­ry­ma renjıtin edim. Birde belsendi kommýnıst bir aǵama «assalaýmaǵaleıkým!» dep qazaqsha amandassam, alakózdenip qarap, qolyn bermedi. Keleside taǵy da qazaqsha amandassam, taǵy da qaramady. Sosyn meniń de minezim belgili, úshinshi ret kóptiń kózinshe ózim aman­daspadym. Májilisterde sondaı aǵala­rym­nyń sózin estigim kelmegendikten de partııa qa­t­a­ryna ótkim kelgen joq, – deıdi Shákeń kúlip. Jas dáriger kóz aýrýhanasynyń uıymdas­tyrý jumysyna arystandaı qaırattanyp kirisken. Kommýnızmniń bolaryna qaltqysyz senip júrgen 70-shi jyldary Qostanaıdaǵy kóz aýrýlary aýrýhanasyna kerekti zattyń, azyq-túliktiń barlyǵy da onyń balan­syn­daǵy qabyrǵasyn sanap alardaı aryq jylqy jegilgen at arbamen tasylatyn. Syry ábden ketken eski ústelderdiń betine aq tósek jaımalar jabylatyn. Mine, osynyń barlyǵy da úsh jyldyń ishinde jónge keldi. Qalanyń shetine kóshirilgen aýrýhana tarlyq etken soń, oǵan qosymsha ǵımarat turǵyzyldy. – «Jylamaǵan balaǵa emshek joq» demeı me halqymyz? О́ziń júgirmeseń, seń de or­nynan qozǵalmaıdy. Aldymen jegin jylqy men at arbadan zorǵa qutyldyq. 70-shi jyl­da­ry jyldyq qurylys josparyna tek turǵyn úı salý ǵana kirgiziletin, al áleýmettik ny­san­dar óte az qamtylatyn. Sol kezdegi ob­lysty basqarǵan Borodınge suranyp júrip zorǵa kirdim. Ol kisi kabınetinde qalǵyp-shul­ǵyp otyr eken. Kóz aýrýlary aýrýha­nasynyń janynan emhana kerek ekendigin túsindirip aıtyp, sol kisiniń tikeleı kóme­gimen jyldyq josparǵa kóldeneńnen kirgizdirip jiberdim. Sol jyly emhanany salyp ta aldyq, – deıdi Shákeń. Bir aýrýhanany basqarýǵa otyz tórt jyl az ýaqyt emes ekenin aıttyq. Sondyqtan osy jyldar ishinde aýrýhanany respýblıkadaǵy eń ozyq emdeý ornynyń birine aınaldyra bilgen bilikti basshy Shákeńniń maqtanyp aıtsa da, marqaıyp aıtsa da syıysatyn isteri jeterlik. Aınalasy úsh-tórt jyldyń ishinde kóz aýrýlary aýrýhanasyn jańǵaqtaı etip, tap-tuınaqtaı etken soń ba, Kóz aýrýlary ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń basshylary ony KSRO oftalmologtary qoǵamynyń bas­qarma músheligine saılady. Sol ýaqytta mun­daı bıik mártebege Qazaqstanda bes oftalmolog dáriger ǵana ıe boldy, onyń úsheýi professor, ekeýi qatardaǵy dáriger bolatyn. Shyńǵys Zeıneluly sol beseýdiń biri edi. – Jyl saıyn álgi qoǵamnyń plenýmy bo­lady, onda kózdi emdeýdiń túrli jańa tásil­deri, jańa tehnologııalary aıtylady. Men júgirip júrip, álgilerdi alyp kelemin de, shamam jetkenshe aýrýhana dárigerlerine úıre­tip, tájirıbege engizemin. Osyndaı izdenispen bizdiń aýrýhana Táýelsizdikke deıin de biraz alǵa ketkenin maqtan etemin, – deıdi ol. Aýrýhanada jańa apparatýralar, ıaǵnı mate­rı­aldyq bazany nyǵaıtý men kadrlar biliktiligin jetildirý isi bir mezgil toqtaǵan emes. KSRO oftalmologtar qoǵamy basqarmasyna múshe bop júrgeninde, 1982 jyly Máskeýden kórgen kózdiń qan qysymyn ólsheıtin «avtorkerorıtorf» degen kompıýterlik apparatqa tek 2002 jyly ǵana qol jetkizdi. – Aınalaıyn elimniń Táýelsizdiginiń ar­qa­synda bizdiń aýrýhanaǵa eshqandaı apparatýra qat emes. Amerıkadan, Japonııadan qan­daı ozyq qural aldyramyz desek, erkimizde. Al buryn qazirgideı apparatýralardy tabý, ony Máskeý arqyly alý qııamet bolatyn. Qa­zir operasııa jasaıtyn mıkroskopııalyq qu­ral­dar keshenin aýrýhanadaǵy jeti hırýrgtiń árqaısysyna jeke alyp berdim. Olar operasııa jasaıtyn kezde eshkimnen eshteńe sura­maıdy, óziniń jeke múlki sııaqty kútip us­taıdy. Nátıjesinde aýrýlardy kidirissiz emdeıdi. Al mundaı quraldar bizdiń saladaǵy ózge emdeý oryndarynda bir-ekeý ǵana bo­la­dy. О́ıtkeni bul qymbat turatyn quraldar. Al onyń qarjysyn tabý, ıinin keltirý – uı­ym­­dastyrýshy retindegi meniń sharýam, – deıdi bas dáriger. Shyńǵys Zeınelulynyń aıtýynsha, Qazaq­standa oblystyq deńgeıdegi kóz aýrýhanasy tek Qostanaı qalasynda ǵana bar. Qalǵan ob­lystarda kóz aýrýhanasy oblystyq aýrý­ha­nanyń bir bólimshesi bolyp sanalady. Shyń­ǵys Zeıneluly aýrýhanany jas kadrlarmen 90-shy jyldardyń basynda-aq jabdyqtap alǵan. Aıtpaqshy, naryqtyń taıaǵy densaýlyq saqtaý salasynyń basyna aldymen tıip, oblystyq aýrýhanalardaǵy tósek sany qys­qaryp, keıbir emhanalar jabylyp jatqanda, bul kóz aýrýhanasyna dúre tıgen joq. – Sol jyldary oblysta tósek sany qys­qarmaǵan stasıonarlyq emdeý orny joq shy­ǵar. Onyń barlyǵy da qarjynyń tapshy­ly­ǵyna, onyń ishinde sol emdeý oryndarynyń kommýnaldyq qaryzynyń kóbeıip ketýine baı­lanysty boldy ǵoı. Al bizdiń oblystyq kóz aýrýlary aýrýhanasynyń eshqandaı qary­zy bolǵan joq. Tipti, sol aýyr jyldary biz jańa apparatýralar alyp jattyq, – deıdi Shyńǵys Zeıneluly. Ol osynsha jyldan beri ujymdy da bir atanyń balalaryndaı tatý, yntymaqty etip ustap otyr. Ujymda bireýdiń basyna qıyn­dyq týsa, bas dárigermin dep shirenbeıdi, onyń janynan aldymen tabylady. Ákesiniń: «Balam, qolyńnan kelse, jaýyńa da jaq­sy­lyq jasaýdy ádet qyl. Ol túsinbese de jurt biledi» dep otyratyn. Ákesiniń jeke adam­nyń oı deńgeıinen qoǵamdyq pikirdiń joǵary turatynyn eskertken osy sózin kóńilge to­qyp qaldy. Shyńǵysqa ákeden mura bolǵan taǵy bir qasıet – atqumarlyq. О́ziniń baýyr­la­rymen birge baptaǵan sáıgúlikter Táýel­siz­dik alǵaly bergi jıyrma jyldy sanaǵannyń ózinde otyzdan asa máshıne utypty. – Men qazaq dese jylqyny, jylqy dese qazaqty oılaımyn, – deıdi ol. Bas dáriger Shyń­ǵys Júsipovtiń ádildik pen ar taza­ly­ǵyn, adaldyqty, namysty ózine berik us­ta­nym etkeni de osy oıynyń jalǵasy ispettes... Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı.