Alash ıdeıasy jáne Rymǵalı

Qazaq zııaly qaýymynyń qalyp­tasýy­nyń óz tarıhy bar. Árirekte qadaý-qadaý bilikti ǵalym, áıgili aqyn, qajyrly qaıratkerler bolǵanmen, olar qol us­tasyp, birigip, ortaq tilekpen qaırat qylatyn saıası, mádenı topqa aınalǵan joq. Sol turǵy­dan kelgende, zııaly qaýym­­nyń qalyp­tasýy Alash qozǵalysyna baılanysty dep aıtýǵa bolatyn shyǵar. Biraq Alash aza­mat­tarynyń taǵdyry tarıhtan belgili. Qyly­shynan qan tamǵan bolshevıkter zamanyn­da qýǵyn-súrginge ushyrap, túgel­deı derlik atylyp ketti. Kommýnıstik ıdeo­logııanyń basshylary­na bul az kóri­nip, olardyń jazǵan shy­ǵarmalaryn joıýǵa tyrysty. Tipti bul da az kóringen bolý kerek, endi olardyń atyn atatqyzbaý týraly nusqaý­lar berilip, ony arnaıy organdar qapysyz qadaǵalap otyratyn. Odan keıingi zııaly qaýymnyń sıpaty belgili: negizinen keýdemsoq belsendi, jandaıshap qalamgerler men ǵalymdar, óner qaıratkerleri. Olardyń ózin ekige bólýge bolar edi. Birinshileri – bolshevıktik ıdeıaǵa shyn berilgen, odan basqa ómirdi moıyndamaıtyn, alańsyz kommýnıster, ekinshileri – qoǵamdaǵy ádilet­siz­dik pen qııanatty ishteri sezetin, biraq bılikke qarsylyqty qudaıǵa qarsy­lyqtaı kóretin, kónimpaz, zárezap top. Biz es bilgen kezde osyndaı zaman boldy. Biraq zaman qansha qatal bolsa da, shyndyq, áldebir tesikten syǵalaǵan jetim sáýledeı, yqylasy bardyń kózine túsý­ge suranyp turýshy edi. Árkim ortasyna qarap qalyptasady. Men ózimniń ári aǵam, ári ózime Alashtan qalǵan altynnyń synyǵyndaı kórinetin ustazym – Seıitbek Nurhanovtyń arqa­synda Alash ıdeıasymen stýdent kezimde tanystym. Minekı, osyndaı ıdeıamen birge aýy­ryp, birge júrip, birge syrlasqan, dos­tasqan adamym Rymǵalı Nurǵalıev dep aıtýyma bolady. Bir-birimizben stýdent kezimizden ta­nys­pyz. Ol QazMÝ-de fılologııa fakýltetinde menen eki kýrstaı buryn oqydy. Alaıda, shyn syrlastyǵymyz ádebıet tabaldyryǵynan attap, alǵashqy shyǵar­malarymyz jaryq kóre bastaǵan kez edi. «Alýan-alýan júırik bar, áline qaraı shabady», degen. Qazaqta, qudaıǵa shúkir, ataqty ǵalym az emes. Biraq solardyń ishinde, qazaq rýhanııatynan ózindik erekshe oryn alatyn, parasaty bıik ǵalymnyń biri emes, biregeıi Rymǵalı Nurǵalıev. Rymǵalı ǵylymı joryǵyn erte bas­tady. Jap-jas kezinde doktorlyq dıs­ser­tasııasyn qorǵap, óz qataryn shýlatqany áli esimde. Biraq áldekimder Máskeýge aryz jazyp (sondaı bir «dástúr» bolǵan), eńbegin bekittirmeı tastapty dep estidik. Aryz jazǵandar dıssertasııadan qandaı qatelik tapqanyn ol kezde bilgen joqpyz. Meniń biletinim – Rymǵalıdyń neni jazsa da tereń zerttep jazatyny, jan-jaqty mol bilimi (mektepti medalmen bitirip, alǵashqy joǵary oqý ornyna emtıhansyz túskenin umytpaıyq), ulttyq múddege, Alashtyń amanatyna adaldyǵy, týraly­ǵy, tazalyǵy. Jańaǵy aryzdyń toqeterin keıin bildik: «alashordashyl, ultshyl avtorlardy maqtaǵan» degen aıyp taǵylypty. Ol kezde bul aýyr aıyp bolatyn, biraq búgingi kúnniń shyndyǵynan qarasaq, aıtyp otyrǵandary ras ta edi. Igiliktiń erte-keshi joq, Rymǵalı on jyldan keıin doktorlyǵyn qaıta qorǵady. О́tkennen bir oqıǵa esime túsedi. Umyt­pasam, 1972 jyly bolý kerek. Qa­zirgi aty áıgili jazýshylar Ábish Kekilbaev, Muhtar Maǵaýın, Qabdesh Jumadilov, osy Rymǵalı, taǵy basqalar bar, bárimiz­diń balalarymyz qazaq mektebine birinshi synypqa baratyn bolyp, tóbemiz kókke jetip qýanǵan edik. О́ıtkeni, ol kezde qazaq mektebinde bala oqytý, shyn má­ninde, ulttyq problema boldy. Al­maty­daǵy №12 mektepti biryńǵaı qazaq mektebine aınaldyrý úshin, qazaq ıntellı­gen­sııasy bılik basyndaǵylardyń keńse­sin jaǵa­lap, birneshe jyl salpaqtady. Bılik­tiń aıtýynsha, jurttyń ózi bala­laryn qazaq mektebine bergisi kelmeıdi eken. Mine, biz bir top jazýshy bala­larymyzdy ákep turmyz. Bizden basqa da kelip tur­ǵandar az emes sekildi. Jurttyń boıynan ulttyq rýhtyń oıana bastaǵanyn sezgendeı bolyp, bárimiz de mekteptiń aldynda tolqyp turmyz. Balalarymyzdy tirketkennen keıin, Rymǵalı shydaı almaı: – Áı, jigitter, aq túıeniń qaryny jarylǵandaı mynandaı kúnde tekke tarap kete beremiz be? Kettik bizdiń úıge, toıdyń basy bolsyn, – dedi. Shaqyrǵan túgili shaqyrmaǵan jerge de barýǵa daıyn turatyn kezimiz. Bálkim onshaqty, bálkim odan da kóp – bir top jigit balalarymyzdy jetelep, Rymǵalıdyń úıine jetip keldik. Qysqasy, toı bastaldy da ketti. Rymǵalıdyń úıinen keıin taǵy bireý úıine shaqyrdy. Bas aıaǵy qansha úıde bolǵanymyz esimde joq, bir qarasam, Qabdeshtiń úıinde otyr ekenbiz. Aqyry armansyz toılap, túngi saǵat úshte balalarymyzdy jetelep, teńsele basyp, úılerimizge keldik. Búkil rýhanııat ataýly negizinen til arqyly jasalatyny belgili. Ulttyq dú­nıetanym, dúnıetúısik, salt-sana, ádet-ǵuryp, minez qulyq – bári de tilmen qalyptasady. Al bizdiń aldymyzdaǵy el maqtanyshy bolǵan aǵalardyń óz bala­laryn orys tilinde oqytý arqyly ulttyq sananyń álsireýin tezdete túskeni málim. Sondyqtan osyndaı – qazaq tiliniń bola­shaǵy joq degen uǵym qalyptasqan ortada balalarymyzdy qazaq mektebine berýimiz – ózimizge ult úshin kúrestiń basy bolyp kóringeni ras. О́z tilińde mádenıet jasamaı, el qa­taryna qosylý múmkin emes. Bú­gingi aǵylshyn tili HII ǵasyrda qara halyq – tobyrdyń ǵana aýyz­eki tili bolǵan. Aǵyl­shyn koroli Rıchard (keıin kózsiz erligi úshin Arystan júrekti Rıchard atan­ǵan) aǵyl­shyn­sha bilmegen. Búkil el basqarǵan saıa­sı elıta fransýz tilinde sóılegen. Biraq til úshin bolǵan túbegeıli kúrestiń nátıjesinde búgingi kúnde aǵyl­shyn tili búkil álemdi aýzyna qarat­qan til bolyp otyr. Kúressiz eshnársege qol jetkizý múmkin emes. Rymǵalı osy ıdeıalardyń bárin Alash azamattarynyń baıaǵyda aı­typ qoıǵanyn áńgime qylyp, tańǵa­lyp otyrýshy edi. Úlkendi-kishili ulttyq máseleler tóńi­re­ginde ol únemi aldyńǵy sapta júretin. Jas­qanshaqtyǵy joq, aıtysatyn jerde aıtysyp, tartysatyn jerde tarty­sa alatyn. Rymǵalıdyń kúreskerlik qasıe­tin sonaý 1966 jyly «Qazaq áde­bıetinde» ja­rııalanǵan «Qıly zaman» qalaı týdy?» degen maqalasynan bastaýǵa bolatyn shy­ǵar. Uly Áýezovtiń 42 jyl qulypta jat­qan «Qıly zamany» 1972 jyly Shyń­ǵys Aıtmatovtyń alǵysózimen «Novyı mır» jýrnalynda orys tilinde jarııalan­ǵan­nan keıin ǵana, oqyrmanǵa jol tartqanyn bilemiz. Al senzýranyń tyrnaǵyna ilikken bul povest týraly 1966 jyly áde­bıetke jańa kelip jatqan jas jigittiń qaımyqpaı maqala jazǵanyna bılik shirkin qaıtip shydasyn. Aqyry oqıǵa «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory Nyǵmet Ǵabdýllınniń, bólim meńgerý­shisi Zeınolla Serikqalıevtiń, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda istep júrgen maqa­la avtorynyń jumystan qýylýymen aıaqtaldy. Odan keıin Shákárimniń «Eńlik-Kebek» poemasy týraly jazǵany úshin aqyndy óltirgen belgili jendet Qarasartov ádeıi Almatyǵa kelip, Rymǵalıdy sotqa bermek bolǵanda, qyzylkóz báleden ustazy Beısenbaı Kenjebaev áreń qutqaryp qalǵan eken. «Jastyqtyń jeligi me, ýnıversıtette sabaq berip júrgen kezimde, Ahmet Baı­tursynovtyń, Maǵjan Jumabaevtyń, Júsipbek Aımaýytovtyń qolyma jasy­ryn túsirgen kitaptaryn leksııaǵa aparyp júrýshi edim», dep óziniń batyldyǵyna ózi tańyrqap otyrýshy edi. Jalpy, qorqaqtyq pen nadandyqtyń arasynda tikeleı baılanys bar. Bilmegen adamǵa bári qorqynyshty, áldeqalaı bo­lyp ketedi degen úreıden aryla al­maıdy. Sol sebepti jaltaq, kúreske dáti joq. Kózi ashyq adamnyń batyldaý bola­tyny, ol kóp nárseden habardar, ister isiniń nátıjesin boljaı alady. Al Rymǵalıdyń ǵalym retinde de, azamat retinde de ereksheligi – kóziniń ashyqtyǵy jáne aıryqsha estııarlyǵy edi. Birge júrgen, syrlasqan kezimiz az bolǵan joq. Kezdessek, kóbine Alash týra­ly estigen-bilgenimizdi ortaǵa salatyn­byz. Sebebi, qazaq zııalylarynyń qalyp­tasý tarıhyna kóz jiberseń, kommýnıstik rejimniń rýhanı múgedek qylmaǵan, aryn da, janyn da bylǵamaǵan adamy kem de kem. Tipti ózimiz maqtanysh etip júrgen talaılardan bezýge týra keledi. Bálkim, olar keıin tarıhtyń kóleńke tustaryna jaryq túsip, kimniń ne istegeni, ne aıt­qany jarııa bolatynyn, sol kezde jańa ur­paqtyń aldynda ózderiniń de abyroı­lary aırandaı tógilerin oılamady ma eken? Tipti oılasa da, bir kúndik ómir­ge máz bolyp, taǵdyr mazaǵyna moıyn­sundy ma eken, ol jaǵy Allaǵa aıan. Biraq sol tarıhtan qazirdiń ózinde de sabaq alyp júrgender shamaly ekeni esińe tús­kende, qaterli kezeńde ómir súrgen álgi­lerdi aıaǵandaı bolasyń. Sodan keıin óz­deriniń ne úshin qurban bolyp, ne úshin bas­taryn báıgege tikkenin anyq bilip, aq ólimmen, abyroımen taza ketken Alash azamattary­nyń aldynda basyń jerge jetkenshe ıi­lip, taǵzym et­kiń keledi. «Jamandyqty kim kórmeıdi? Úmitin úzbek – qaıratsyzdyq. Dúnıede eshnár­sede baıan joq ekeni ras bolsa, jamandyq ta qaıdan baıandap qalar deısiń? Qary qalyń qatty qystyń artynan kógi qalyń, kóli mol jaqsy jaz kelmeýshi me edi», degen ǵoı jaryqtyq Abaı. Sol aıtqandaı, qazaq­tyń da azattyq alyp, Alashynyń aqta­latyn kezi bir bolar, biraq ol kúndi qyzyqtaý bizge buıyrmaıtyn shyǵar degen tárizdi oı bizdiń de kókeıimizde júretin. Aqyry, Abaı aıtqan sóz ras boldy. Eldi tunshyqtyryp, shyndyqty tumsha­laǵan dıktatýranyń úkimi de máńgilik emes eken. 1989 jyldyń mamyr aıynda – Moskvada repressııa qurbandaryn aqtaý prosesi júrip jatqan kez. «Odaqtyq sot­tyń sheshimimen Álıhan Bókeıhanov aqta­lypty», degen habardy estip, eń aldymen, Rymǵalıǵa telefon soqqanym esimde. О́lgen tirilip, óshken janǵan degen osy shyǵar. Álıhannyń óz halqymen tabysýy shyn máninde tarıhı oqıǵa bola­tyn. Ekeýmiz qýanyshtan aýzymyzǵa sóz túspeı, bir-birimizge demimiz ǵana estilip, telefonda biraz ýaqyt únsiz turǵanymyz bar. – Súıinshiń menen, – dedi birinshi esin jıǵan Rymǵalı. Artynan «bul habar shıki eken» degen sóz shyǵyp, zárem ushyp, Joǵarǵy Sottyń tóraǵasy Tamas Aıtmuhanbetovke telefon soǵaıyn. – Eshqandaı da shıki emes, – dedi ol. – 13-kúni Odaqtyq Joǵarǵy Sot sheshim qabyldady. Moskvada men sonyń ishinde boldym. Júrek ornyna tústi. Tarıh qansha qatal bolsa da, túbinde árkimdi óziniń tıisti orynyna qoıatynyna sendik. Adamnyń azamattyq ustanymy onyń shyǵarmashylyǵymen tikeleı baı­la­nys­ty. Shyndap kelgende, óte mańyz­dy nár­seni týdyrý úshin jalǵyz talant jetkiliksiz. Talantty ótirikke de jumsaýǵa bola­dy. Al qudaı bergen qabilet kóringenniń jetegine erip, qor bolmas úshin minez kerek. «Talant pen minez bir boıǵa qo­sylǵan kezde, myń jylda bir ret kezdesetin oqıǵa bolady», deıdi uly Gete. Shyn tulǵa kóringen jerden paıda izdep, kúsh­tilerdiń kóleńkesinde júrýge tyryspaı­dy, kerisinshe, ádilet izdep, kóbine aǵysqa qarsy júredi. Sodan zardap ta shegýi múmkin. Biraq, amal joq, shyndyq pen joldas bolsań, kóretiniń osy. Al basqa baǵytty tańdasań, jolyń áne. Ol jolda, ras, bári bar. Biraq bári ýaqytsha. Bul tarıhta áldeqashan dáleldengen aqıqat. Rymǵalı ekeýmizdiń syrlasqanda qoz­ǵaıtyn taqyrybymyz negizinen osyn­daı máselelerdiń tóńireginde bolatyn. Rymǵalıdyń ǵylymı eńbekterinde shala­ǵaılyq joq, aldymen azamattyq us­tanymy aıqyn, ekinshiden, neni jazsa da, taqyrybyn jerine jete zerttep, tereń taldaý jasaıdy, jalpaqshesheılikten, sypyra maqtaý qyzyl sózden ada, baǵaǵa sabyrly, úshinshiden, ózine bıik maqsat qoıǵandyqtan, ǵylymı qaýym aldyndaǵy jaýapkershiligin jaqsy sezinedi. Onyń alǵashqy kandıdattyq dısser­tasııasynyń negizinde jazylǵan «Tragedııa tabıǵaty», qazaqtyń alǵashqy rejısseri, kórnekti dramatýrg Jumat Shanın týraly «Talant taǵdyry», «Kúretamyr», «Qazaq dramatýrgııasy», «О́nerdiń estetı­kalyq nysandary», taǵy basqa tolyp jatqan monografııalary men kóptegen esse, sholý, syn-maqalalary, eń sońǵy shyǵarmasy «Tolǵaýy toqsan qyzyl til» atty kitaby álgi aıtylǵan ustanymdar men ǵylymı tujyrymdarǵa toly dep aıtýǵa bolady. Rymǵalı biraz jyl «Qazaq ensık­lo­pedııasynyń» bas redaktory bolyp qyz­met atqardy. Keńestik ıdeologııa kúshine minip turǵan alǵashqy kezde azdap kibirtiktegen Rekeń, saıası ómirde jylymyq bastalyp, qazaqtyń asyl tulǵalary aq­tala bastaǵan kezde solardyń mura­laryn halyqqa jetkizý isine armansyz bilek túrip kirisken edi. Onyń bul saladaǵy eńbegi óz aldyna bir tóbe. Ásirese, elimiz táýelsizdik alǵannan keıin, ol Alash azamat­tary­nyń azattyq, ulttyq múdde, ana tili, áde­bıet, tarıh týraly jazǵan eńbekterin zertteýge birjola kiristi. О́ıtkeni qazaq hal­qynyń ult bolyp qalypta­syp, jer betinde saq­talýy­na, onyń ult­tyq sanasynyń qa­lypta­sýy­na Alash qozǵa­ly­synyń qos­qan úlesi ól­sheý­siz edi. Alash azamattary shybyn jandaryn shúberekke túıip, qazaqtyń ulttyq derbes av­to­­nomııasyn qurý úshin kú­res­ti, odan keıin onyń Qazaq Avtonomııalyq Ke­ńes­tik Sosıalıstik Res­pýblıkasy bolyp qury­lýyna, onyń sheka­rasynyń búgingi aýmaqta bekitilýine tikeleı atsalysty. Olaı bolsa, HH ǵasyrdaǵy qazaq mem­lekettiginiń negizin salǵan alashtyqtar dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Sonyń arqa­synda biz búgin ulan-ǵaıyr terrıtorııany meken etip otyrmyz. Sol kezdegi qıyn zamanda Alash azamat­tary­nyń tereń bilimi men parasaty, biliktiligi men ólermen áreketi bolmasa, búgingi sheka­ranyń qandaı bolyp turaryn bir Allanyń ózi ǵana biler edi. Rymǵalıdyń shyǵarmashylyq qyry kóp. Onyń bárin bir maqalada qamtý múm­kin emes. Biraq negizgi qyry Alash taqy­rybyna baılanysty. Alash azamattary kótergen ulttyq ıdeıanyń mańyzy búgingi tańda tolyq zerdelenbeı, olardyń jańa tarıhtan alatyn oryny anyqtalmaı, nasıhattalmaı turǵan búgingi kezeńde bul máseleni aıtqan ústine aıta túsý qajet dep oılaımyn. Onsyz biz áli de elimizdi elesteı kezip júrgen keshegi keńestik sananyń qursaýynan bosanyp shyǵa almaımyz. Uly ıdeıalardy óltirmeı, keıingige jetkizý úshin uly tulǵalar kerek. Ataqty rejısser Mel Gıbsonnyń Shotlandııanyń azattyq úshin kúresi týraly «Qaısar jú­rek» atty áıgili fılmi bar. Aq­súıek­ter satqyndyǵynyń kesirinen jeńiliske ushy­rap, shotlandyqtar qozǵalysynyń qol­basshysy Ýılıam Ýolles qolǵa túsip, ólim jazasyna kesiledi. Ishek-qarnyn aqta­ryp, aıaq-qolyn otap, azaptaıtyn jaza­nyń bastalǵan kezinde Ýollestiń jalǵyz-aq armany – esinen tanar sátte: «Azat­tyq!» dep aıǵaılap úlgerý. Sol arqyly eldiń júreginde Azattyq ıdeıasyn saqtap qalý. Aqyry aıǵaılap úlgeredi. Berilmeı ólgen Ýollostyń: «Azattyq!» degen jan daýysy ólimge jınalǵan qara­qurym halyqqa tarap, júrekten óshpeı qalady. Keıin shot­landyqtardyń qıraǵan áskeri­niń qaldyq­tary qaıta kóterilip, aqyry Anglııany Shotlan­dııanyń táýel­sizdigin moıyndaýǵa májbúr etedi. Álıhan Bókeıhanovtyń da atylar aldyndaǵy tergeýde qaımyqpaı: «Sovet úkimetin moıyndadym, biraq jek kórdim», degen áıgili jaýaby qazaqtyń azattyǵy týraly ıdeıany saqtap qalǵan sertti sózdiń biri ekeni anyq. Jappaı qorqaqtyq kezinde aldymen ıdeıa óledi. Eń jamany – bálkim, osy bolar. 2009 jyly tamyzda bir top jazýshy Oqjetpeste demaldyq. Ishimizde Rymǵalı men Aqseleý bar. Bul bizdiń osy eki jigitpen birge ótkizgen sońǵy qyzyǵymyz shy­ǵar. Zamanǵa yqpalyń júrmese de, ja­nyń­dy túsinetin, syrlasatyn, muńda­sa­tyn zamandastyń bolǵany – ol da baılyq. Bárimiz de eń úlken oqıǵany kútip júrdik. Ol – akademık Rymǵalı Nur­ǵalıevtiń 70 jyldyǵy edi. 2010 jylǵy maýsym aıynda Astanada onyń mereı­toıyna arnalǵan ǵylymı konferensııa ótti. Qazaq ádebıeti men fılologııasynyń úlken toıy bastalyp ta ketken edi. Biraq 70 jyldyǵyn kórýdi qudaı onyń mańdaıyna jazbaǵan eken. О́zin sońǵy kórgenim, Ulttyq kitaphanada ótken kitap tusaýkeseri bolar. Rym­ǵalı sonyń aldynda aýrýhanadan shy­ǵypty, biraq ajary jaqsy kóringen. Kóńili de kóterińki eken. Shyǵyp sóılep, ótkir ázilderimen jurtty qyran-topan kúldirip otyrdy. Odan keıin Birikken Arab Ámirliginen zaıyby Hadıshanyń telefonnan jylap turyp: «Rymǵalıdan aıryldyq» degen sózi esimde. Ýaqyttyń emshi ekeni ras. Sabyrǵa júgindik. О́ıtkeni, azamattyń artynda mol murasy qaldy. Jáne ol mura ótkinshi qundylyqtarǵa emes, halyqpen birge jasaıtyn asyl qundylyqtarǵa negizdelgen. Keıingi urpaq sol muranyń ishinen ózine qajet qazynany taba alatyny anyq. Rymǵalıdyń rýhanı ómiri bastaldy. Biz úshin Alashtyń ózi qandaı qymbat bolsa, Alash úshin ter tógip, eńbek etken jandar da sondaı qymbat. Tólegen ÁBDIKULY, Astana.

Estelik  kitap jaryq kórdi

Jaqynda «О́lke» baspa­synan «Alashuly» atty estelik kitap jaryq kórdi. Onda kúni keshe dú­nıeden ozǵan kórnekti áde­bıet­tanýshy ǵalym, Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty, fılologııa ǵy­lym­darynyń dok­­tory, akademık Rymǵalı Nur­ǵalıdyń azamattyq tulǵasy men ǵylymı joly saralanady. Kitap úsh bólimnen turady. Birinshi bólimde qazanamalar, qoshtasý sózder jınaqtalǵan. Al, ekinshi bólimge ulaǵatty ustaz týraly buryn-sońdy ja­zylǵan estelikter toptastyrylǵan. Má­de­nıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed­tiń, jazýshylar men ǵalymdardyń kór­nekti tulǵa jaıly estelikterinen oqyrman Rym­­ǵalı Nurǵalıdyń aza­mattyq, ǵalymdyq, us­taz­dyq tulǵasyn to­lyq kóre alady desek, úshinshi bólimde Esenbaı Dúı­senbaıuly bas­taǵan bir top aqynnyń ǵalymǵa arnaǵan óleń­deri toptastyrylǵan. Kitap sondaı-aq, ǵa­lym-ustazdyń ár kezdegi sýretterimen bezendirilgen. «Egemen-aqparat».