Ákim esep berdi? El ne dedi?

Iskerlik pen izdenis –irgeli ister bastaýy Mańǵystaý oblysynyń ákimi Qyrymbek Kósherbaev halyq aldyndaǵy esebinde ótken jyldyń ǵana emes, ózi basshylyq tizginin qolǵa alǵannan bergi bes jyl­daǵy damýdyń qarqyndy qadamdary men aldaǵy mindetter jaıly áńgimeledi. Mańǵystaý oblysy sońǵy bes jylda áleý­mettik-ekonomıkalyq damýda eleýli ná­tı­­jelerge qol jetkizdi. Álemdik qar­jy­lyq jáne ekonomıkalyq daǵdarysta da oń ba­ǵyt­qa qadam bastyq. Oǵan 2010 jyldyń qory­tyndysymen el óńirleriniń reıtnginde kósh­bas­shylyq orynǵa shyǵýdaǵy aımaq damýy­nyń negizgi makrokórsetkishteri dá­lel. Al bul 2006 jyldyń basynda óńir­aralyq baı­qaý­da onynshy orynda turǵan oblys úshin úl­ken jetistik. Negizgi baıly­ǵymyz – halqy­myzdyń sany bes jylda 1,5 ese ósti. Bul ret­te altyn besigimiz aýyldyq jerdegi ha­lyq­­­tyń ósimi 2,5 esedeı bolýy da kóńil qýan­­ta­dy, dep bastady óz esebin Qyrymbek Eleýuly. Osy kezeńde IJО́ kólemi eki esege ósipti. О́nerkásip óndirisi kólemi de eki esedeı ósken. Iаǵnı, 2006 jyly ónerkásip óni­mi­niń kólemi 965 myń teńge bolsa, ótken jyly 1,5 trln. teńgeniń ónimi shyǵaryldy. Onyń bári sońǵy jyldary shynytal­shyqty jáne shy­ny plastıkalyq qubyrlar shyǵarý, joǵary qysymdy saýyttar, metall qurylǵylaryn shyǵarý zaýyttary, bolat balqytý óndirisi teńiz barjalary men platformalaryn, mu­naı metall qu­byr­laryn shyǵarý, t.b. jańa ká­siporyn­dar­dyń paıdalanýǵa berilip, ónim­deri ótimdi bola bastaǵanynyń jemisi. Sondaı-aq óner­kásiptik óńdeý sektorynda da qar­qyndy ósim bar. Búginde barlyq iri jáne orta kásiporynnyń shamamen 40 paıyzy ISO jáne SA serııasynyń halyq­aralyq sapa standartynyń júıesin engizdi. Bul ju­mys ótken jylda aldyńǵy jylmen salys­tyrǵanda 39 paıyzǵa ósken. Halyq­aral­yq sapa standarttaryn engizýdi jan­dan­dyrý mu­naı-gaz sektorynyń taýar­laryn, jumystary men qyzmetterin satyp alýda qazaqstandyq mazmunnyń úlesin ósirýge yqpal etip, bul kúnderi oblys boıynsha munaı-gaz sek­tory­nyń úlesi 63,4 paıyz qurap otyr. Oblystyń ınves­tısııa­lyq tar­tym­dylyǵy jyl saıyn «Fitch» ha­lyqara­lyq agenttiginiń reıtıngimen ras­talyp, bes jylda oblystyń ha­lyq­aralyq reıtıngi eki ret kóterildi. 2010 jy­ly ındýstrııa­lan­dyrý baǵdarlamasy aıasyn­da elimizdiń ın­dýstrııalandyrý kartasyna jańadan jalpy quny 536 mlrd. teńgeni quraıtyn 17 joba engizildi. О́tken jyly 9 joba júzege asyp bir myńnan astam ju­mys orny ashyldy. Olardyń arasynda Qa­zaq­standa alǵash ret salynǵan keme jón­deıtin, burǵylaý eritindilerin daıyn­daı­tyn zaýyt­tarmen qatar, TMD elderi aýqy­mynda alǵash qurylys jumystary úshin qabyrǵa­lyq qýys jabyn­dy plıtalar shyǵa­ratyn zaýyt bar. Oblysta mán-mańyzy jaǵynan biregeı «Jer-Teńiz-Aspan» yqpaldastyrylǵan ın­ves­tısııalyq mega-jobasy júzege asýda. Onyń bir tarmaǵy «Aqtaý teńiz porty» ar­naıy ekonomıkalyq aımaǵy – óńirlik eko­nomıkany ártaraptandyrýdyń basty qu­ral­darynyń biri. Bul kúnderi munda 3 kásip­oryn jumys istep, ónim shyǵarady, taǵy da 8 joba júzege asyrylý ústinde. Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektoryn ıgerýdiń memlekettik baǵdarlamasy boıyn­sha keleshektegi eń iri teńiz porty Quryq teńiz porty men jumys­shy poselkesin da­mytýdyń bas josparyn iske asyrý jal­ǵasty. Osynda 11 áleýmettik jáne ınfra­qurylymdyq ny­san­dar iske asyryldy. Qýaty jylyna 40 myń tonna metall qury­lym­daryn shyǵara­tyn Ersaı Kaspıı verfi­niń qurylysy aıaqtalyp, qosalqy stansa men elektrlen­dirý jelisi paıda­lanýǵa berildi. Oblys aý­ma­ǵynda jańadan tranzıttik dáliz­der qurýǵa baǵyttalǵan iri joba­lar­dyń biri Aqtaý halyqaralyq áýejaıy­nyń jolaýshy­lar ter­mınaly men ushý-qoný alańy saly­nyp paı­da­lanýǵa berildi. Izdenister men irgeli ister nátıjesinde óner­kásiptegi eńbek ónim­diligi aldyńǵy jylǵa qaraǵanda 7,6 paıyzǵa art­ty. О́ńdeý sek­toryn­daǵy kór­set­kish 2009 jylmen salys­tyrǵanda 3,4 paıyzǵa ósti. О́tken jyly «Aqtaý Sıtı» qala qury­ly­synyń jobasyn naqty iske asyrý bastaý aldy. Qazir ondaǵy «Aqqý» dep atalatyn birinshi shaǵyn aýdan­nyń alǵashqy 6 turǵyn úıiniń qurylysy júrýde. Jaqyn arada Qazaqstannyń Tuń­ǵysh Prezıdentiniń zııatkerlik mektebi men eki jalpy bilim beretin mektep, sport kesheni, árqaısysy 880 oryn­dyq úsh bala­baqsha, bıznes ortalyq, basqa da áleý­mettik nysandar boı kóte­rmekshi. Azyq-túlik rynogyndaǵy jaǵdaı udaıy baqylaýda ustalady. Kúnde­lik­ti tutynatyn negizgi taýarlar ba­ǵa­sy turaqty. Tamaq ónim­deriniń 85 paıy­zy kórshi elder men respýb­lı­ka­myz­dyń basqa jerlerinen jetkiziledi. Jalpy, bul rette oblysy­myz­dyń Kas­pıı mańy óńirindegi Reseı, Túrki­men­stanmen saýda-sattyq­tyń tıim­­­di jol­dary ómir­ge enýde. О́t­ken jyly tórt túliktiń sany 17 p­a­ıyzǵa kó­beı­di. So­nyń nátıjesinde et, sút, ju­myrtqa óndirý 12 paıyzǵa, shubat óndirý 2 ese, al sútten jasa­latyn ónimder mólsheri 70 paıyzǵa ósti. О́zindik kókónis – baqsha ónim­derin óndirý ósimi bir jylda 30 paıyzǵa jetti. Shóleıt óńir­degi ondaı jetistikke jetý­­ge salaǵa tamshylata sýarý tehnolo­gııa­syn engizip, jyly­jaı sharýashylyq­taryn keńeıte túsý yqpal etti. Sońǵy jyl­dary óńi­rimizde umytyla bastaǵan balyq sharýa­shy­lyǵyn damytý júıeli túrde qolǵa alyndy. Jer qoınaýyn paıdalanýshy kompa­nııa­­lardyń oblystaǵy áleýmettik salany da­mytýǵa qosar úlesin ulǵaıtý boıynsha da biraz jumystar istelýde. Bes jylda ınves­torlardyń osy maqsatqa barlyq shyǵyn­dary 278 mln. AQSh dollaryn qura­dy. Bul osynyń aldyndaǵy bes jyl­daǵydan 11 esedeı kóp. О́tken 2010 jyly ǵana osy maqsatqa 92 mln. AQSh dollary tartyldy. Jalpy, sońǵy jyldary óńir halqynyń áleýmettik jaǵdaıy jaqsaryp, kóńil-kúıleri kóterilip keledi. Oblystyń barlyq 56 eldi mekeni gazben, elektr energııa­sy­men, sýmen, sandyq baılanyspen, tele­radıo­habarlarynyń taratylýymen, ınternetpen ótken jyly respýblıkamyzda birinshi bolyp 100 paıyz qamtamasyz etildi. Bilim berý salasyndaǵy jetistikter atap aıtýǵa turarlyqtaı. Biryńǵaı ulttyq testi­leýdiń ortasha baly boıynsha oblys respýblıka óńirleri arasynda 2006 jylǵa 14 oryn­nan 2010 jyly birinshi orynǵa kó­teril­di. Muǵalimder úıi, «Daryn» qosymsha bilim berý ortalyǵy, aqparattandyrý oqý-ádistemelik ortalyq quryldy. Oqytý sapa­syn baǵalaýdyń monıtorıng júıesi engizildi. Oblys mektepteriniń 98 paıyzy keń­jolaqty ınternetke qosyldy. Oblys osy kórsetkish boıynsha respýblıka óńir­leri arasynda ekinshi orynda. 2010 jyly mektep túlekteriniń 97 paıyzy joǵary oqý oryn­daryna túsip, 8 orta mektep elimizdegi eń úzdik júz mekteptiń qataryna endi. Al mektepke deıingi tárbıe beretin oryndarǵa kelsek oblysta ótken bir jylda 56 bala­baqsha paıdalanýǵa berildi. Bul kún­deri mektepke deıingi jastaǵy bala­lardyń 72 paıyzy bala­baqshamen qamtylyp otyr. Osy jyl­dyń aıa­ǵynda bul kórsetkish 100 paıyzǵa jetpekshi. Densaýlyq saqtaý isinde de ilgeri bas­qandyq bar. Osy sala tarıhynda neırohırýrgııa, oftalmologııa protezdeý sala­syn­da joǵary tehnologııalyq túrleri boıyn­sha kómek kórsetile bastady. Ana men bala ólimi kórsetkishi azaıyp, 5 jyl ishinde al­ǵash ret ortasha respýblıkalyq kórset­kishten tómendedi. Bala týý kórset­kishi elimizde eń joǵarǵy kórsetkishke jetti. О́tken jyly ǵana Shetpe, Beıneý selolarynda, Jańaózen qalasynda aýrýhana úıleri paı­da­lanýǵa berildi. Oblystyq qan ortalyǵy qazirgi zamanǵa saı ásem ǵımaratqa ıe boldy. Mádenı murany saqtaý, buqaralyq sport­ty damytý boıynsha jumystar atqaryldy. Memleket basshysynyń qoldaýymen Pir Beket atanyń 260 jyldyǵy, azattyq jolyn­daǵy halyq batyrlary Isa men Dosan qozǵa­lysynyń 140 jyldyǵy merekelendi. Pir Beket atanyń jebeýimen azamattardyń jiti qımyly arqasynda «Ata joly» atalǵan avtomobıl joly merziminen buryn paıdalanýǵa berildi. «Aqtaý Sıtı» jobasy aıasynda «Aq­qý» shaǵyn aýdany men Munaıly aý­dany­nyń jańa ortalyǵy «Batyr» aýyly­nyń qury­lysy bastaldy. Sportty damytý maqsaty­men ótken jyly oblys boıynsha 9 sport zaly ashylyp, oblystyq tennıs ortalyǵy­nyń qurylysy bastaldy. Qyrymbek Eleýuly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna Jol­daýy­nan týyndaıtyn mindetterge oraı 2011 jyly alda turǵan josparlar jaıly da áńgimeledi. Biz osy jyly oblys damýynyń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasyn qa­byl­da­dyq. Ondaǵy eń basty baǵyttar ın­dýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵdarla­masyn odan ári oıdaǵydaı júzege asyrý arqyly – halyq­tyń ál-aýqaty men ómir súrý deńgeıin arttyrý, deı kele jınal­ǵan­darǵa elimizdiń ındýstrııa­landyrý kartasy­na jańadan 3,1 trln. teńge quraıtyn 14 joba engizilgendigin, sonyń ná­tı­jesinde 26 myńnan astam jumys orny ashy­latyn­dy­ǵyn jetkizip, jaýapty adamdar­ǵa naqty tap­s­yrmalar berdi. Jáne de oblys eńbek­ker­lerin barsha qazaqstan­dyq­­tar­men bir­ge osy jyly toılanatyn Táýelsiz­digimiz­diń 20 jyl­dyǵynda naqty jetistikterge jetýge kúsh-jiger jumsaýdyń qajettigine toqta­lyp, jınalǵandar saýaly­na jaýap qaıtardy. Oblys ákiminiń esep berý jıynynda ob­lystyq máslıhattyń hatshysy B.Shelpekov, oblystyq aýrýhananyń bólim meńgerý­shisi N.Tilepov, Beıneýdegi kásiptik-tehnı­ka­lyq mek­tep­tiń dırektory M.Nasýhaev, Jańa­ózen qala­synyń ákimi O.Sarbópeev, Aq­taý teńiz porty­nyń dırektory B.Ýan­dyqov, «Mań­ǵys­taý­munaı­gaz» AQ-tyń bas dırektory A.Aıdarbaev, «Jaıyq-Kaspıı» ekologııalyq departamenti oblystyq fı­lıalynyń basshy­sy B.Nııa­zov, «Otpan taý» memlekettik kásip­ornynyń dırektory Q.Ozǵanbaev, Mańǵys­taý temir jol bóliminiń bas ınjeneri T.Ámirov, «Bereke-birlik» qoǵam­dyq birlestigi­niń tór­aǵa­sy belgili sáýletshi, dramatýrg S.Nazar­bekuly, Pir Beket ata ur­paǵy, oralman B.Aıapbergenuly jáne basqalary óńirde ár saladaǵy qol jetken bıik jetistikterdegi ob­lys basshy­sy­nyń iskerlik, utymdy uıym­dastyrý­shy­lyq erekshe qasıet­terin el naza­ry­na berip rızashylyq sezimderin bildirdi. Onyń ju­my­syna joǵary baǵa berdi jáne de olar mań­ǵystaýlyqtardy elimiz­diń erteńgi nur­ly bolashaǵy úshin 3 sáýirdegi Prezıdent saılaýyn­da Táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti, álem tanyǵan bıik tulǵa Nur­sultan Nazarbaev­ty biraýyzdan qoldap daýys berýge shaqyrdy. Oblys ákiminiń esep berý jıynyna Qazaq­stan Respýblıkasy Prezıdenti Ákim­shili­giniń memlekettik ınspektory D.Abaev qatysty. Jolaman BOShALAQ, Mańǵystaý oblysy. Aýrýyn jasyrǵannyń taǵdyry qashanda belgili Buryn Taraz qalasy ákiminiń birinshi orynbasary, odan keıin Taraz qalasynyń ákimi bolyp abyroımen qyzmet atqarǵan Ertarǵyn Astaevtyń Jambyl aýdanyna ákim bolyp taǵaıyndalǵanyna kóp bolǵan joq. Sondyqtan aýdan ekonomıkasy men áleýmettik jaǵdaıyna baılanysty týyndaǵan burynǵy-sońǵy kemshilikterdi jańa basshynyń basyna úıip-tógip, aýdara salý qııanat bolar edi. El esepke «esineý» úshin kelmeıdi Al esep berý barysynda ańǵarylǵany, aýdannyń jańa jetekshisi jumysyn biliktilikpen uıymdastyryp, al jasaqtalǵan jańa komandasy belsene iske asyratyn ister jetip artylady eken. Jalpy, aýdan oblys ortaly­ǵy­nan nebary otyz shaqyrym jerde orna­lasqanymen, negizinen, egin jáne mal ósirýmen aınalysatyny belgili. Taraz qalasy men sol mańdaǵy zaýyttarǵa baryp jumys isteıtin tutas aýyldar da bar. Sondyqtan bolar, aýyldaǵy qunarly jerdi jambasyna basyp alǵan jeke sharýa qojalyqtarynyń  ıgerý, egý, ósirý, qaıta óńdeý degen máselege kelgende atqarǵan isteri kóńil kónshitpeıdi. Mysaly, aýdandaǵy egistikke jaramdy 63 666 gektar alqaptyń 59 660 gektary jeke ıelikte eken. Biraq ónim oıdaǵydaı emes. Ásirese, Asa, Aq­bastaý, Aısha bıbi, Besaǵash, Jambyl, Qara­tóbe, Ernazar, Qarakemer, Qyzylqaınar, Polat­qosshy aýyldyq okrýgterinde jerdi ıgerip, odan mol ónim alýda maqtanarlyq is joq. Úkimet qant qyzylshasyn ósirýge qamqorlyq jasap otyrǵanyna qaramastan, 1200 gektar jerge egilgen qant qyzylsha­sy­nyń 50%-y ǵana ósipti. Jınalǵan ónim – 6600 tonna. Al bul bólingen qarjyny, tógilgen terdi aqta­maıtyn rásýa tirlikke jatady. «Aýrýyn jasyrǵan óledi». Sondyqtan bolar, aýdannyń jańa basshysy ótken jyl úlesindegi osyndaı kemshilikterdi ashyq aıtýdan, ótkir synaýdan jasqan­bady. Esep tyńdaýǵa jınalǵan sharýa qoja­lyqtary ıeleri de uıaldy. Al qarapaıym turǵyndar ózderine málim de beımálim kemshilikterdi birinshi ret estip: «E, báse», desip qalǵan. Nege? О́ıtkeni, aýrýdy emdemes buryn al­dy­men onyń dıagnozyn anyqtap alý qajet. Demek, ákim esebiniń astarynan uqqany­myz, aýdan­daǵy egin jáne mal sharýashy­ly­ǵyna, shaǵyn bıznes pen ónerkásipke budan bylaı basa kóńil bólinbek. Álbette, joqty jasyrmaı aıtýmen birge, barmen marqaıa bilý de ýájip. Bul rette aýdandaǵy kásipkerlik pen óndiris salasyn­daǵy ósý men órleýge qýanýǵa bolatyn sııaq­ty. Bul kúnde aýdandaǵy sharýashylyq nysan­darynyń ónim óndirý kólemi kásip­ker­lik salasy boıynsha 2 mıllıard 333 mıllıon 927 myń teńgeni qurapty. Iаǵnı, burnaǵy jylmen salystyrǵanda, 45  mıllıon 763 myń teńgege artyq. О́nerkásip salasy 2 mıllıard 103 mıllıon 670 myń teń­geniń ónimin óndirgen. Den­saý­lyq saq­taý, bilim berý, mádenıet jáne sport salalarynda da ilgerileý jetedi. Biraq aıtylmaı qalǵan týrızm salasy týraly toq­san túrli oı bar,  sonyń biri – atalmysh aýdan­daǵy Aısha bıbi, Babadja qatyn mazarlaryna kelip jatqan myńdaǵan týrıske (zııarat etýshilerdi týrıster dep sanaý kerek) laıyqty qyzmet kórsetý jáne sol qyzmetten túsetin qarjynyń esebi týraly másele! Biz bul jó­nin­de burynǵy-sońǵy ákimderdiń esebinen bir­de-bir maǵ­lu­mat alǵan emespiz. Sirá, aýdannyń jańa basshysy aýdannyń týrızm salasyndaǵy «kóleńkeli» jaqtardy rettep, týrızm taby­­syn halyq ıgiligine jaratýǵa kóńil bóledi dep senemiz. Halyqtyń ákim esebine «esinep» otyrý úshin kelmeıtini belgili. Sóz sóıleýge shyq­qan­dar aýdandaǵy Aısha bıbi – Qarataý asfalt jolynyń kezinde sapasyz jóndel­genine, oǵan jumsalǵan qyrýar qarjynyń jelge ushqany­na qatty renjidi. Sondaı-aq, Raıys kanalyn jóndeýge 111 mıllıon teńge bólingenimen, ony iske asyrýǵa tıisti «Bınom» JShS-niń jumysy toqtap turǵanyna alańdaýshylyq bildirdi. Al osy kanaldan syldyrap aqqan sýdy kútip 300-ge jýyq jeke sharýa qoja­lyq­tary telmirip otyr. «Bınom» qaıda, sý qaıda?! Sonymen birge, Jas órken aýylynyń turǵyndary qyrǵyz taýlarynan qulaıtyn laı kóshkininiń qaýpine alańdasa, «Qazfosfat» JShS-niń mańaıyna tym jaqyn ornalasqan aýyldardyń turyndary zaýyttardyń ýly tútinderi men qaldyqtarynyń saldarynan jáne Taraz qalasynyń shaıyndy sýlarynyń áserinen túrli aýrýlarǵa ushyraı bastaǵan­da­ryn jetkizdi. Al aýdan ortalyǵynyń tur­ǵyn­dary Iý. Gagarın atyndaǵy mekteptiń ábden eskirgenin, soǵan baılanysty ol jerde oqý­shy­­larǵa sapaly bilim, sanaly tárbıe berýge múm­kindik qalmaǵanyn aıtty. Elbasynyń «100 aýrýhana, 100 mektep» baǵdarlamasy bo­ıyn­sha osydan birneshe jyl buryn qolǵa alynǵan emhana nysany da «saqaldy» qury­lysqa aı­nalǵan. Onyń qurylysyna tolyq jetedi dep bólingen qyrýar qarjy jelge ushty ma, álde tenderdiń «10-15 paıyzynan» dámet­ken sheneýnikter men jeke menshik kompanııa ıeleri­niń qaltasyna ketti me, bir Allaǵa ǵana aıan. «Eýrohım-ýdobrenııany» kútýmen ótken ǵumyr Talastyqtardyń, onyń ishinde kendi, kenishti Qarataý qalasy turǵyndarynyń «Sa­ry­tas-Ýdobrenııa» kompanııasynyń jolyna qarap telmirgenine kóp boldy. Ony «Iske qosamyz» degen reseılik «EýroHım-Ýdobrenııa» kompanııasy da sonaý Gamlet za­ma­nynan kele jatqan «Bolamyz ba, álde bordaı tozamyz ba?» degen saýalǵa naqty jaýap bermeı dińkeletýde. Soǵan qaraǵanda, keıbir «bılik dálizderindegi» talas-tartys­tar qarataýlyq qarapaıym halyqtyń paı­da­syna sheshilmeı turǵan sııaqty. Nege? О́ıtkeni, búginde Jambyl obly­sy­nyń hımııasy degende, tilge aldymen «Qaz­fosfat» JShS tıek bolady. Al ol ózine báse­ke­lesti qalaı ma? Árıne, joq. Al talas­tyqtar kútip júrgen reseılik «EýroHım-Ýdobrenııa» JShS kelse, «Qazfosfat» JShS-ine naǵyz báseke paıda bolady. О́ıtkeni, Qarataý qalasyndaǵy «Sarytas» AQ zaýyty negizinde mıneraldyq tyńaıt­qysh­tar óndirisin jolǵa qoıý kózdelip otyr­ǵan «EýroHım-Ýdobrenııa» JShS-niń joba­sy óte aýqymdy. Josparla­nyp otyrǵan ónim kólemi, ıaǵnı keshendi mıneraldyq tyńaıt­qyshtar óndirisi jylyna – 2,5 mln. tonna, kúkirt qyshqyly – 1,6 mln. tonna, ammıak óndirisi –700 myń, azot qysh­qyly óndirisi 360 myń tonna shamasynda bolady. Jobanyń quny 600,0 mlrd. teńge, ony shetel valıýta­sy­na shaqsaq 4,0 mlrd. AQSh dollaryn qu­raı­dy. Jobany iske asyrý kezeń­deri 2009-2015 jyldardyń enshisine tımek. Joba to­lyq iske asqan jaǵdaıda óńirdegi 3000 adamǵa jańa jumys orny ashylady. Biraq, ókinishke qaraı, «Búginde Jańa­tas­tan 3 ken ornyn aldyq. Osy ken oryn­dary ashylǵannan keıin, Qarataý qa­la­syn­daǵy «Sarytas» AQ arqyly alǵash­qy ónimdi shyǵara bastaımyz. Bul oıy­myz kelesi jyldyń birinshi toq­sa­nyn­da júzege asyp qalady. Úkimet pen tıisti mınıstrlikter tarapynan reseılik kom­pan­ııaǵa eshqandaı qysym jasa­lyp jat­qan joq. Endi tek qana jumys isteý kerek», degen kompanııanyń bas dırektorynyń osydan úsh jyl burynǵy sózi áli iske asqan joq.  Oblys­qa kelgen arnaıy jumys saparynda osyndaı máseleden habardar  Elbasy N. Nazarbaev tıisti mınıstrlikter men kompanııa­larǵa «EýroHım-Ýdobrenııa» JShS-niń jo­ba­syna kedergi keltirmeý jóninde qatty eskertken bolatyn. Olar da óz kezeginde ýáde bergen. Biraq odan beri taǵy  bir jyl óte shyqty. Sondyqtan bolar, tórt-bes jyldan beri aıtylyp kele jatqan «Jambyl óńirin­degi hımııa salasyna «EýroHım-Ýdobrenııa» kompa­nııa­sy kelgeli jatyr» nemse «Kóp jyldar boıy toqtap turǵan «Sarytas» AQ-tyń negizinde óndiris ornyn ashý jóninde jumystar júrgizilip jatyr» degen sózge halyq onsha sene qoımaı­tyn bolǵan. Bul sóz endi aýdannyń jańa ákimi Aıtqazy QARA­BA­LEV­TYŃ aýzy­nan da shyqty. Sonda bul «jyry» taý­sylmaıtyn neǵylǵan kompanııa? Aýdan, oblys basshylary jáne Parlament depýtattary Úki­metke shyǵyp, tıisti mınıstrlerge: «EýroHım­niń» qarapaıym halyqty jumyspen, al óńir ekonomıkasyn qarjymen qamtamasyz etýine kim qarsy, kim múddeli?» dep nege suraý salmaıdy? Aýdan ákiminiń esebinde Elbasy Jo­ldaýy­nan týyndaıtyn tapsyrmalarǵa oraı at­qarylyp jatqan ıgi ister  men aldaǵy ýaqy­tta qolǵa alynatyn jumystarǵa tolyq esep berildi.  Eldi qýantqan habar, bıyl Taraz – Tegistik – Jetibaı – Oıyq jáne Aqkól – Oıyq – Ulanbel avtojoldarynyń tozyǵy jetken bólikteri jóndeledi eken. Sondaı-aq, S.Shá­kirov, Aqqum, Qyzyláýit aýyldaryna apara­tyn avtomobıl joldaryn aǵymdaǵy jón­deý­den ótkizýge de qarajat bólingen. Aýyl tur­ǵyndaryn aýyz sýmen qamtamasyz etý jumys­tary da qolǵa alynbaq. Árıne, aýdanda sheshimin kútken másele de barshylyq. Mysaly, Qarataý qalasy­nyń jylý júıelerin jóndeý jumystaryna qyrýar qarjy bólingenimen, jumys áli aıaqtalmaǵan. Qalada páter kezeginde turǵan adamdar kóp. Soǵan qaramastan, esik-terezesi úńireıgen kóp qabatty turǵyn úılerdi qalpyna keltirý jumystaryna qarjy ból­dirý, ınvestor tartý jumysy kóp jyldar­dan beri sheshimin tappaı kele jatyr. Endeshe, esepte aıtylǵan ózekti másele­ler­den kóp uzamaı tıisti qorytyndy shyǵaty­nyna seneıik. Kósemáli SÁTTIBAIULY, Jambyl oblysy. Ortaq másele alańdatady Atyraýda da aýdan ákimderi halyq aldyndaǵy esep berý jıyndaryn aıaqtady. Jurtshylyq ákimderge kóp usynys aıtpady. Aýdandardyń barlyǵynda da ákimderge alǵys bildirildi. Árıne, atqarǵan jumystary úshin. Degenmen, problemalar da qozǵaldy. Máselen, Qurmanǵazy aýdanynyń jurtshylyǵy ekologııa máselesine alańdasa, Isataı aýdanynyń turǵyndary balalar alańdary men jalpyǵa ortaq qoǵamdyq monshany qajet etedi. Al ózge aýdandar turǵyndaryn ne tolǵandyrady? JAIYQTYŃ JAǴDAIY JAN AÝYRTADY. Jaıyq ózeni tartylyp bara­dy. Bul bizdiń ǵana dabylymyz emes. Buǵan el-jurttyń jany aýyryp otyr. «Qys shanańdy jaz saıla» demekshi, Inder aýdanynyń jurtshylyǵy Jaıyqtyń jaǵ­daıyn osy kezden oılastyra bastady. Aýdan ákimi Jangeldi RAHMETQALIEV­TIŃ esebinde osy másele kóterildi. Jaıyq – transshekaralyq ózen, demek, buǵan Úkimet aralassa, sóıtip, Reseı ózenderinen jiberiletin sýǵa shekteý bolmasa, deıdi. Jaıyqtyń sýy byltyrǵydaı deńgeıde bolsa, sóz joq, Atyraý, Batys Qazaqstan ob­lys­tarynda sý tapshylyǵy baıqalýy ǵajap emes. О́ıtkeni, Jaıyq – ózen boıyn­daǵy aýyldardyń negizgi aýyz sý kózi. Qazir onyń sýy tipten tómendedi. Keı jeri tipti úzilýge jaqyndady. Osyndaı jaǵdaı Qur­manǵazy aýdanyndaǵy Qıǵash ózenine de tán. Bul da transshekaralyq ózen bolǵan­dyqtan sý Reseıden keledi. Sońǵy kezde Qı­ǵash ta shómishten qaǵyla bastaǵan syńaıly. DOSSORǴA KÚKIRTTI KIM ÁKEL­GEN? Bul másele Maqat aýdanynyń ákimi Qılymǵalı QAINENOVTIŃ halyq al­dyn­daǵy esebinde kóterildi. Dossor kentinde turatyn ardager Elemes Úmbetov: «Qulsarydan ákelingen kúkirtti Dossorǵa tógetin bolypty. Dossorlyqtardyń jany joq pa? Bul qalaı sonda?» dep saýal tastaıdy. Ol sonymen qatar, Dossordyń taza bolǵanyn, sol maqsatqa arnaıy kólik bólingenin qalaıdy. Qarııa alańdaǵanyn­daı, Dossorǵa kúkirtti kim ákelip júr? Ne maqsatpen? Bul saýaldar árıne, tıisti oryndardy da mazalaıtyn shyǵar. Anyq-qanyǵy keshikpeı anyqtalyp, kinálilerge shara qoldanylatynyna senemiz. Maqat jurtshylyǵyn alańdatatyn taǵy bir másele – Eskene kentiniń keleshegi. Kezinde munaıshylar úshin salynǵan kent­ter­diń úsheýi – Komsomol, Qoshqar, Bekbıke byl­tyr Atyraý qalasy men Mahambet aý­danyna kóshirildi. Endi Eskene turǵyn­dary da jańa mekenge kóshkendi qalap otyr. Ázirge kent turǵyndarynyń qaıda, qashan kóshetini sheshimin tapqan joq. Jáne bul bir kúnde sheshile qoıatyndaı ońaı sharýa emes. Aýdan ákimi­niń esebine qatysqan oblys basshysynyń birinshi orynbasary Bolat DÁÝKENOV Eskene kentin kóshirý úshin óńirdegi munaı kásiporyndarynyń kómegine júginýge týra keletinin aıtty. Qalaı bolǵanda da, Eskene kenti eskerýsiz qalmaıtyn sekildi. QULSARYǴA KEREMET KELBET QAJET. Qulsary –Jylyoı aýdanynyń ortalyǵy. Buryn kent edi, qazir aýdandyq mańyzdaǵy qala degen dardaı aty bar. Biraq 10 jyldan beri qalalyq ákimdiginen basqa ne bıýdjeti, ne máslıhaty joq. Múmkin talap osylaı bolar. Qulsarynyń qala atanǵanyna jylyoılyqtardyń qýan­ǵany ras. О́ıtkeni, «Qulsary qalasynda turamyz» degenniń ózi nege turady? Endi osy Qulsarynyń kelbeti ár turǵynnyń maqtanyshyn týǵyzatyn qala atyna laıyq pa? Ras, aýdan ortalyǵynda abattandyrý, kórkeıtý jumystary ásirese, ótken jyly keń qanat jaıdy. Qala ishindegi kóshelerge joldar salyndy. Gúlzarlarda áralýan gúlder gúldedi. Osyndaǵy kóp qabatty úı­ler­de jylý, aýyz sý qubyrlary aýystyry­lyp jatyr. Qalanyń jańasha kelbetpen damıtyn kezi keldi. Ásirese, kóp qabatty turǵyn úılerdiń eńseni ezerdeı suryqsyz keıpin jańartý qajet shyǵar. 1899 jyly alǵashqy munaı burqaǵy alynǵaly beri «qara altyny» tolastamaǵan Qulsarynyń búgingi kelbeti kóńilden shyǵa qoımaıdy. Jylyoı aýdanynyń ákimi Rahmetolla NUǴYMANOVTYŃ esebine qatysýshy­lar Qulsarynyń kelbetine nazar aýdaryl­ǵanyn qalaıdy. Máselen, aýdandyq gazet­tiń redaktory Sáýlesh Shátenova «Birde sáý­letshiden suhbat alǵanmyn. Sonda ol «Qulsary negizinen qazaqy úılerden tura­dy eken. Al shyn máninde qala sanalýy úshin barlyq ınjenerlik ınfraqury­lym­men senimdi qamtamasyz etilgen bıik úıler kerek. Áıtpese, ol úlken aýylǵa uqsaıdy», degen-di. Sondyqtan endi záýlim ǵımarat­tar da qajet. Olardyń qatarynda mura­jaı, jastar bas qosatyn oryn, árıne, aýdandyq gazettiń redaksııasy bolǵany jón», deıdi. Jurttyń kókeıindegi oryndy usynystyń qoldaý tabatynyna senemiz. QYZYLQOǴA ENDI QINALMAI­DY. Bul kezinde artta qalǵan aýdannyń birinen sanalatyn. Sebebi, aýdanda tek mal sharýashylyǵy ǵana damytylyp, tórt tú­likti túgel ósirgen malshylar kóship-qo­nyp júretin. Aıtpaqshy, osyndaǵy Taısoı­ǵan polıgonynda birneshe ret aspanǵa «sańy­raý­qulaq» ushyrǵan synaqtar jasalǵany áste umytyla qoımaıdy. Qyzylqoǵaǵa kelýge, ásirese, jas mamandar múlde qyzyq­paıtyn. Endi bári basqasha. Osy aýdanda jer astynan burqaqsha atqylaǵan mol mu­naı alynyp jatyr. Aýdan ákimi Berik­qalı SÁRSENǴALIEVTIŃ aıtýyn­sha, byltyr 645 myń 800 tonna munaı óndirgen «Qaı­nar» jáne «Máten» kásiporyn­dary­nyń qatary bıyl taǵy birge kóbeıip, «Saǵyz Petroleým Kompanı» osy aýdan aýmaǵynan munaı alýdy bastamaq. Al munaı bar jerde jumys bolatyny daýsyz. Demek, Qyzylqoǵa aýdany úshin taǵy da qosymsha jumys orny ashylady. Qazir bul aýdanda problema joqqa tán. Buryn turǵyn­dar qysta úı jylytý úshin mal tezegin, kómir jaǵatyn. Jer astyndaǵy qudyq­tan, ne kólik­pen tasyǵan sýdy ishetin. Sońǵy eki-úsh jyl­dan beri bulaı emes. Ár aýylǵa gaz jelisi, aýyzsý qubyry jetti. Temir jol boıyndaǵy aýyldarǵa gaz jelisi baryp tur. Aýdandy gazdandyrý mamyr aıyna taman aıaqtalmaq. Joldasbek ShО́PEǴUL, Atyraý oblysy.