Atyraýda alýan-alýan ister bar

Ol Premer-Mınıstr Kárim Másimovtiń óńirge sapary barysynda jan-jaqty saralandy Keshe Premer-Mınıstr Kárim Másimov Atyraýǵa sapary barysynda birneshe nysandy aralap, eki máselege basa nazar aýdardy. Onyń alǵashqysy –munaı-gaz ónerkásibi. О́ıtkeni, bul munaıly óńir ekonomıkasynyń basym baǵyty sanalady. Olaı deıtinimiz, qazaq munaıynyń alǵashqy tamshysy dál osy óńirden alynǵan. Budan 116 jyl buryn «Qarashúńgil» atalatyn ken ornynan óndirilgen «qara altyn» tasqyny áli tolastaǵan joq. «Teńiz», «Qashaǵan» sekildi kómirsýtekti shıkizattyń mol qory jóninen álemde teńdesi tabylmaıtyn ken oryndary Atyraý óńirinde ashyldy. Aıtqandaı, Úkimet basshysy Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektoryndaǵy «Qashaǵan» ken ornynan munaı óndirýge ázirliktiń barysyna kóz jetkizý úshin tikushaqpen ushyp bardy. Atalǵan ken ornynyń alǵashqy munaıy 2013 jyldyń 11 qyrkúıeginde óndirile bastaǵan edi. Alaıda, arada 13 kún ótken soń, ıaǵnı 24 qyrkúıekte D aralynan «Bolashaq» munaı men gazdy keshendi daıyndaý qondyrǵysyna deıin tartylǵan qubyrdyń aqaýy anyqtaldy. Osyǵan baılanysty «Qashaǵanda» munaı óndirý zaqymdalǵan ýchas­kede jóndeý jumystary aıaqtal­ǵanǵa deıin toqtatyldy. Jón­deý jumystarynan soń gaz­dyń aǵyp ketýi taǵy anyqtalyp, munaı óndirisin toqtatýǵa sheshim qa­byldandy. Jumys toby júrgizgen taldaý kórsetkendeı, gazdyń aǵyp ketýine sýlfıdti qosyndylar áserinen qubyrlardyń shytynaýy sebep bolǵan. Osydan soń gaz jáne munaı qubyrlaryn tolyǵymen aýystyrý qajettigi týyndady. Atyraýlyqtar tek munaı men gazdy óndirýmen ǵana shektelmeıdi. Jeti qat jer astynan munaıshylardyń eren eńbegimen óndirilgen tabıǵı baılyq osyndaǵy munaı óńdeý zaýytynda óńdeledi. Iske qosylǵanyna 70 jyldan asqan zaýytta 2000 jyldan beri satyly jańǵyrtý jumystary júrgizilýde. Munda Japonııanyń «Marubeni Corporation» kompanııasynyń qatysýymen alǵashqy qaıta jańǵyrtý jobasy iske asyryldy. Budan keıin jańǵyrtý jobasynyń ekinshi kezeńin iske asyrý úshin 2009 jyly «QazMunaıGaz» ben qytaılyq «SINOPEC Engineering» kompanııasy hosh ıisti kómirsýtekter shyǵaratyn keshen qurylysyn júrgizýge ýaǵda jasady. О́tken jyly iske qosylǵan osy jobanyń nátıjesinde endi jylyna 133 myń tonna benzol jáne bir jylda 496 myń tonna paraksılol shyǵarýǵa qol jetkizedi. Jaqynda ǵana 300 tonna benzol Reseıge eksportqa shyǵaryldy. Zaýyttyń bas dırektory Qaırat Orazbaevtyń aıtýynsha, qaıta jańǵyrtý arqyly ekinshi retti úrdisterdiń qýattylyǵy men munaı óńdeý tereńdigin arttyrýǵa qol jetkizip, ashyq tústi munaı ónimderiniń shyǵarylýyn arttyrý, ónim sanyn kóbeıtý, K-4 jáne K-5 ekologııalyq klastaryna saı keletin motor otyndarynyń sapasyn jaqsartý, ishki naryqta joǵary oktandy janarmaı men avıasııalyq otyn tapshylyǵyn joıý josparlanýda. Sonymen birge, jańǵyrtýdyń nátıjesinde shıkizattyq munaıdy óńdeý qýattylyǵy jylyna 5,5 mln. tonnaǵa deıin jetetini kútilip otyr. Premer-Mınıstr munaı servısi salasyndaǵy ózekti máselelerdi talqylaǵan keńes ótkizdi. Onda Energetıka mınıstri Q.Bozymbaev, Ulybrıtanııanyń saýda jáne ınvestısııalar boıynsha departamentiniń dırektory K.Kır, TShO bas dırektory T.Etchıson, Servıstik kompanııalar odaǵynyń bas dırektory N.Jumaǵulov, UKP Mashına jasaý jáne metall óńdeý komıteti tóraǵasynyń orynbasary P.Beklemıshev habarlama jasady. Qazaqstannyń munaı servısi naryǵynda 1000-nan astam kompanııa bar. Bul kompanııalarda jalpy sany 160 myńnan astam adam jumys jasaıdy. Munaı servısi úlesine jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń jalpy satyp alý kóleminiń 40-50 paıy­zy tıesili bolyp otyr. Sol sebepten, qazaqstandyq qamtýdyń bolashaǵy men halyqtyń jumyspen qamtylýy servıstik bıznestiń damýyna baılanysty ekeni de daýsyz. О́tken jyldyń qorytyndylary boıynsha jer qoınaýyn paıdalaný salasyndaǵy munaı servısi qyzmetiniń jalpy shyǵyndary 1,3 trln. teńgeden asypty. Degenmen, Úkimet jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń satyp alýlarynda qazaqstandyq qamtý úlesiniń artýy máselesin erekshe nazarda ustaıdy. О́ıtkeni, 2015-2016 jyldar aralyǵynda munaı servısi jobalarynan 2,5 myńnan astam adam bosap qalǵan. Endi bul adamdardy jumysqa ornalastyrý Úkimet úshin mańyzdy másele bolyp tabylatyny atap ótildi. «Teńiz» ken ornyn, «Qashaǵan» jobasyn keńeıtý jáne «Qashaǵanda» jumysty jandandyrý tárizdi iri jobalardy júzege asyrý merdigerlik jumystar kólemin arttyrýǵa múmkindik beredi. Osyǵan baılanysty Premer-Mınıstr Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstri T.Dúısenovaǵa munaı servısi salasynyń jumystan bosap qalǵan jumysshylaryn jumysqa ornalastyrý boıynsha jumys tobyn qurýdy tapsyrdy. Energetıka mınıstri Q.Bozymbaevqa qazaqstandyq munaı servısi kompanııalaryn iri munaı-gaz jobalaryna tartý boıynsha jumys toptaryn qurýdy tapsyrdy. Úkimet basshysy erekshe ekpin túsirgen ekinshi máseleni balyq sharýashylyǵyn damytýǵa baılanysty deýge bolady. Bul salada da Atyraý ekonomıkasyn órge súıreıtin jańashyl jobalar bar. Kásipkerler de balyq sharýashylyǵyn órkendetýge den qoıa bastady. Máselen, Murat Ámirǵalıevtiń jetekshiligindegi «Amangeldi» óndiristik kooperatıviniń Isataı, Qurmanǵazy, Jylyoı aýdandarynda da óndiristik fılıaldary bar. Mańǵystaý óńirinde eki ýchaskesi jáne bar. Kooperatıv balyq ónimderin Eýroodaq elderine tikeleı, ıaǵnı deldalsyz eksporttaýǵa múmkindik beretin eýronómir alypty. Qazirdiń ózinde bul kooperatıvtiń ónimderine Reseı, Grýzııa, Ýkraına jáne Ázerbaıjan sekildi TMD elderinen suranys arta túsipti. Eýronómir alǵandardyń qatarynda «Abylaı han» seriktestigi de bar. Osy sekildi isi órge domalaǵan balyq sharýashylyǵynyń qatarynda «Injý-Marjan» seriktestigin de aıtýǵa bolady. Alaıda, óńirde osy salany damytý turǵysynda túıindi máseleler de bar. Premer-Mınıstr Kárim Másimov ótkizgen keńeste óndiristik kooperatıvter, balyq shabaǵyn ósirý zaýytynyń basshylary salany damytýǵa qolbaılaý bolarlyq máselelerdi kóterdi. Máselen, Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń orynbasary E.Nysanbaevtyń aıtýynsha, elimizdegi 3 mln. gektardy quraıtyn sý aıdynynda 70 túrli balyq bar eken. Sonyń ishinde, aýlanatyn balyqtyń 13 paıyzy Atyraý balyqshylarynyń úlesine tıedi. Eksportqa shyǵarylatyn ónimderdiń 50 paıyzyn balyq ónimderi quraıdy. Qazirgi kezde baǵaly balyq túrleriniń shabaqtaryn jasandy túrde ósirýmen jáne olardy tabıǵı mekendeý ortasyna jiberýmen Atyraý bekire balyǵy zaýyty, Oral-Atyraý bekire balyǵy zaýyty, Qapshaǵaı ýyldyryq shashý-ósirý sharýashylyǵy, Qamshylybas balyq tálimbaǵy, Petropavl balyq tálimbaǵy, Maıbalyq balyq tálimbaǵy, Qazaq óndiristik jersindirý stansasy aınalysady. Al «Qurmanǵazy» óndiristik kooperatıviniń tóraǵasy Sanat Tilepbergenov Jaıyq jáne Qıǵash ózenderiniń tabanyn tereńdetý boıynsha tazartý jumystarynyń toqtatylýyna alańdaýshylyq bildirdi. Osynyń sebebinen balyqtardyń baǵaly tuqymdarynyń joıylyp ketý qateri tónýi múmkin. Balyq sharýashylyǵy salasynda 61 jyldyq eńbek ótili bar Bostan Súleımenov brakonerliktiń áli de toqtamaı otyrǵanyna qynjylysyn bildirdi. Ásirese, kórshiles eldiń brakonerleri júrdek qaıyqpen, spýtnıktik baılanys qurylǵysymen, tipti, qarýmen kelip Kaspıı teńiziniń baǵaly balyǵyn aýlaıdy. Olarǵa tosqaýyl qoıatyn tıisti mekemeni júrdek qaıyqpen qamtý qajettigi týyndaıdy. «Jaıyq-Atyraý» bekire shabaǵyn ósirý zaýytynyń dırektory Ǵılman Sársemalıev óńirdegi shabaq ósiretin qos zaýytty qaıta jańǵyrtýdan ótkizýdiń kesheýildemegenin qolaıly kóredi. Premer-Mınıstr ba­lyq­shylardy tolǵandyrǵan máselelerdi sheshý joldary qarastyrylatynyna toqtaldy. Onyń pikirinshe, Úkimettiń aldaǵy otyrysynda dál osy salany damytýǵa baılanys­ty máseleler talqylanady. Sonymen birge, Jaıyq, Qıǵash ózenderiniń tabanyn tazalaýǵa, kórshiles elden keletin sý mólsherine basa kóńil bólingeli otyr. Joldasbek ShО́PEǴUL, «Egemen Qazaqstan» ATYRAÝ