Halyqaralyq qatynastardaǵy Qazaqstan medıatorlyǵy

Búginde Qazaqstannyń álem­dik qaýymdastyqtaǵy ornyna baılanysty halyqaralyq sarapshylardyń pikirleri kóptep jarııalanýda. Solardyń ishinde halyqaralyq qatynastar boıynsha ıslamabadtyq maman Irfan Shahzad pen brazılııalyq sarapshy Arıel Gonzales Levadjıdiń jazǵandary nazar aýdararlyq. Arıel Gonzales Levadjıdiń pikirinshe, Keńes Odaǵy qulaǵan soń postkeńestik memleketter álemdik arenada barynsha abyroıly oryndarǵa ıe bolýǵa umtyldy. Olardyń ishinde Elbasy N.Nazarbaevtyń basshylyǵymen halyqaralyq qatynastarda már­tebesi artyp kele jatqan Qazaq­standy aıryqsha ataýǵa bolady. Qazaqstannyń halyqaralyq qatynastardaǵy róliniń qazirgi tańda aımaqtyq deńgeıde keńi­nen moıyndalýy – qazaq eliniń jahandyq oıynshyǵa aınalar múm­kindiginiń zor ekendigin kórsetedi. Aımaqtyq jáne jahandyq qaty­nastarda laıyqty oryn alýdyń basty elementteriniń biri – shıe­lenisterge medıatorlyq jasaý. «Bul maqalada men Qazaqstannyń medıatorlyq bastamalarynyń tabysy men qıynshylyqtary týraly sóz qozǵamaqpyn. Basqa aıtpaǵym, Qazaqstan óziniń medıatorlyq qyzmetin jetildire otyryp, aı­maq­tyq oıynshydan jahandyq oıyn­shyǵa aınalýǵa myqty negiz qalap alǵandyǵy» dep jazady sarapshy. Qazaqstannyń syrtqy saıasaty úshin basty sharalardyń biri – Ortalyq Azııadaǵy, sondaı-aq, aımaqtan tys óńirdegi shıe­lenisterge medıatorlyq jasaý bolmaq. Qazaqstannyń syrtqy saıasatyna qatysty «2014-2020 jyldarǵa arnalǵan syrtqy saıasat tujyrymdamasy» atty resmı qujatta bul eldiń aımaqtyq medıator retindegi rólin jetildirýge qatysty birqatar maqsattar aıqyndalǵan. Atap aıtar bolsaq: aımaqtyq jáne jahandyq deńgeıde beıbitshilikti odan ári damytý, eldiń bedelin arttyra otyryp, jaǵymdy jahandyq beınesin qalyptastyrý, ekonomıkalyq jáne saýda yntymaqtastyǵyna negiz­delgen aımaqtyq jáne halyq­aralyq ıntegrasııaǵa den qoıý. Qazaqstannyń geografııalyq ornalasýy, aımaqtaǵy mártebesi, saıası jáne ekonomıkalyq turaq­tylyǵy, sonymen qatar, mem­lekettiń saıası belsendiligi qazaq eline aımaqtyq medıator bolýǵa úlken múmkindik beredi. Alaıda, osynaý múmkindikterdi paıdalana otyryp, utymdy medıator bolý úshin mynadaı tórt talap­qa saı bolý qajet: ońtaıly ýaqytty tańdaı bilý, taraptardy bir arnaǵa toǵystyrar jetkilikti materıaldyq ári beımaterıaldyq múmkindikterdiń bolýy, maqsatty durys qoıa bilý. Bul Arıel Gonzales Levadjıdiń pikirleri. Al pákistandyq maman Irfan Shahzad tómendegideı oılarymen bólisken. Onyń aıtýynsha, osydan alty jyl buryn Qazaq­stan EQYU-ǵa (Eýropadaǵy qaýip­sizdik jáne Yntymaqtastyq uıymy) tóraǵalyq etti. Senim, dástúr, transparenttilik jáne tó­zimdilik qaǵıdalaryn usyna otyryp, Qazaqstan óziniń ulttyq strategııalyq tańdaýyn jasaı bildi. EQYU tájirıbesinen keıin Prezıdent jańa syrtqy saıa­sı ólshemderdi keńeıte kele, Qazaqstandaǵy Eýrazııa keńistiginiń qaq júreginde ári beıtarap, ári beıbitsúıgish, ári senimdi áriptes retinde aımaqtyq medıatorǵa aınaldyrýdy qolǵa alyp otyr. Alaıda, soǵan qaramastan, bul qadam ulttyq strategııa men múm­kindikter sheńberinen tys shyǵa almaıdy. Osy tusta erekshe atap ótetin jaǵdaı, Qazaqstannyń medıatorlyq saıasaty strategııalyq tejeý men saıası salqynqandylyqqa ıe. Degenmen, aımaqtaǵy jaǵdaıdyń keshendiligine jáne óńirdegi uly derjavalar yqpalynyń joǵa­rylyǵyna baılanysty Qazaqstan úshin aımaqtyq jáne jahandyq shıelenisterdi retteý­ge belsendi atsalysý qazirgi kúnniń talaby bolmaq. Sonymen qatar, post­keńestik keńistiktegi Reseı yqpalynyń odan saıyn kúsheıýi aımaqtaǵy jaǵdaıǵa ózgeshe sıpat berýi de yqtımal. Qazaqstannyń kópvektorlyq syrtqy saıasatynyń bir tarmaǵy bolyp tabylatyn qazaq medıatorlyǵyn úsh geo­grafııalyq ólshemge bólýge bolady: postkeńestik keńistik, Eýrazııa jáne aımaqaralyq. Ortalyq Azııada Qazaqstan eki negizgi aımaqtyq shıeleniste utymdy ról oınaıdy. Birinshisi, bógen salý jobasy boıynsha О́z­bekstan men Tájikstan arasyndaǵy kıkiljiń. Tájikstan óziniń ońtús­tiginde ornalasqan Vahsh ózenine «Sanktýda-2» GES bógenin salý jos­pary óńirdegi sý bólinisine orasan zor nuqsan keltirmek. 2013 jyldyń naýryz aıynda Qazaqstan eki tarapty atalmysh máseleni talqylaý úshin kelissózge shaqyrdy. Ekinshiden, Ýkraına shıelenisi. Reseı men Ýkraına arasyndaǵy daý-damaıda Qazaqstan beıtaraptyq tanytyp keledi. Mınsk kelisimi talaptaryn qoldaı otyryp, óz kezeginde ashyq suhbat alańyn qurý úshin belsendi jumys atqarýda. Osy tusta «Telefon dıplomatııasy» týraly aıta ketý kerek. Prezıdent N.Nazarbaevtyń 2014 jyldyń jeltoqsanyndaǵy Reseı men Ýkraınaǵa jasaǵan resmı sapary barysynda taraptardy kelis­sózderge shaqyra otyryp, suhbat alańyn qurýǵa tyrysty. Jaǵ­daı múlde shıelenisip ketken soń da Qazaqstan Ýkraınamen tyǵyz qarym-qatynastaryn jalǵastyryp, máseleni beıbit túrde sheshýge úndeýmen boldy. Negizinen, 2013 jyldyń aqpany men sáýirinde bolǵan kelissózder birden oıdaǵydaı nátıje berme­genimen, keıinnen 2015 jyly qol jetkizilgen Iran ıadrolyq baǵdar­lamasy boıynsha keń aýqymdy kelisimge Almatyda ótken alǵashqy oty­rystar negiz bolǵanyn baı­qaý qıyn emes. Irandyqtar da, R5+1 ókilderi de qazaq eliniń medıa­torlyq múmkindigin joǵary baǵa­laı otyryp, Astanaǵa úlken senim bildirdi. Bul tusta san taraptyń qyspaǵyna ushyrap otyr­ǵan Iran­nyń senimine ıe bolý qan­shalyqty qıyn bolǵandyǵy aıtpasa da túsinikti. Qazaqstan qazirgi tańda aımaq­tyq jáne jahandyq deńgeıde syrtqy kúshterdiń tegeýrindi yqpa­lynyń kesirinen uzaqqa sozylyp bara jatqan Ýkraına men Sırııa shıelenisterine de saıası deldaldyq jasaýǵa ynta bildirip otyr. Sırııa oppozısııalyq fraksııa­lary 2015 jyldyń alǵashqy jartysyn­da Astanada kezdesip, ózara biraýy­z­dylyqqa qol jetkizgen edi. Alaı­da, ótken jyldyń sońyn ala Reseı áskerı ushaqtarynan jaýǵan bombalar onsyz da qaqtyǵystar men qantógisterden kóz ashpaǵan Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaıdy odan saıyn ýshyqtyryp jiberdi. Birqatar sarapshylar qazaq­stan­nyń bitimgershilik baǵytta múm­kindikteriniń shekteýli bolýy sebepti, qazaqstandyq medıa­torlyq asa tıimdi emes dep paıymdaıdy. Alaıda, bul paıymǵa kelise almaıtyndyǵymdy bildir­gim keledi. Bitimgershilik pen medıatorlyqtyń arasynda naqty aıyrmashylyqtar bar. Eki uǵym bir-birin tolyqtyrǵanymen, ekeýi bir bútinniń syńary bola almaıdy. Astananyń medıatorlyq bastamalary men usynystaryn qarjylaı, materıaldyq jáne adam resýrs­tarymen qamtamasyz etilýge tıis bitimgershilikpen aralastyrýdyń jóni joq», deıdi Irfan Shahzad. Medıatorlyq irili-usaqty daý­lar men shıelenisterdi sheshýde kómek bolar qalyptasqan halyqaralyq tájirıbe bolyp tabylady. Baký men Erevannyń, Máskeý men Ankaranyń arasyndaǵy teketireske medıator bolýda Qazaq­stannyń múmkindikteri zor ekenine kúmánim joq. Eýrazııalyq sarapshylar (qatarynda ázerbaı­jandyq zertteýshiler de bar) resmı Baký Astana tarapynan bolar medıatorlyq bastamalardy qup kóredi dep paıymdaıdy. Qazaqstan basshylyǵy mundaı qadamǵa bara qalǵan jaǵdaıda, Qazaq eliniń Ázerbaıjan jáne Armenııa ekeýimen de jaqsy qarym-qatynasta bol­ýy, sondaı-aq, tatý kórshiligi men týystyǵy tarıhı sabaqtasqan orys-qazaq, qazaq-túrik qatynastary EQYU-nyń Mınsk tobyna nemese ózge de bastamashyl toptarǵa qaraǵanda Astana medıatorlyǵy anaǵurlym jemisti bolmaq. Saraptamany daıyndaǵan Aqbota Joldasbekova, saıası ǵylymdar kandıdaty, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory