Jańa Qazaqstannyń jańa baǵyty

Táýelsizdik talaptary

_____________________

Odan adaspasaq, shyǵatyn bıigimiz de, jarqyn keleshegimiz de sol jol bolmaq Ata-babalarymyz ǵasyrlar boıy kúresken táýelsizdiktiń aq tańy atqaly da 20 jylǵa aıaq basty. Táýelsizdikpen birge ege­men Qazaqstannyń jańa ta­rıhynyń da jańa betteri ashyldy. Bul ekeýin bir-birimen úndes, maǵynalas, ajyraǵysyz uǵym dep qarastyrǵan jón. Al ata-babalarymyz armandap, olar­dyń mańdaıyna jazyl­ma­ǵan táýelsizdik bizdiń urpaqqa buıyrdy. Endi biz armandap júrip áreń jetken táýelsizdikti tuǵyrly, baıandy etýge bar kúsh-jigerimizdi jumsaýǵa tıistimiz. Mine, bul negizgi pa­ry­zymyzdyń oryndalǵany bolar edi. Bizdiń ómirimizdiń máni de, sáni de – táýelsizdik. Aldaǵy maqsatymyz – uly isterge alyp baratyn  órleý ústindegi Qa­zaq­stannnyń jańa jolyn ustaný. Ol – ilimmen, bilimmen jappaı qarýlaný kezeńi, ornyqty oı­men, baıypty pikirmen, jan-jaqtylyq, sergektik, salamat­ty ómir salty jarasatyn jas memleketimizdiń osy baǵyttaǵy jańa joly. О́tken sosıalıstik qoǵamda aqlıhattyq (moral) ilim qa­ǵı­dattaryn ustandyq. Áli umyta qoıǵanymyz joq, bárimizdiń esi­mizde, ony tynbaı dárip­tedik, nátıjesinde aıtqanymyzǵa, bel­gilegenimizge jete almaı, qur daý­ryqtyq, kapıtalızmdi «qu­by­jyq» qylyp kórsetip, «irigen-shirigen, ólýine jaqyn qal­dy» dep bir-birimizdi sendirýge tyrystyq. Al sol qulaǵaly tur­ǵan kapıtalızm qoǵamy son­shalyqty alǵa ketip, bizdiń qan­shalyqty artta qalǵanymyzdy búgin sezip, kórip otyrmyz. Shúkirshilik, kók týymyzdy kóterip, egemendi táýelsiz el bol­ǵaly sol qatygez naryq za­manynyń qalyń shańyna aralasa otyryp, óz jolymyzdy izdeı bastadyq. Bárimizge aıan, naryq zańy, ásirese, báse­ke­les­tik zańy óte qatal ekendigi, ilese almasaq, quldyq dáreje­sinde qalatynymyzdy da túsine bastadyq. Ol úshin, birinshiden, jastardyń bilimi, ekinshiden, jańa tehnologııany ıgerý jáne ony alǵa qaraı damytý qajet. Mysalǵa alsaq, kómiri, mu­naıy, astyǵy joq Japonııa, Sıngapýr, Ońtústik Koreıa, Fın­lıandııa sııaqty memle­ket­ter­diń halqy bilimdiligi, eńbek­qorlyǵy men ozyq tehnolo­gııa­lardy ıgerýdiń arqasynda óte jaqsy ómir súrýde. Qansha qı­yndyqpen jer astynan kómir­di, munaıdy shyǵaryp, shıki­zatty satqan memleket damı ma, joq, álde, jyly ári jaryq bólmede otyryp, óndirisin ór­kendetken memleketter damı ma? Bul – úılestire bilgen eldiń jetetin tabysy. Elbasy Nursultan Nazarbaev osy máseleni sheshýde óte zor talappen eldi ındýs­trııa­landyrý boıynsha júzdegen serpindi jobalardy belgilep, jańa óndiris oryndary iske qo­sylyp ta jatyr. Táýelsiz memleketimizdi óz qolymen túletip, jańa tarıhymyzben jas mem­leketimizdiń bastaýynda turyp, onyń saıası-ekonomıkalyq, rý­ha­nı-áleýmettik qalyptasýyna aıryqsha úlesin qosqan, az ýa­qyttyń    ishinde álemdik dáre­je­ge bıiktetken, aldaǵy jyl­darǵa aıqyn órkendeý jos­pa­ryn usynyp, onyń iske asýyn berik qolda ustap otyrǵan Tuń­ǵysh Prezıdentimiz qazir eli­miz úshin múmkin bolǵan má­seleniń barlyǵyn isteýde. Shúkirshilik, álem aldynda elimiz –  eńseli, halqymyz – qadirli. San ǵasyrlar boıy «máńgi el» ornatýdy armandaǵan ba­ba­larymyzdyń da tilegi túpki­likti oryndalý úshin birimizdiń etegimizden birimiz tartpaı, árqaı­sy­myz taza, meıirimdi, kishipeıil, má­denıetti, baýyrmal bo­lyp,  pen­deshilikten, kóre al­maý­shy­lyqtan ózimizdi aýlaq ustap,  ıgi qasıetterdiń ıesi bol­saq, árıne, josparlanǵan ór­leý baspal­daq­tary bizdi bıikterge ońaı jeteler edi. Osy oraıda, ári barmaı-aq, tek ótken 2010 jyl men osy jyl­dyń basyna baıyppen kóz salyp kórsek, adamzat úshin úl­ken-úlken tabıǵı apattar men tyl­sym quby­lystarǵa toly ál­emdik tó­ten­she jaǵdaılardyń sheksiz kóp ekenin ańǵarasyz. Al osylardyń eń iri degenderinen ótken jyldyń ba­syn­daǵy Gaıtıdegi alapat jer silkinisi, sáýir aıyndaǵy Meksıka shyǵanaǵynda 33 tonnalyq munaı platfor­ma­synda órt bolyp, adamdar ony sóndirýden esh nátıje shyǵara almaı, platformanyń sý túbine ketkeni, sonyń saldarynan 1,5 kılometr tereńdikte ornalas­qan qubyrdan kún saıyn 4 aı boıy munaı atqylap, osy merzim ishinde 5 mln. barrelge jýyq mu­naı­dyń teńizge tógilgeni, Islandııada muz astyndaǵy janar­taý­dyń oıanýy, sondaı-aq Reseıdegi alapat órt eske túsedi. Al bıyl Eý­ropanyń biraz eli men Avstra­lııany topan sý basty. Ǵalymdar: «Adamzat ómirine bul qaterler qaıdan keledi?» degen boljaýmen bastaryn qaty­rýda. Árıne, ol oryndy, ǵylymı jolmen zertteý, izdený, boljaý kerek, óıtkeni, bul keleshek úshin óte qajet dúnıe. Múmkin bul adam balasyna jat qylyqtarǵa baryp, eldi búldirip jatqan­dar­ǵa, astam­shy­lyqqa qarsy belgili bir qu­di­ret ıesiniń ar­naıy eskertýi shy­ǵar?! Son­dyq­tan nege biz, adamzat ba­la­sy, bir sát te­reńirek oı­la­nyp, sol esker­týden qo­ry­tyn­­dy shy­ǵa­ryp, durys jol­ǵa tús­­peımiz, eregiskendeı minez kórsetemiz? Qaıta oılanýdy bylaı qoıyp, odan ári órshe­le­nip, neshe túrli teris jolǵa bas bura beremiz? Jalpy, basqa el ózi biler, biz óz elimizge bóten eldiń jamanyn, teris is-áreketterin jolatpaýy­myz kerek, kóringen jat dú­nıe­lerdi jańalyq dep jastarǵa ja­qyndatpaýymyzǵa bárimiz túgel mindettimiz! Biz, qazaqtar, elikteýge daıyn turamyz, ózimizdiń ata-babalarymyzdan mura bolyp qal­ǵan salt-dástúrden adasyp, aman jetken qundylyqtarymyzdy jal­­ǵastyrmaı, basqanyń jamanyn dá­­ripteýge beıimbiz. Ulttyq sana-sezim, ınabattylyq, adamgershilik, úlkendi syılaý syndy as­yl qa­sıetterimizdi umytyń­qy­rap, olardan alshaqtap bara jat­qandaımyz. Osy oraıda, aıta ketetin má­sele, bir keremet oılap tapqan­daı, bas qalamyz Astanada jańa jyl qarsańynda iri bir Saýda úıinde: «Kim qalyń eldiń al­dyn­da jalańash júrse, soǵan syı­lyq beremiz», dep úlken shara ótti, onda qyzdar men jigitterdi ja­la­ńash júrgizip, búkil eldiń kózin­she abyroılaryn aırandaı tókti. Bul masqara teledıdardan birneshe ret kórsetilip, búkil dúnıe jú­zine jarııa etildi. Sol Saýda ortalyǵynyń basshysy qazaq jigitin de kórsetip, el aldynda sóı­letti. Onyń maqtanyshpen: «Biz keler jyly budan da basqa anaı­ylyqtyń kókesin keńeıtip kórse­tetin bolamyz. Al bul syılyqty Jańa jyldyq kómek retinde uıymdastyrdyq», dep beti bylsh etpeı sóılep turǵanyn kórset­kende, jerge túkirýden basqa amal qalmady. Mine, bul – taza shaı­tannyń joly, bul – baılyqtan bastyń aınala bastap, bir eldiń silimtigin súırep ákelip, bizde ashqan jańalyǵynyń túri. Munyń kesiri myńǵa tıerin ol oılaǵan joq, mundaı kórgensizdik elimizge jat dúnıe ekenin umytqandaı. Al soǵan eliktegen jastarymyzdy uıattan, ardan bezinýine jeteleıtin jaman, anaıy joldy el bolyp qarsy turyp, qaıtalamastaı etip, buzylǵan, búlingen eline qaıta­ryp, qýalap, topyraq shashyp, alas­taýymyz kerek. Bul – qazaq­tyń júretin joly emes, buzyl­ǵan, esten ajyraǵan eldiń joly. Eldigimizge, birligimizge, uı­ym­shy­ldyǵymyzǵa, eńbekqor­ly­ǵy­myzǵa nuqsan keltirmeıtin taza jolmen júrip kele jatqan 20 jyl ishinde órleý men órkendeý baǵytyndaǵy tańdap alǵan naqty jolymyzdan ajyramaı, árbir qa­zaqstandyq bolyp úles qosa, eńbektene bilsek, shyǵatyn bıigimiz de, asar asqarymyz da, jar­qyn keleshegimiz de, janatyn jul­dyzymyz da osy jolda bolmaq. Qurmanǵalı ÝÁLI, Parlament Májilisiniń depýtaty.