G20 degen ne?

G20 nemese «Úlken jıyrmalyq» – álemdegi ekonomıkasy eń myqty damyǵan jáne tez damyp kele jatqan elderdiń klýby. Quryltaı konferensııasy 1999 jyldyń jeltoqsanynda Berlınde ótti. Klýbqa Avstralııa, Argentına, AQSh, Brazılııa, Germanııa, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy, Indonezııa, Italııa, Kanada, Qytaı, Meksıka, Reseı, Saýd Arabııasy, Túrkııa, Fransııa, Ulybrıtanııa, Úndistan jáne Eýropalyq odaq kiredi. G20 cammıtterine Halyqaralyq valıýta qory, BUU, Dúnıejúzilik bank sııaqty halyqaralyq uıymdardyń da ókilderi qatysady. Bul – halyqaralyq qarjy júıesine qatysty máseleler, álemdik ekonomıka men saýda-sattyqty damytý joldary talqylanatyn alań. Qurylý sebebi G20 birlestigi 90-jyldardyń sońynda Azııa elderin sharpyǵan qarjy daǵdarysyna jaýap retinde quryldy. О́ıtkeni, ol krızıs ekonomıkasy tez ósip kele jatqan damýshy elderdi álemdik mańyzy bar talqylaýlar men sheshim qabyldaýlarǵa jetkilikti dárejede qatystyrmaýdyń zardabyn kórsetti. Odan buryn ekonomıkasy asa iri jeti el G7 formatynda bas qosyp álem máselelerin talqylaıtyn. Alaıda, Berlındegi sammıtten keıin 20 memlekettiń basshylary on jylǵa jýyq ýaqyt bas qospady. Forým qarjy mınıstrleri men ortalyq bank basshylarynyń kezdesýi deńgeıinde ǵana ótip júrdi. 2008 jylǵy álemdik ekonomıkalyq daǵdarys úlken jetilikten G20 formatyna ótý prosesin tezdetti. О́ıtkeni, ol kezde álemdik ekonomıka buryn-sońdy bolmaǵan toqyraýǵa ushyraıdy degen qaýip kúsheıgen edi. Úlken jıyrmaǵa kiretin elder álemdik jalpy ulttyq ónimniń 85%-yna, álemdik saýdanyń 75%-yna ıe. Sonymen qatar, bul elderde dúnıejúzi halqynyń úshten ekisi turady. Bir qyzyǵy, áýelde G33 qurylyp, onyń quramynda Belgııa, Chılı, Egıpet, Gonkong, Marokko, Nıderland, Polsha, Sıngapýr, Kot Dıvýar, Ispanııa, Shvesııa, Shvesarııa jáne Taıland boldy. Odan keıin 1999 jyly G22 paıda boldy. Bir jyl ishinde ol G20-ǵa qysqardy. Toǵyz jyldan keıin álem lıderleri 2008 jyly Fransııa prezıdenti Nıkolıa Sarkozı men brıtan premer-mınıstri Gordon Braýnnyń bastamasy boıynsha Vashıngtonda bas qosty. Kelesi jyly taraptar Londonda kezdesti. Buǵan deıin barlyǵy 11 sammıt bolǵan edi. Munyń aldyndaǵy kezdesý Ýkraınadaǵy soǵysqa baılanysty Reseı men Batys áleminiń qarym-qatynasy ýshyǵyp turǵan kezde ótti. G20 basshylary 2017 jyly Germanııanyń Gambýrg qalasynda bas qosýy tıis. Qytaıdaǵy sammıtte negizgi máseleler qandaı boldy? Klýbqa 2016 jyly tóraǵalyq etken Qytaı óz tarıhynda birinshi ret onyń sammıtin qabyldady. Bul joly negizgi máseleler – qarjy naryǵy jáne ekologııa. Álemdik qarjy uıymdaryn dúnıejúzinde ekonomıkanyń ósimi baıaýlaǵany mazalap otyr. Sondyqtan olar saýda-sattyqty kedergilerden aryltý joldaryn izdedi. Al ekonomıkasy keremet sekiris jasaǵan Qytaı búginde aýanyń lastanýynan zardap shegýde. Osy sebepti ol ekologııalyq jobalarǵa qarjy tartý maqsatynda «jasyl qarjy» máselesine kóbirek nazar aýdaryp otyr. G20 elderindegi ekonomıkalyq ósim ortasha 1,5%. Baıaýlaýdyń negizgi sebepteri – demografııa (turǵyndardyń qartaıýy), korporatıvti sektorda jáne memleketter deńgeıinde qaryzdardyń ósýine baılanysty ınvestısııalardyń azaıýy, sonymen qatar, proteksıonıstik sharalardyń kóbeıýi. Eki jyl buryn Avstralııada ótken sammıtte forým basshylary  ekonomıkalyq ósimdi 2018 jylǵa qaraı 2 paıyzdyq kórsetkishke jetkizýi tıis reformalardy maquldaǵan bolatyn. Qazirgi boljamdar boıynsha ol maqsat oryndalmaýy múmkin. Qytaıdyń bastamasy boıynsha sammıttiń kún tártibine «jasyl qarjy» taqyryby engizildi. «Jasyl qarjy» dep otyrǵany – energııa únemdeýshi jáne ekologııalyq taza tehnologııalardy qarjylandyrý. Bul joba keıingi úsh jylda ekonomıkasy damyǵan elderde, sonyń ishinde Qytaı men Úndistanda da iske asyp keledi. Reseılik sarapshylar G20 sammıtindegi máselelerdiń Reseıdi onsha qyzyqtyrmaıtynyn aıtady. Ekologııalyq jobalardy Máskeý resmı túrde qoldaıdy. Alaıda, ol jobalardyń máni – munaı-gaz salasynyń ónimderin paıdalanýdy azaıtý. Reseı buǵan ázirge daıyn emes. Erjan ÁBDIRAMAN, «Egemen Qazaqstan»