Ken izdegen jıhankez

Tursynbek Kákishevpen alǵashqy kezdesýimizdiń ózi bir drama! 1971 jyly KazGÝ-diń fılologııa fakýl­tetine oqýǵa túsýge Almatyǵa kel­dim. On jetige tolmaǵan albyrt kezim. Qazaq bólimine tórt júz on úsh talapker bar eken. Alatyny – elý, onyń beseýine daıyndyq kýrsynda oqyǵan balalar túsip qoıypty. Qalǵan qyryq bes orynǵa tórt júz on úsh bala úmittenip turmyz. Shyǵarmadan úsh aldym. Aýyzshadan tulǵaly, kelbetti, qasqa bas aǵaı men ádemi apaı emtıhan alyp otyr. Birinshi suraq boıynsha bári de kókiregimde saırap tur, biraq Sábıt Dónentaevtyń qaı zamanda ómir súrgenin bilgenimmen, naqty tirshiligi men qyzmeti esime túser emes. – Aǵaı, Sábıt Dónentaevtyń ómiri men qyzmetin esime túsire almaı otyrmyn, shyǵarmalaryn aıta bersem bola ma?! – dep, shynymdy aıttym. Áıel betime tańdana qarady-aý deımin, al qasqabas aǵaıdyń qabaǵy tyrjıyp ketti. Basyn túsirip, kóziniń astymen maǵan súze qarap turdy bir sát. Bir kezde aǵaı: «Pojalysta», dedi. Sosyn sóılep bereıin! «Bóshkeniń zaryn», ásirese, «Boztorǵaı zorlyq kórip turym­taıdandy» taldap turyp, arasynda óleńdetip soqtym kelip! – Sábıttiń tuńǵysh kitaby qalaı atalady?− dep surady bir kezde aǵamyz. Boztorǵaı bop kókke ushyp ketsem kerek, qapelimde jerge túse almaı bógelip qaldym. – Ý-a-aq...− dep aǵamyz ándete soza bergende: – Túıek! – dep men jabysa kettim! − Iá, durys, «Ýaq-túıek»! – dep, jyly jymıyp qoıdy ekeýi de. Sodan ekinshi suraq «Syn esimdi» surady. Aıta kelip, mysalǵa Abaı atamyz­dyń «Qysynan» óleńdetip keltirdim. − Syn esimge Abaıdy keltirip jatyr! Jaqsy, á! – dep aǵaı apaıǵa bir qarap qoıdy. Ana kisi de súısinip-aq otyr. Odan saıyn kóterilip, úshinshi suraq sóılem taldaýdy da retine keltirip, «ýh» dep bir-aq toqtadym! Jyly shyraımen emtıhan qaǵazymdy alyp, asha berdi de, lezde óńi ózgerip sala berdi. − Aınalaıyn-aý, shyǵarmadan qaıtip úsh alyp júrsiń?! Munyń jaramady ǵoı, endi! Biz saǵan bes qoıǵymyz-aq kelip edi, biraq, negizgi pánnen, shyǵarmadan úsh alǵan balaǵa bes qoıýǵa bolmaıdy! Tórt qoıamyz, jolyń bolsyn! − dep, shyǵaryp saldy. Bylaı shyǵa, emtıhan paraqshasyn ashyp qarasam, Kákishev jáne Túrkpenova dep qol qoıypty. Keıin tarıhtan – bes, nemis tilinen tórt alyp, oqýǵa túsip kettim. Mine, osy 1971 jyldan kúni keshe, 2015 jyly Tursekeń ómirden ozǵanǵa deıin, qyryq tórt jyl boıy aǵa men inideı, áke men baladaı syılasyp, syrlasyp júr­dik. Tipti taǵdyrdyń jazýymen alystap ketken, araǵa jyldar túsken kezderde de, bizdiń rýhanı baılanysymyz, jan syılastyǵymyz úzilgen emes. Bir qyzyǵy, men jas kezimde Turse­keńniń bizdiń elden ekenin bilmeppin, tipti, mán bermeppin. О́ıtkeni, aǵamyz alash balasyn alalamaı, aıaly alaqanyn alys-jaqynnan aıamaıtyn. Men de ol kisiniń aıaly alaqan tabyn sezinip óstim. Qamqorlyǵyn kóp kórdim. Tipti, jas kúnimde, qatty qınalyp júrgen ke­zimde, dál taýyp aıtqan bir aýyz sózimen-aq jiger, qýat berip, qanattandyryp jiberetin! Men elde turǵan kezde, zaman aýmaly-tókpeli bolyp, tolqyp turǵan shaqta, «Keńashyǵa» kelgeninde: «Andaı-mundaıǵa aralaspa! Bir bálege urynyp qalma! Men júrmin ǵoı, sol jeter!» – dedi. Bul sózdiń tereń maǵynasyn men arada jyldar ótkennen keıin sezine bastadym. Shyndyq úshin shyryldap júrgen ustazymyzdyń bul sózinde sol kúrestiń ystyq-sýyǵyn ózim-aq kórip alaıyn, shákirtterimdi onyń pálesinen aýlaq saqtaıyn degen aq nıeti ǵana emes, tikeleı maǵan qatysty, seniń jolyń basqa degen úlken, qupııa emeýrini jatyr-aý dep oılaımyn qazir! 1977 jyly ýnıversıtetti bitirerde dıplom jumysymnyń jetekshisi boldy Tursekeń. Ekinshi kýrsta oqyp júrgen kezimde «Qazaq ádebıeti» gazetine sheshen­dik sózder týraly alǵashqy maqalam jarııa­lanǵan bolatyn. Sol taqyrypty biraz aınaldyryp, aqyry dıplom qorǵaıtyn boldym.  Ýnıversıtetti bitirer jyly, áli jarty jyl oqý baryna qaramastan, bir kúni meni Sábıt Muqanovtyń jańadan ashylyp jatqan mýzeıine alyp kelip, Márııam apaımen tanystyryp, jumysqa ornalastyrdy da qoıdy. Mýzeı dırektory Hakim Bekishev aǵamyz ben ǵylymı qyzmetkeri, dosym Qulbek Ergóbekovpen birge Sábeń mýzeıinde ótken kúnder bir bólek hıkaıa. Áńgime Tursekeńniń jaqsy oqyǵan, ádebıetke, ǵylymǵa beıimi bar shákirtterin Almatyda alyp qalýǵa tyrysyp, qolynan jetektep júrip, qoly jetken jerge jumysqa ornalastyratyn ákelik qamqorlyǵynda. Qyryq jyldan astam ýaqyt syılasyp, syrlasyp, aralasyp júrgende, Tursekeńniń bir asyp-sasqanyn, ıa masattanyp tasqanyn kórmeppin. Qandaı da bir tosyn oqıǵa, jaǵdaı týyp qalsa da, nemese joǵary bılik tarapynan áldebir qysastyq, qıturqylyq kórse de: « E-e, jaraıdy!» − deıtin de qoıatyn. Jyldan-jylǵa halyqtyń aldyndaǵy abyroı-ataǵy, asqar taýdaı boıy bıikteı túsken saıyn Tursekeń týǵan jerge tereńdep bata bergen sekildi. Salmaǵy aýyr tulǵanyń sabyry da mol, aqyly da sarabdal edi. Ashý-aıbary, batyrlyǵy men batyldyǵy, er minezi el men ádebıet taǵdyry jaıly sóz qozǵalatyn tartysty jerlerde jarq etip kórinetin. Úlken eldik máselelerge kelgende, ádettegi keńpeıil Tursekeń múlde ózgerip sala beretin. Aıtaryn meılinshe ashyq, batyl, kesip-kesip aıtatyn. Oıy ushqyr, aıqyn, naqty, shynshyl bolatyn. Sonysymen qarsylastaryn tyrp etkizbeı, júıeli sózge toqtatyp, tyńdaýshy kópshiliktiń alǵysyna bólenýshi edi. Daýsy qandaı taza, áýezdi, jaǵymdy, kúshti edi jaryqtyqtyń! Aqyn Jaqan Syzdyqovtyń toqsan jyldyǵynda, burynǵy Kókshetaý obly­synyń burynǵy Chkalov aýdanynyń Qa­raǵash aýylynda orys tilinde aǵyla bir sóılegeni bar. О́ıtkeni, oblys, aýdan basshylarynyń deni orys tildiler boldy, bul – bir. Ekinshiden, sol kezde shovınısterdiń qazaq táýelsizdigine kóz alartyp, túrli sózderdi gýletip jatqan kezi bolatyn. Ásirese, Soljenısynnyń qazaq jerin qaıshymen ekige bóle salýdy kóksegen astamshylyqqa toly sózderi jat pıǵyldy baspasózge dem berip, áńgimeniń shıryǵyp turǵan shaǵy-tyn. Áńgimeni Jaqan Syzdyqovtyń aqyndyǵynan, maıdangerliginen tarata kelip, qazaq ádebıetindegi asharshylyq týraly alǵashqy tolymdy týyndylardyń biri – «Áli qarttyń áńgimesi» poemasyna toqtalyp, el men jer taǵdyryna oıysqan Tursekeń orys tilindegi otty sózimen Soljenısyndi de, onyń soıylyn soǵýshylardy da sylqıtty da saldy. Otyrǵan orys tildi qaýym aǵamyzdyń ataly sózine uıyp, bas ızedi, qazaqtar arqalanyp, qıqýlap ketti. Men sonda ustaz aǵamyzdyń ulttyq máseleni barynsha ashyq, batyl jáne baıypty túrde qalyń orys qaýymynyń aldynda aıtyp bergenine súıinip, qol soǵyp edim. «Jat eldiń bir kesek semiz kolbasasyn jegenine máz bolyp, shetelge qashyp ketip, týǵan jerin jamandap, ylańdatqan adam patrıot pa, joq álde týǵan eliniń barlyq aýyrtpalyǵyn halyqpen birge kóterip, óz jerinde adal eńbek etken adam patrıot pa?! Saıası daý-damaı, aıqaı-shýǵa ilesip, bir eldiń jerin qaıta bóliske salamyz dep, halyqtardyń arasyna iritki salýshy arandatýshylar patrıot pa, joq álde eldiń tynyshtyǵyn, bereke-birligin oılap, tatý-tátti ómir súrip jatqandar patrıot pa!?» − dep oryssha yrǵaqtap soqqan sózderi kópshilikke oı salyp, seksen kóldeı tolqytyp jibergeni kóz aldymda! Al Tursynbek aǵanyń osy tektes sóılegen sózderiniń ózin jınaqtap, jarııalaıtyn bolsaq, onyń ózi áldeneshe tom bolatyn-aq shyǵar?! Oıly da otty, maǵynaly, ǵıbratty sózderi el ómiriniń, tarı­hymyzdyń san alýan qyrlaryn qam­tıtyn shejire, derek, rýhanı qazyna ǵoı! Jaryqtyqtyń júrgen jeri jap-jaryq bolyp ketetin sııaqty edi. Elimizdiń betke shyǵar qaımaqtary jınalǵan aıbyndy jıynnyń ishinde aıryqsha daralanyp, aı mańdaıy alystan nurlanyp kórinetin. Jan shýaǵyn, aqyl-oı qýatyn shashyp turatyn jan-jaǵyna. Eger de ol kisi sonaý jastyq shaǵynda, Aqmola oblystyq teatrynda meńgergen ártistik ónerdiń jolyn myqtap qýǵanda, Gollıvýdtyń tereń oıly, kesek tulǵaly Entonı Hopkıns tárizdi juldyzdarymen birge jer-jahanǵa jarqyrap kóriner me edi, kim bilsin? Rasynda da, Tursekeńniń iri, kesek, symbatty tulǵasy, aıryqsha sulý kelbeti, sáý­le shashqan aı qasqasy, tipti, jasy ul­ǵaı­ǵan shaqtaǵy mańdaıy men betindegi tereń oıdyń izderindeı seziletin qatparly ájim­deriniń ózi, ártisterdiń tilimen aıt­qan­da, faktýrasy men kolorıti álemdik kı­no ekran­dy molynan toltyryp-aq tas­tar edi! Biraq, Tursekeń óz juldyzyn ǵylym men ustazdyqtan tapty! Seksen bes jyldyqqa oraı Tursynbek Kákishev aǵamyz týraly derekti fılm túsirýdi oıladyq. Onda biz ýaqytsha Almatyda edik, kıno túsiretin qural-saımannyń bári Kókshetaýdaǵy úıde qalǵan. Ne bólingen qarjy-qarajat joq, ne kıno túsiretin top joq. Amal qansha, áıteýir Tursekeńniń áńgimesin ábden aıtqyzyp, óz aýzynan jazyp alaıyn degen nıetpen, bir telearnanyń operatoryn jaldadym. Onyń kamerasy bizge sáıkes eken, soǵan qyzyqtym. Aıtqan ýaǵynda keldi. Biraz adamdar jınaldy. Álqıssa, jaryqty qoıyp, kamerany ornalastyryp, túsirýge daıyndaldyq. Tursekeń jazý ústelinde saqadaı-saı otyr. Operator jigit kamerasyn shuqy­lańqyrap, kóbirek bógele bergen soń: «Ne boldy?» − dep suradym. − Dybys jazatyn petlıchka istemeı tur! – deıdi kúmiljip. – Istep turǵan, ne bol­ǵanyn bilmeımin! − Onda amal joq, tikeleı kameraǵa jazamyz, – dedim. Sóıtip, túnniń bir ýaǵyna deıin Tursekeńniń áńgimesin tikeleı kameraǵa jazyp aldyq. Aqtarylyp, arǵy-bergini qozǵap, balalyq shaǵynan bastap maıyn tamyzyp áńgimelep berdi. Úni qandaı edi, aq suńqardaı sańqyldap turatyn, eshqandaı apparatsyz-aq tap-taza, anyq jazylypty. Kelgen azamattardyń da Tursekeń týraly sózderin jazyp aldyq. Qonaq kútip júrgen Kúlásh jeńgeıge kezek tımeı qaldy. − E-e, jaraıdy...Túnde túsip almaı, qazan-oshaqtan shyqpaı qoıǵan ózinen kórsin, – dep, bir kúldirdi aǵaı. Kınony sol kúıinde eki saǵattyq etip jasap shyǵaryp, aǵamyzdyń seksen bes jyldyǵynda toıǵa tartý retinde usyndym. Ol kınoda bolmaı qaldym dep ǵalym Kúlásh jeńgemiz ókpelegen joq, áıteýir! «Tamaq» istegennen shyǵady, Turse­keńniń seksen jyldyǵynda, Kókshetaýda, úlken jıynda sóılegen aǵamyz Ázilhan Nurshaıyqov bir ádemi sóz aıtyp edi. − Tursynbektiń seksen jasynda sýyrylǵan semserdeı jarqyldap turǵany – Kúláshtiń baǵyp-qaǵýynyń arqasy. Kúlásh Tursynbekke ylǵı da bir keremet dámdi taǵamdardy daıyndap, ábden baptap, kútip otyr. Jáne Kúlásh istegen tamaǵyna adamdy jasarta túsetin erekshe paıdaly bir vıtamındi qosady únemi. Ol M. degen vıtamın, – dep bir toqtady. Jurtshylyq, ásirese, jastar jaǵy ynty-shyntymen berile tyńdap, aýzynyń sýy quryp otyr. Ǵylymda joq bul ne qylǵan M. degen vıtamın?! Ázekeń tyńdaýshylar taǵy da qumarta tússin degendeı sál bógelip baryp: − Ol mahabbat degen vıtamın! Kúláshtiń Tursynbekke degen mahabbaty! – degende, búkil Kókshetaý tik turyp qol soǵyp edi. Ázekeńniń tapqyr sózine ǵana emes, ǵulama ustazdy qadirlep, álpeshtep baǵyp-qaqqan, jan serigi bola bilgen Kúláshtaı aıaýly qazaq qyzyna degen shynaıy qurmeti edi bul! Shynynda da, tirshiliginde aǵamyzdy ardaqtaı bilgen parasatty, zerdeli Kúlásh jeńgemiz endi ol kisiniń rýhanı qazynasyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, keleshekke qundy qazyna retinde amanattap tapsyrý jolynda, esimin ardaqtap, este qaldyrý jolynda jankeshtilikpen eńbek etip keledi. Maǵan Tursekeń rýhanı álemniń tynymsyz jıhangezi, joqshysy, túgendeýshisi sııaqty bolyp kórinetin. Qamal, qorǵandaı bolyp ol kisi turǵanda, qazaqtyń rýhanı álemi túgendelip, shashaýy shyqpaı bútindelip turatyndaı bolyp kórinetin. Bir qyzyq jaǵdaıdy qarańyz, qazaqqa kerek jerde Tursekeń tabyla ketetin, qazaqqa kerek sharýaǵa Tursekeń kezige ketetin, qazaqqa kerek daý-sharǵa Tursekeń kirisip ketetin! О́tken ǵasyrdyń sonaý elýinshi jyldary bolsa kerek, Tursekeń Ýfaǵa baryp, arhıv aqtaryp júrmeı me? Bir kúni kitaphanadan shyǵyp bara jatsa, tóbe-tóbe kitaptardy aýlaǵa shyǵaryp, úıip qoıypty. Kózi túsip ketse, arabsha, latynsha harippen basylǵan eski, kóne kitaptar eken. Úńile qarasa, birazy qazaq kitaptary! Sóıtse, kitaphanaǵa syımaı, oryn bosatý kerek bolǵan soń, órteýge shyǵarylǵan dúnıeler eken. Tursekeń ara túsip, bostan-bosqa órtegenshe, maǵan berińder, men alyp keteıin dep, Almatyǵa, Ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık Saqtaǵan Báıishevke habarlasyp, aqsha aldyryp, poıyzǵa tıep, elge alyp keledi. Sol Ýfanyń kitaphanasynan taýyp ákelgeni – 700-deı qazaq kitaptary! О́ńkeı sırek dúnıeler, arab, latyn árpimen shyqqan! Ishinde Alash arystarynyń eńbekteri molynan kezdesedi.Olardyń ekinshi, úshinshi artyq danalaryn aǵamyz ózine alyp qalady. Táýelsizdikpen birge tynysy ashylǵan tarlanboz tar jol, taıǵaqtardy tabany taımaı sharlady. Kúrmeýi qatty taǵdyr men tarıhty tarqatyp, tom-tom eńbekter jazdy. Tyń álem ashty. О́zi de bir álemge aınaldy. Shetelden kelgen zııaly, sanaly qazaq balasynyń aldymen izdeıtin aqylgóıi, arqa súıeri Tursynbek aǵamyz edi. Atbasyn tireıtini − Tursekeńniń shańyraǵy. Keleli keńes quryp, túıtkildi máselelerdiń túıinin tarqatyp beretin.Tipti, arǵy tarıhqa da tartyp ketip, Qoja­bergen jyraý, Kereı er Jánibek, Maral ıshan, Segiz Seri syndy tulǵalar týraly oı tolǵaıtyn, halyqtyń tarıhy men taǵdyryn zerdeleıtin. Eldik jıyn, toılardyń tórinen tabylatyn. Alash arystarynyń shyǵarmashylyǵy men taǵdyry jaıyndaǵy jan-jaqty, naqty zertteý eńbekteri aıqyn taldaýymen, tolymdy oılarymen, shynshyl jańalyǵymen jurtymyzdy dúr silkindirip, ǵylymǵa qosylǵan súbeli úles bolyp qaldy! Galına Serebrıakovanyń bir áńgimesin aıtyp edi birde. − Men aǵańa ókpelep júrýshi edim! − depti Serebrıakova Tursekeńe. Seni kórsetken, ustatqan Sáken Seı­fýllın dep, bireýler byqsyǵan bolý kerek. Sodan NKVD arhıvin aqtaryp, Sákenniń ózine shań jýytpaı, ajal aýzynda turǵanda da qorǵashtaǵanyn óz kózimen oqyp kórgennen keıin, azamattyǵyna ábden razy bolypty. «Saken Seıfýllın − gordost sovetskogo naroda!» dep sodan keıin jazǵan eken. Sáken Seıfýllın dańǵylyn asharda, Tursekeń Ortalyq komıtettiń qaharly hatshysy Sattar Imashevpen birge baryp kóredi. Sóıtse, Seıfýllın dańǵyly                 I Almatyǵa qaraı shyǵar jerden aıaqtalyp, ári qaraı áıteýir bir basqa atpen ketetin kórinedi. Sodan, Imashevpen dostyǵyn paıdalanyp, Tursekeń tizege sap jiberip, kóndirip, Sáken Seıfýllın kóshesin ári qaraı sozdyryp jiberipti. 1997 jyly teledıdardaǵy aıtysty qaıta jandandyrýdaǵy qaıraty, aqyn Júrsin Ermandy qoldaýy da esimde qa­lypty. «Aıtys teledıdarǵa shyqpaı, búkil halyqqa taralmaı, toqtańqyrap qal­dy. Mine, endi aıtysqa teledıdarda jol ashylǵaly tur. Aldymyzda aıtys bola ma, bolmaı ma degen másele tur! Budan bylaıǵy jerde aıtystyń bolý, bolmaýy senderge baılanysty», − dep, ádetinshe sózdiń túbin túsire, kesip-kesip aıtyp edi Tursekeń. − Qandaı danyshpan bolsa da, izdeýshisi, joqtaýshysy bolmasa, eskerýsiz qala beredi, – dep kúrsinetin aǵamyz. Jaryqtyq Tursekeń rýh áleminiń qorǵany, izdeýshisi, joqshysy edi ǵoı. Ol kisiniń oı-sana sáýlesi qanshama kóleńkede, qaltarysta qalyp bara jatqan, kómeski tarta bastaǵan qazynalarǵa ja­ryǵyn túsirip, búkil qazaq ultynyń rýhanı ıgiligine aınaldyrdy. Qazaqtyń abyzy, ádebıettaný ǵyly­mynyń alyby, keń aqyl, bıik oıly, týrashyl, shynshyl ǵulama, aıaýly, saıaly ustaz endi bizge burynǵydan da ystyq, burynǵydan da qadirli, qasıetti, kıeli kúıinde jaqyndaı túsken tárizdi. Baıanǵalı ÁLIMJANOV