Terrorızmdi tolyq jeńý úshin G20-nyń barlyq músheleri men basqa da múddeli elderdiń birlese kúsh jumyldyrýy jaqsy bastama bolar edi. Búkil álemdik qoǵamdastyq osyny kútedi.
Sońǵy birneshe kún boıy álem nazary Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Hanchjoý qalasyna aýǵan edi. Sebebi, Chjeszıan provınsııasyna qarasty bul qalada G20-nyń asa aýqymdy 11-shi sammıti ótti. «Úlken jıyrmalyqtyń» alqaly jıyny bolǵandyqtan, bul únqatysý alańynda halyqaralyq sıpattaǵy ózekti máseleler kóterildi. Álemniń ekonomıkasy qaryshtap damyǵan elderiniń prezıdentteri qatysqan keleli kezdesýde Qazaqstan Prezıdenti de sóz sóılep, jahandyq damý jolynyń qandaı baǵytqa bet burýy qajettigi tóńireginde óz usynystaryn jetkizdi.
Osyǵan oraı, biz belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri О́mirbek BAIGELDIDIŃ álem qulaq túrgen sammıtke qatysty oıyn bilgen edik.
– О́mirbek aǵa, «Úlken jıyrmalyqtyń» Qytaıda uıymdastyrylǵan G20 sammıti neni kórsetti? Mundaı keleli jıynǵa Qazaqstannyń qatysýynan qandaı oı túıýge bolady?
– Qytaıdyń Hanchjoý qalasynyń tórinde ótken G20 sammıtinde álemdegi eń alpaýyt jáne qarqyndy damyp kele jatqan elder basshylary bas qosty. Iаǵnı, jıynǵa qatysqandardyń basym bóligi myqty, baı jáne iri memleketter. Olardyń anda-sanda osylaısha, bas qosyp turǵanynyń ózi álemdik saıasatta úlken úmit kúttiretin úrdisterdiń biri. Al olardyń bizdiń elimizdi múshe bolmasaq ta, óz qatarlaryna qosyp, jıynǵa qatystyrýy, onda kóterilgen keleli áńgimelerge Prezıdentimizdi aralastyrýy, bul rette QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń Elbasymyz Nursultan Nazarbaevty bul jıynǵa qatysýǵa arnaıy shaqyrýy – Qazaqstan úshin úlken mártebe. Muny bizdiń saıasatymyzdyń durys baǵytpen júrip kele jatqandyǵynyń, kóp jaǵdaıda halyqaralyq saıasatta atqaryp jatqan jumystarymyzdyń aýqymdy ekendigin moıyndaǵanynyń bir kórinisi dep te esepteýge bolady. «Úlken jıyrmalyqqa» enetin elderdiń basshylary tekten tekke shaqyrmaıdy. Dúnıe júzinde 200-den astam el bar. Iаǵnı, biz sekildi memleket kóp. Sonyń ishindegi alpaýyt 20 memlekettiń qataryna shaqyrýdy, bizdiń Prezıdenttiń aıtqan sózderin tyńdaýyn, ózara sóılesýin – úlken saıasatqa ashylǵan esik dep baǵalaýymyz, qabyldaýymyz kerek. Bul oraıda, Elbasymyz osy múmkindikti durys paıdalana bildi dep oılaımyn. Sammıt aıasynda qatysýshy elder prezıdentterimen sóılesip, ekonomıkanyń damýyna qaraı jol ashatyn máseleler týraly oı tolǵap, kóptegen kelisim jasaldy. Bir sózben aıtqanda, Prezıdentimiz elge jaqsy tabyspen oraldy.
– G20 sammıti buǵan deıin álemniń ár qıyrynda uıymdastyrylyp keldi. Desek te, Hanchjoýda ótken jıyn nesimen erekshelendi?
– Iá, G20 sammıti budan buryn dúnıeniń ár qıyrynda ótip júrdi. Al Hanchjoýdaǵy sammıttiń bul rette, árıne, óz artyqshylyǵy bar. Qansha degenmen, Qytaıdyń aty – Qytaı ǵoı. Bul eldiń ekonomıkasy qazir shyrqap tur. Qarqyny jaǵynan da barlyq elden basym. G20 sammıti muny taǵy da aıqyn kórsetip berdi. Qytaı sammıtti joǵary deńgeıde uıymdastyra bildi deýge bolady.
Hanchjoý... Mine, dál osy qalada kórshi eldiń qarqyndy damyǵandyǵyna, aýqymdy jıyndy keremet deńgeıde ótkize alatyndyǵyna taǵy da kóz jetkizgendeı boldyq. Eshbir maıda, usaq-túıek nársege qaramaı, kóńil bólmeı, eldiń báriniń kóńilin taba alatynyn álemge kórsete bildi. Buryn «osyndaı jınalystar ótti, boldy», degen sıpatta habarlar shyǵyp jatatyn. Biraq, bul jolǵy jıynnyń orny ózgeshe boldy. Sol sebepti de, ol álemge dál osyndaı deńgeıde kórsetilip, pash etilip, jıynnyń ishki jaqtary, áser-yqpaly, tabys ákeler nátıjesi tarazydan, saraptaýdan ótip, dúnıe júzine taralyp jatty.
Sammıtti ótkizýshi eldiń basshysy jıynǵa kelgen ózge elder basshylarynyń árqaısysymen jeke-jeke týlardyń qasynda sýretke túsip, mán berip, ár adamǵa, ár el prezıdentine syı-qurmet kórsetip jatty. Bul da jıynnyń joǵary deńgeıde ótýiniń bir kórinisi. Iаǵnı, Hanchjoýda uıymdastyrylǵan sammıt osyndaı sıpattaǵy burynǵy kezdesýlerdiń barlyǵynan shoqtyǵy bıik boldy deýimizge negiz bar. Qytaı ózin de jáne qazirgi zamanda qandaı bolý qajettigin de kórsete bildi. Árıne, jıynǵa qatysqan 20 memlekettiń ortasynda shıelenisti jaǵdaılar jetip artylady. Mine, osyndaı jaǵdaıda teketireske barmaı, barlyq máseleniń jaı-japsaryn nazarda ustap, elderdi bir-birine jaqyndatyp, únqatysý alańynda emen-jarqyn áńgime ótkizýge, jyly orta qalyptastyrýǵa jaǵdaı týǵyzdy.
– Alqaly jıyn aıasynda Qazaqstan Prezıdenti kótergen máseleler men aıtqan usynystary jaıynda ne aıtar edińiz?
– Árıne, sammıt aıasynda kóp másele kóterildi. Solardyń biri – atom qarýyna qatysty kóterilgen bastama. Iá, biz atom qarýynsyz ómir súrýimiz kerek, sol sebepti ony túbegeıli joıýmyz qajet. Sebebi, atom qarýy adam balasyna, búkil adamzatqa tónip turǵan qaýip qoı. Búginde ony neshe túrli saıasatpen ustap otyrǵan memleketter bar. Olardyń ishinde eshteńege de qaramaı, qoldanyp jiberýge daıyn elder de bar. Mundaı jaǵdaı oryn alýy da múmkin. Sondyqtan ıadrolyq qarýdy joıý, atom qýatyn beıbit maqsatqa jumsaý, ıa bolmasa, paıdalaný – adamzat úshin óte ózekti másele. Al bizdiń muny talap etýimizge, kún tártibine qoıýymyzǵa quqymyz bar. О́ıtkeni, biz álemdegi qýaty jaǵynan tórtinshi ıadrolyq arsenaldan bas tartqan elmiz. Iá, biz qıyndyǵyna qaramaı, odan bas tarttyq. Munyń ózi – úlken batyrlyq, úlken sheshim. Demek, muny álem de joǵary baǵalaýy kerek. Sonda ǵana olar ıadrolyq qarýdan bas tartyp, bir kelisimge kelýi múmkin. Áıtpese, bul – búgingi tańdaǵy óte kúrdeli máselelerdiń biri. Eshkim odan qaýip joq dep aıta almaıdy. Qaýip ár ýaqytta da bar. Budan dúnıe júzindegi ár memleketke qaýip tónýi múmkin. Sebebi, adamzat balasy beıbit ómir súrý deńgeıine áli jete alǵan joq. Álemge óziniń kúshin kórsetkisi keletin memleketter bar. Biraq, biz soǵan qaramastan, bul máselede batyl qadam jasadyq. Sol sebepti, bul baǵasy áli de tolyq berilmegen bastama. Mundaı jaǵdaıda búkil álem osy bastamany qoldap, qýattaýy qajet. Al biz bul qundy bastamany ári qaraı jyljytyp, batyl túrde talap qoıýdy jalǵastyra bergenimiz jón.
– Halyqaralyq qoǵamdastyqta G20-nyń bolashaqtaǵy róli qandaı bolýy múmkin, sammıt aıasynda talqylanǵan máseleler qanshalyqty óz nátıjesin beredi dep oılaısyz?
– Búginde jer-jerde, búkil álemde neshe túrli odaq kóp. Olardyń barlyǵy tabysty túrde jumys istep jatyr deý qıyn. Onyń ústine olardyń óte úlken nátıje bere alýy da kúrdeli másele. Biraq, qurylǵan birlestikter men odaqtardan tabys pen nátıje bermeıdi dep bas tartýǵa da bolmaıdy. Ásirese, G20 sammıtiniń orny aıryqsha. Sebebi, oǵan qatysýshylar álemdegi eń qýatty ári myqty elder. Dúnıe júzinde beıbit ómirdiń bolýy men bolmaýy da osylardyń júrgizip otyrǵan saıasatyna tikeleı baılanysty. Sondyqtan olardyń jıi-jıi kezdesip, bas qosyp turǵany óte durys.
Qazaqta «Kóz kórse, júz uıalady» degen maqal bar. Keıbir memleket basshylarynyń bir-birin kórmeı ketken de kezderi bolǵan. Al osyndaı jıyndar sen ony jaqtyrasyń ba, jaqtyrmaısyń ba, syılaısyń ba, syılamaısyń ba, biraq, oqtyn-oqtyn kezdesip turýyńa sep bolady. Mundaı kelissózder kúnderdiń bir kúninde beıbit ómir súrýge yqpal etip, belgili bir kelisimge jol ashady dep oılaımyn. Demek, mundaı alqaly jıyndardan esh ajyraýǵa, alystap ketýge bolmaıdy. Endeshe, qýatty memleketter olarǵa qatysýlary, ony daǵdyǵa aınaldyrýlary, ıaǵnı únemi kezdesip otyrýlary kerek dep oılaımyn.
Áńgimelesken
Láıla EDILQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Nursultan NAZARBAEV
Sońǵy birneshe kún boıy álem nazary Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Hanchjoý qalasyna aýǵan edi. Sebebi, Chjeszıan provınsııasyna qarasty bul qalada G20-nyń asa aýqymdy 11-shi sammıti ótti. «Úlken jıyrmalyqtyń» alqaly jıyny bolǵandyqtan, bul únqatysý alańynda halyqaralyq sıpattaǵy ózekti máseleler kóterildi. Álemniń ekonomıkasy qaryshtap damyǵan elderiniń prezıdentteri qatysqan keleli kezdesýde Qazaqstan Prezıdenti de sóz sóılep, jahandyq damý jolynyń qandaı baǵytqa bet burýy qajettigi tóńireginde óz usynystaryn jetkizdi.
Osyǵan oraı, biz belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri О́mirbek BAIGELDIDIŃ álem qulaq túrgen sammıtke qatysty oıyn bilgen edik.
– О́mirbek aǵa, «Úlken jıyrmalyqtyń» Qytaıda uıymdastyrylǵan G20 sammıti neni kórsetti? Mundaı keleli jıynǵa Qazaqstannyń qatysýynan qandaı oı túıýge bolady?
– Qytaıdyń Hanchjoý qalasynyń tórinde ótken G20 sammıtinde álemdegi eń alpaýyt jáne qarqyndy damyp kele jatqan elder basshylary bas qosty. Iаǵnı, jıynǵa qatysqandardyń basym bóligi myqty, baı jáne iri memleketter. Olardyń anda-sanda osylaısha, bas qosyp turǵanynyń ózi álemdik saıasatta úlken úmit kúttiretin úrdisterdiń biri. Al olardyń bizdiń elimizdi múshe bolmasaq ta, óz qatarlaryna qosyp, jıynǵa qatystyrýy, onda kóterilgen keleli áńgimelerge Prezıdentimizdi aralastyrýy, bul rette QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń Elbasymyz Nursultan Nazarbaevty bul jıynǵa qatysýǵa arnaıy shaqyrýy – Qazaqstan úshin úlken mártebe. Muny bizdiń saıasatymyzdyń durys baǵytpen júrip kele jatqandyǵynyń, kóp jaǵdaıda halyqaralyq saıasatta atqaryp jatqan jumystarymyzdyń aýqymdy ekendigin moıyndaǵanynyń bir kórinisi dep te esepteýge bolady. «Úlken jıyrmalyqqa» enetin elderdiń basshylary tekten tekke shaqyrmaıdy. Dúnıe júzinde 200-den astam el bar. Iаǵnı, biz sekildi memleket kóp. Sonyń ishindegi alpaýyt 20 memlekettiń qataryna shaqyrýdy, bizdiń Prezıdenttiń aıtqan sózderin tyńdaýyn, ózara sóılesýin – úlken saıasatqa ashylǵan esik dep baǵalaýymyz, qabyldaýymyz kerek. Bul oraıda, Elbasymyz osy múmkindikti durys paıdalana bildi dep oılaımyn. Sammıt aıasynda qatysýshy elder prezıdentterimen sóılesip, ekonomıkanyń damýyna qaraı jol ashatyn máseleler týraly oı tolǵap, kóptegen kelisim jasaldy. Bir sózben aıtqanda, Prezıdentimiz elge jaqsy tabyspen oraldy.
– G20 sammıti buǵan deıin álemniń ár qıyrynda uıymdastyrylyp keldi. Desek te, Hanchjoýda ótken jıyn nesimen erekshelendi?
– Iá, G20 sammıti budan buryn dúnıeniń ár qıyrynda ótip júrdi. Al Hanchjoýdaǵy sammıttiń bul rette, árıne, óz artyqshylyǵy bar. Qansha degenmen, Qytaıdyń aty – Qytaı ǵoı. Bul eldiń ekonomıkasy qazir shyrqap tur. Qarqyny jaǵynan da barlyq elden basym. G20 sammıti muny taǵy da aıqyn kórsetip berdi. Qytaı sammıtti joǵary deńgeıde uıymdastyra bildi deýge bolady.
Hanchjoý... Mine, dál osy qalada kórshi eldiń qarqyndy damyǵandyǵyna, aýqymdy jıyndy keremet deńgeıde ótkize alatyndyǵyna taǵy da kóz jetkizgendeı boldyq. Eshbir maıda, usaq-túıek nársege qaramaı, kóńil bólmeı, eldiń báriniń kóńilin taba alatynyn álemge kórsete bildi. Buryn «osyndaı jınalystar ótti, boldy», degen sıpatta habarlar shyǵyp jatatyn. Biraq, bul jolǵy jıynnyń orny ózgeshe boldy. Sol sebepti de, ol álemge dál osyndaı deńgeıde kórsetilip, pash etilip, jıynnyń ishki jaqtary, áser-yqpaly, tabys ákeler nátıjesi tarazydan, saraptaýdan ótip, dúnıe júzine taralyp jatty.
Sammıtti ótkizýshi eldiń basshysy jıynǵa kelgen ózge elder basshylarynyń árqaısysymen jeke-jeke týlardyń qasynda sýretke túsip, mán berip, ár adamǵa, ár el prezıdentine syı-qurmet kórsetip jatty. Bul da jıynnyń joǵary deńgeıde ótýiniń bir kórinisi. Iаǵnı, Hanchjoýda uıymdastyrylǵan sammıt osyndaı sıpattaǵy burynǵy kezdesýlerdiń barlyǵynan shoqtyǵy bıik boldy deýimizge negiz bar. Qytaı ózin de jáne qazirgi zamanda qandaı bolý qajettigin de kórsete bildi. Árıne, jıynǵa qatysqan 20 memlekettiń ortasynda shıelenisti jaǵdaılar jetip artylady. Mine, osyndaı jaǵdaıda teketireske barmaı, barlyq máseleniń jaı-japsaryn nazarda ustap, elderdi bir-birine jaqyndatyp, únqatysý alańynda emen-jarqyn áńgime ótkizýge, jyly orta qalyptastyrýǵa jaǵdaı týǵyzdy.
– Alqaly jıyn aıasynda Qazaqstan Prezıdenti kótergen máseleler men aıtqan usynystary jaıynda ne aıtar edińiz?
– Árıne, sammıt aıasynda kóp másele kóterildi. Solardyń biri – atom qarýyna qatysty kóterilgen bastama. Iá, biz atom qarýynsyz ómir súrýimiz kerek, sol sebepti ony túbegeıli joıýmyz qajet. Sebebi, atom qarýy adam balasyna, búkil adamzatqa tónip turǵan qaýip qoı. Búginde ony neshe túrli saıasatpen ustap otyrǵan memleketter bar. Olardyń ishinde eshteńege de qaramaı, qoldanyp jiberýge daıyn elder de bar. Mundaı jaǵdaı oryn alýy da múmkin. Sondyqtan ıadrolyq qarýdy joıý, atom qýatyn beıbit maqsatqa jumsaý, ıa bolmasa, paıdalaný – adamzat úshin óte ózekti másele. Al bizdiń muny talap etýimizge, kún tártibine qoıýymyzǵa quqymyz bar. О́ıtkeni, biz álemdegi qýaty jaǵynan tórtinshi ıadrolyq arsenaldan bas tartqan elmiz. Iá, biz qıyndyǵyna qaramaı, odan bas tarttyq. Munyń ózi – úlken batyrlyq, úlken sheshim. Demek, muny álem de joǵary baǵalaýy kerek. Sonda ǵana olar ıadrolyq qarýdan bas tartyp, bir kelisimge kelýi múmkin. Áıtpese, bul – búgingi tańdaǵy óte kúrdeli máselelerdiń biri. Eshkim odan qaýip joq dep aıta almaıdy. Qaýip ár ýaqytta da bar. Budan dúnıe júzindegi ár memleketke qaýip tónýi múmkin. Sebebi, adamzat balasy beıbit ómir súrý deńgeıine áli jete alǵan joq. Álemge óziniń kúshin kórsetkisi keletin memleketter bar. Biraq, biz soǵan qaramastan, bul máselede batyl qadam jasadyq. Sol sebepti, bul baǵasy áli de tolyq berilmegen bastama. Mundaı jaǵdaıda búkil álem osy bastamany qoldap, qýattaýy qajet. Al biz bul qundy bastamany ári qaraı jyljytyp, batyl túrde talap qoıýdy jalǵastyra bergenimiz jón.
– Halyqaralyq qoǵamdastyqta G20-nyń bolashaqtaǵy róli qandaı bolýy múmkin, sammıt aıasynda talqylanǵan máseleler qanshalyqty óz nátıjesin beredi dep oılaısyz?
– Búginde jer-jerde, búkil álemde neshe túrli odaq kóp. Olardyń barlyǵy tabysty túrde jumys istep jatyr deý qıyn. Onyń ústine olardyń óte úlken nátıje bere alýy da kúrdeli másele. Biraq, qurylǵan birlestikter men odaqtardan tabys pen nátıje bermeıdi dep bas tartýǵa da bolmaıdy. Ásirese, G20 sammıtiniń orny aıryqsha. Sebebi, oǵan qatysýshylar álemdegi eń qýatty ári myqty elder. Dúnıe júzinde beıbit ómirdiń bolýy men bolmaýy da osylardyń júrgizip otyrǵan saıasatyna tikeleı baılanysty. Sondyqtan olardyń jıi-jıi kezdesip, bas qosyp turǵany óte durys.
Qazaqta «Kóz kórse, júz uıalady» degen maqal bar. Keıbir memleket basshylarynyń bir-birin kórmeı ketken de kezderi bolǵan. Al osyndaı jıyndar sen ony jaqtyrasyń ba, jaqtyrmaısyń ba, syılaısyń ba, syılamaısyń ba, biraq, oqtyn-oqtyn kezdesip turýyńa sep bolady. Mundaı kelissózder kúnderdiń bir kúninde beıbit ómir súrýge yqpal etip, belgili bir kelisimge jol ashady dep oılaımyn. Demek, mundaı alqaly jıyndardan esh ajyraýǵa, alystap ketýge bolmaıdy. Endeshe, qýatty memleketter olarǵa qatysýlary, ony daǵdyǵa aınaldyrýlary, ıaǵnı únemi kezdesip otyrýlary kerek dep oılaımyn.
Áńgimelesken
Láıla EDILQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
